Мөгаллим язмалары

Саба муниципаль районы, ш.т.Байлар Сабасы №4 “Кынгырау” балалар бакчасы укытучы-логопеды Халимова Миләүшә Рәшит кызы.Тема: Мәктәпкә әзерлек төркемендә логопед эшчәнлеге.

Әлеге гомумиләштерүче эшчәнлекне укытучы-логопед үткәрә. Сәламәтлекне саклаучы технологияләр: психогимнастика, кинезиологик күнегүләр, сулыш күнегүләре, сөйләм белән бәйле уеннар, логоритмика. “Күчмә кошлар” презентациясе балаларның кызыксынуын арттыра, күрсәтмә материал әзерләүгә вакытны кыскарта. Максатлар: Белем бирүче: күчмә кошлар турында : аларның яшәү рәвеше, тышкы кыяфәтләре сүзлекне активлаштыру, баету; Коррекцион- үстерүче: сөйләмне аңлау дәрәҗәсен үстерү: үзенә төбәлгән сөйләмне тыңлый белү; предмет, хәрәкәт,билгене белдерүче сүзләрне аеру, гомумиләштерүче сүзләрне аңлау, куллана белү; бәйләнешле сөйләм телен үстерү. Игътибарлылыкны, хәтерне, фикерләүне, артикуляция һәм вак моториканы үстерү; Тәрбияви: әйләнә-тирәгә кызыксыну уяту, игътибарлы сак булырга өндәү. Материал: күчмә кошлар турында предметлы рәсемнәр, указка, “Колумбо” йомыркасы, “Күчмә кошлар” мультимедия презентациясе, төсле кәгазъләр.  Эшчәнлек: Оргмомент. Балалар түгәрәккә басалар һәм һәркайсы үзенең исемен әйтә.Аннары бергәләп бер-берсенә хәерле иртә телиләр. Кереш өлеше. Логопед: Балалар, без бүген кызыклы сәяхәткә чыгарбыз һәм бик күп кызыклар күрербез. Презентация . Слайд №2. Логопед: Безгә бик җиңел булмас ахры. Шушы ишекләрне ачып аның артында кем яшерелгәнен белер идек… карагыз, Ишекләрне кем саклый? Балалар: Аҗдахалар. Логопед: “Яшел аҗдахалар очып китегез!”- дип, өч төрле тавыш көче белән: көчле, тыныч һәм пышылдап дип әйтсәк, алар качырлар. Балалар (хор белән):  Яшел аҗдахалар очып китегез! (көчле,тыныч, пышылдап әйтү) Слайд№3 Ком белән бармак гимнастикасы. Логопед: Әлеге ишекләрне ачыр өчен безнең бармакларга әзерлек кирәк. Комга йомшак кына,аннары каты басып исәнләшик. Һәрбер бармакны аерым ком белән исәнләштерик, хәзер барлык бармакларны комга тидерик. Комны учларга алдык һәм әкрен сибәбез. Комга учыбыз белән басабыз, ә хәзер кул аркасы белән. Комны куллар арасында ышкыйбыз. “Аюлар киттеләр”- йодрыклап комга көч белән басабыз. “Куяннар сикерәләр”- йомшак итеп бармак очлары комда бармакларны сикертәбез. “Еланнар шуышалар”- йомшак итеп бармаклар белән комда дулкыннар ясыйбыз “Тараканнар йөгерделәр”- тараканнарны комда йөгертүне күрсәтәбез һәм комда үзебезнең әзне калдырабыз. Артикуляциягә гимнастика. “Телне уяту”. Телебез иртә белән торган, тәрәзәләрне ачкан, өскә-аска караган, уңга сулга караган. Тәрәзәләрне япкан. Тешен чистарткан,авызын чайкаган. Ашарга әзерләгән: камыр баскан, йомшарткан, белен пешергән, токмач кискән, чәй эчкән, конфет, бал ашаган. Чыккан урамга. Анда буяучы койма буйый икән, ат чабып киткән, туктаган.Телебез машинасын кабызып караган. Төп өлеш Логопед. Балалар,сезнең уң ишек артында нәрсә икәнен беләсегез киләме? Балалар: Әйе. Укырга һәм күчереп алырга.

Татарстан Республикасы Арча муниципаль районы “Сәламәтлек мөмкинлекләре чикләнгән балалар өчен Яңа Кенәр мәктәп-интернаты” дәүләт бюджет гомуми белем бирү учреждениесенең башлангыч сыйныф укытучысы Йосыпова Рәисә Фаил кызы. Тема: Тәлинкәдә җиләкләр.(1 нче сыйныфта уздырылган ачык дәрес планы)

Максатлар: Уч төбендә пластилиннан шар әвәләү күнекмәләрен ныгыту. Укучыларның кул чукларының эшчәнлеген, фикерләү сәләтләрен үстерү. Укучыларда пөхтәлек, хезмәткә мәхәббәт тәрбияләү.    План: Оештыру өлеше. Хәерле иртә балалар! Дәресебезне башлыйбыз. Күргәнегезчә, бүген дә сезнең яныгызга кунак апалар килделәр. Алар да бүген дәрестә сезнең ни белән шөгыльләнүегезне белергә телиләр. Балалар, тактадагы рәсемнәргә күз салыйк әле, нәрсәләр икән бу? Болар белән нишлиләр? Уйныйлармы, ашыйлармы? (“Дуртенчесе – артык” уены) Әйдәгез, бергәләп исемнәрен әйтик әле. (Апельсинны алып куялар, җиләкләр кала. Җиләкләрнең төсләрен ачыклыйбыз.) Дәреснең темасын һәм максатларын хәбәр итү. Балалар, бүген без дәрестә нәкъ менә шушы җиләкләр турында сөйләшәчәкбез. Хәтта пластилиннан үз кулларыбыз белән җиләкләр дә ясап карарбыз яме. Без үткән дәрестә сезнең белән пластилиннан тәлинкәләр ясаган идек, ә бүген без аларны җиләкләр белән тутырырбыз. Кул чукларына гимнастика. Менә без сезнең белән җиләкләрне карадык, ә хәзер мин сезгә бик кызыклы бер уен тәкъдим итәм, сезгә ошар дип уйлыйм. (Кул чукларына гимнастика: фасольдән җиләкләрне аеру.) Яңа материал. Минем кулымда нәрсә? (Җиләк) Балалар, без буген пластилиннан менә шундый кечкенә, матур җиләкләр ясаячакбыз. Җиләк нинди төстә? Яфрагы нинди төстә? Бу җиләк бик матур булса да аны ашарга ярыймы икән? Эшкә керешкәнче эш урыныбызны карап алыйк эле. Безгә бүген такта, пластилин, пычак һәм салфетка кирәк булачак. Инде пластилин белән эшләү кагыйдәләрен дә кабатлап китик балалар: Пластилин белән эшләгәндә тактада гына эшлә. Пластилинның кирәкле төсен генә сайлап ал. Пластилинны артык күп алма, кирәк кадәрен генә өзеп яки кисеп ал. Пластилинны әвәли башлаганчы башта кулың белән йомшарт. Пластилин белән эш беткәннән соң кулыңны башта кулъяулык белән сөрт, аннары гына сабынлап юу. Кагыйдәләр белән таныштык, ә хәзер эшкә керешкәнче бераз ял итеп алыйк. (Физминутка “Дәү әнигә бүләк” җыры барышында чиләкләргә җиләкләр җыялар.) (Җиләкләрне укытучы белән берлектә ясау.) Балалар, менә сез җиләкләрне ясадыгыз, ә мин сезгә аларның яфракларын ясап куйдым. (Яфракларны беркетү, тәлинкәгә тезү.) (Кулларны салфеткаларга сөртү.) Балалар, сез бүген бик зур эш башкардыгыз, нинди матур җиләкләр ясадыгыз. (Укучыларның эшләренә бәя бирү.)Хәзер әйтегез әле миңа, бу җиләкләр искиткеч матур, тәмле булып күренсәләр дә, аларны ашарга ярыймы икән? (Ярамый!) Шуңа күрә мин сезгә буген тәмле күчтәнәч әзерләдем. (Өстәлдәге ризыкларны барлау, исемнәрен әйтү, җиләктән нәрсәләр ясап, пешереп булганлыгын ачыклау.) Укырга һәм күчереп алырга

Коррекцион мǝктǝптǝ текстларны дɵрес итеп һǝм аңлап укырга ɵйрǝтү.

       Дɵрес уку– авазларны дɵрес ǝйтеп, текстны кычкырып, хатасыз һǝм салмак уку дигǝн сүз.Хатасыз укыганда, бала сүздǝге хǝрефлǝрне, иҗеклǝрне, кушымчаларны тɵшереп калдырмый; булмаган авазлар ɵстǝп, сүзлǝрне бозмый, бер сүзне икешǝр тапкыр укымый.

       Аңлап уку исǝ укучының текст эчтǝлеген ачык һǝм тирǝн аңлый белүендǝ күренǝ. Ə бу үзе аерым сүз, җɵмлǝлǝрнең мǝгьнǝсен аңлау, укылганның ɵлешлǝре арасындагы логик яки психологик бǝйлǝнешне билгели алу нǝтиҗǝсе булып тора. Текстны тулы аңлау ǝсǝрнең тɵп уен белүдǝ һǝм аның эчтǝлегенǝ карата үз карашыңны, мɵнǝсǝбǝтеңне билгели алуда чагыла.

         Балага текстларны дɵрес һǝм аңлап укырга ɵйрǝтү- коррекцион мǝктǝп ( яки класс) укытучылары ɵчен иң җаваплы һǝм кыен эшлǝрнең берсе. Чɵнки акыл үсешлǝре тоткарланган балаларның бер тɵрлǝре- игътибарсыз, икенчелǝре- укыганны карап бара алмый, ɵченчелǝре- начар күрǝ, начар ишетǝ; дүртенчелǝре- авазларны дɵрес ǝйтǝ алмый, сакау сɵйлǝшǝ. Сɵйлǝмнǝрендǝ, психологиялǝрендǝ шундый дефектлар булуга карамастан, бу балаларны да коррекцион мǝктǝп программасы нигезендǝ татарча укырга һǝм сɵйлǝшǝ белергǝ ɵйрǝтергǝ кирǝк.

          Коррекцион мǝктǝплǝр ɵчен башка фǝннǝрдǝн махсус дǝреслеклǝр булса да, татар теленǝ ɵйрǝтү ɵчен бернинди дǝреслек тǝ, методик ярдǝмлеклǝр дǝ эшлǝнмǝгǝн. Мин үзем бу уку елында Роза Хǝйдǝрова дǝреслеклǝре белǝн укыта башладым. Һǝм бу авторның уку ǝсбаплары коррекцион мǝктǝплǝр ɵчен дǝ татар теленǝ ɵйрǝтүдǝ иң камил дǝреслеклǝр булуына ышана барам. Аның цикллап укытуга корылган методикасы акыл үсешендǝ тайпылышлар булган яки укырга телǝге булмаган баланы да укырга, уйланырга һǝм сɵйлǝшергǝ мǝҗбүр итǝ.

Коррекцион мǝктǝптǝ теге яки бу текстны уку алдыннан, һичшиксез, текст алды дǝресе үткǝрелергǝ тиеш.Текст алды дǝресендǝ яңа сүзлǝр үзлǝштерелǝ, ǝйтергǝ читен сүзлǝр, грамматик категориялǝр искǝ тɵшерелǝ яки ɵр-яңадан ɵйрǝтелǝ. Баланы текстны укырга психологик яктан да ǝзерлǝргǝ кирǝк.

Тексттагы җɵмлǝлǝрне һǝм сүзлǝрне дɵрес укырга ɵйрǝтү ɵчен лексик- грамматик күнекмǝлǝрне камиллǝштерү ( ягьни текст алды) дǝресендǝ түбǝндǝге алымнарны кулланырга мɵмкин:

1. Авыр сүзлǝрне иҗеклǝп ǝйтү. Кисмǝ хǝрефлǝрдǝн бу сүзлǝрне тɵзү, уку һǝм язу.
2. Сүзгǝ аваз анализы ясау. Фонетик күнегүлǝр.
3. Текста булачак яңа грамматик кагыйдǝлǝргǝ охшаш җɵмлǝлǝр тɵзү һǝм язу.
4. Текст эчтǝлегенǝ туры килǝ торган рǝсемнǝргǝ карап, җɵмлǝлǝр тɵзү.
5. Яңа сүзлǝр ɵйрǝнү. Сүзлек эше.

 Акыл үсешендǝ тайпылышлар булган балалар бер дǝрестǝ

 2-3тǝн артык сүзне хǝтерлǝрендǝ калдыра алмыйлар. Бер дǝрестǝ ɵйрǝнгǝнне икенче дǝрескǝ оныталар. Шуңа күрǝ текстны укыганда яңа сүзлǝрне тǝрҗемǝлǝре белǝн тактага язып куярга кирǝк.

Хǝзер Р. Хǝйдǝрованың 3 класс ɵчен « Татар теле һǝм уку китабы»ндагы ( Казан, 2004, 35 бит) « Икмǝк» дигǝн текст ярдǝмендǝ баланы ничек итеп дɵрес һǝм аңлап укырга ɵйрǝтергǝ мɵмкин икǝнлеген карап үтик.

Икмǝк.

Балалар ашханǝгǝ килделǝр һǝм ɵстǝл янына утырдылар. Пешекче апа ɵстǝлгǝ тǝлинкǝ белǝн икмǝк куйды.Искǝндǝр икмǝк белǝн уйный башлады. Ул икмǝкне алды да чǝнечкегǝ куйды һǝм вертолет ясады.Икмǝк идǝнгǝ тɵште. Бɵтен кеше Искǝндǝргǝ карады. Малай ипине идǝннǝн алды да яңадан тǝлинкǝгǝ куйды.

Əйтегез ǝле, балалар, Искǝндǝр нинди начар эш эшлǝде?

        1. Беренче эш итеп, текстны укытучы үзе укып чыга.

Текстка игьтибарны туплау ɵчен соңгы җɵмлǝ кабат укыла:

«Əйтегез ǝле, балалар, Искǝндǝр нинди начар эш эшлǝде?» Укучылар сорауга җавап бирү ɵчен текстны кабат кызыксынып һǝм игьтибар белǝн тыңларга мǝҗбүр булалар.

 2. Икенче тапкыр текст магнитофон язмасында тыңлана.

Укучылар карап баралар. Дикъкате таркау, күрүе зǝгыйфь укучылар ɵчен күрсǝткеч( указка) куллану файдалы.

3. Кычкырып укырга ǝзерлǝнү ɵчен, укучылар текстны мɵстǝкыйль рǝвештǝ эчтǝн укыйлар.

4. Класс укытучы артыннан һǝр җɵмлǝне хор белǝн кычкырып укып бара.

( Кемнең укыганы яки укымаганы укытучыга күренеп, ишетелеп тора. Ялгышлар тɵзǝтелǝ.)

5.Бɵтен игьтибарны укуга туплау ɵчен, укытучы тексттагы җɵмлǝлǝрнең беренче сүзен укый. Кайсы укучы ǝйтелгǝн сүзне алдан таба, шул укучы җɵмлǝне тулысы белǝн кычкырып укып бетерǝ.

Укытучы: Икмǝк…

Укучы: Икмǝк идǝнгǝ тɵште.

Укытучы: Малай…

Укучы : Малай ипине идǝннǝн алды да яңадан тǝлинкǝгǝ куйды.һ.б.

1. Җɵмлǝнең соңгы сүзе ǝйтелǝ. Укучылар җɵмлǝне табып, баштан укып чыгарга тиешлǝр.

Укытучы: … утырдылар.

Укучы: Балалар ашханǝгǝ килделǝр һǝм ɵстǝл янына утырдылар.

Укытучы: … башлады.

Укучы: Искǝндǝр икмǝк белǝн уйный башлады.

7.Текстта « икмǝк» сүзе булган җɵмлǝлǝрне аерып укыйлар. Ничǝ җɵмлǝ булуын исǝплǝп ǝйтǝлǝр.

8. Укучылар үзлǝре русчага тǝрҗемǝ итеп ǝйтǝ ала торган берǝр җɵмлǝ укытыла.

 Укучылар җɵмлǝлǝрне укыйлар һǝм русчасын ǝйтǝлǝр.

9. Укытучы җɵмлǝлǝрне русча ǝйтǝ. Укучылар тексттан шул җɵмлǝне табып укырга тиешлǝр.

     Укытучы: Искандер начал играть с хлебом.

     Укучы: Искǝндǝр икмǝк белǝн уйный башлады.

     Укытучы: Он брал хлеб, ставил на вилку и сделал вертолет.

     Укучы: Ул икмǝкне алды да чǝнечкегǝ куйды һǝм вертолет ясады. Һ.б.

10. « Чылбыр» буенча уку. Һǝр укучы бер генǝ җɵмлǝ укый.

Бу –укыганны карап барырга ɵйрǝтү һǝм игьтибарны туплау ɵчен кирǝк.

11. Текстны укып чыккач, һǝр укучы үзе укыган җɵмлǝне табып, кабат укый.

  Бу күнегү күрү хǝтерен үстерүгǝ, хǝтерне ныгытуга булыша.

12. Укучылар үз җɵмлǝлǝрен китапка карамыйча, күңелдǝн ǝйтергǝ тиешлǝр.Җɵмлǝлǝрне русчага тǝрҗемǝ итǝлǝр.

 13. Укытучы яңа сүзлǝр, гыйбарǝлǝрне русча ǝйтǝ. Укучылар шул сүз кергǝн җɵмлǝлǝрне табып укырга тиешлǝр.

     Укытучы:  начал играть.

     Укучы: Искǝндǝр икмǝк белǝн уйный башлады.

     Укытучы:   к столу.

     Укучы: Балалар ашханǝгǝ килделǝр һǝм ɵстǝл янына утырдылар.

14. Укытучы җɵмлǝдǝге кайбер сүзлǝрне тексттагыча түгел, ǝ икенче сүз белǝн алыштырып укый. Укучылар ялгышны табып, хатаны тɵзǝтергǝ тиешлǝр.

  Укытучы: Балалар китапханǝгǝ килделǝр һǝм шкаф янына утырдылар. Укытучы апа ɵстǝлгǝ китап белǝн икмǝк куйды.

Укучылар: Китапханǝгǝ түгел, ашханǝгǝ. Шкаф түгел, ɵстǝл.     Укытучы апа түгел, пешекче апа.

15. Укытучы җɵмлǝлǝрдǝге кайбер сүзлǝрне тɵшереп калдырып укый. Укучылар нинди сүз тɵшеп калганын ǝйтергǝ һǝм җɵмлǝне дɵреслǝп укырга тиешлǝр.

  Укытучы: Икмǝк… тɵште. Бɵтен кеше… карады. Малай… идǝннǝн алды да яңадан…  куйды.

  Укучы: Икмǝк идǝнгǝ тɵште. Бɵтен кеше Искǝндǝргǝ карады. Малай ипине идǝннǝн алды да яңадан тǝлинкǝгǝ куйды.

16. Хикǝядǝге тɵп сүзне таптыру һǝм аны башка сүзлǝр белǝн алыштырып ( синоним яки алмашлык) ǝйттерү.

Мǝсǝлǝн, икмǝк- ипи.

17. Мин, гадǝттǝ, хикǝяне уку барышында магнитлы тактага аның эчтǝлегенǝ туры килгǝн рǝсемнǝр куеп барам.

( Балалар, ашханǝ, ɵстǝл, пешекче апа, тǝлинкǝ, икмǝк, малай, чǝнечке, идǝн, һ,б. рǝсемнǝр). Болай эшлǝү хикǝянең эчтǝлеген образлы фикерлǝп аңларга булыша.

        Коррекцион мǝктǝптǝ рǝсемнǝр белǝн эшлǝүгǝ зур игьтибар бирергǝ кирǝклеген онытмаска кирǝк.Монысы, билгеле, аерым тема. Шулай да иң файдалы берничǝ күнегүне ǝйтеп үтү урынлы булыр:

– Тактага тɵрле рǝсемнǝр кую һǝм укучылардан хикǝягǝ туры килгǝнен сайлап алдыру.

– Рǝсемнǝрне сюжет тǝртибендǝ урнаштыру.

– Рǝсемнǝр ярдǝмендǝ текстка 1-2 җɵмлǝ ɵстǝп ǝйтү.

– Хикǝянең эчтǝлеген рǝсемнǝр ярдǝмендǝ сɵйлǝтү.

– Ике вакыйганы « бутау». Тактага « Икмǝк» тексты һǝм алдагы дǝрестǝ ɵйрǝнгǝн « Кунаклар» шигыре ( 31 бит) буенча рǝсемнǝр куела. Укучыларга рǝсемнǝрне ике темага туры килǝ торган итеп бүлеп урнаштырырга кушыла. Һ.б.

        Билгеле, һǝр дǝрестǝ мин язган бу күнегүлǝрнең барысын да үтǝү мɵмкин түгел. Лǝкин текстны менǝ шундый биремнǝр һǝм күнегүлǝр белǝн укытканда укучы телǝсǝ- телǝмǝсǝ укырга мǝҗбүр була. Ул һǝр җɵмлǝне 14-15 кат укый. Уку- балалар яратмаган гади кабатлап укудан туктап, алар ɵчен кызыклы эзлǝнү, җавап табуга ǝверелǝ.Укучы җɵмлǝлǝрне аңлап укый башлый. Текстның җɵмлǝлǝре арасындагы логик бǝйлǝнешне билгелǝргǝ, күрǝ белергǝ ɵйрǝнǝ.

        Соңгы этапта укытучы текстны тагын бер тапкыр сǝнгатьле итеп үзе укып чыга. Шуннан соң гына һǝр укучыга текстны азагына кадǝр укып чыгу бурычы куела. Аңлап укыганнан соң уйлануга этǝргǝн текст сɵйлǝм барлыкка китерǝ. Дǝрес башында куелган « Искǝндǝр нинди начар эш эшлǝде?» дигǝн сорауга укучылар иркенлǝп җавап бирǝлǝр. Шулай итеп, укучылар диалогик һǝм монологик сɵйлǝмгǝ чыгалар, ситуатив күнегүлǝр башкаралар.

Мондый биремнǝр белǝн укырга ɵйрǝткǝндǝ һǝр укучының дǝрескǝ катнашуын билгелǝп, бǝялǝп бару мɵһим. Ул балаларның активлыгын үстерǝ. Шуңа күрǝ мин каршыга укучылар исемлеге язылган таблица элеп куям. Укучыларның фамилиясе турысына дɵрес җаваплар ɵчен «+» билгесе куеп барам. Дǝрес ахырына кайсы укучының дǝрескǝ ничек катнашканлыгы ачык булып күренеп тора.

Сүземне йомгаклап, шуны ǝйтергǝ телим: дɵрес һǝм аңлап уку күнекмǝлǝренǝ ия булган бала гына йɵгерек һǝм сǝнгатьле укуга күчǝ ала. Лǝкин бу- коррекцион мǝктǝп ( яки класс ) баласы ɵчен бик кыен эш. Татар телен яратмау хислǝре тудырмас ɵчен, бǝлки, акыл үсеше тоткраланган баланы сǝнгатьле укуга мǝҗбүр итǝргǝ дǝ кирǝк түгелдер. Уку тизлеген тикшерү дǝ тǝкъдим ителми. Шулай булгач, коррекцион мǝктǝпнен татар теленǝ ɵйрǝтүдǝге тɵп бурычы- татарчага дɵрес һǝм аңлап укырга ɵйрǝтү һǝм шул текстлар, хикǝялǝр нигезендǝ монологик- диалогик сɵйлǝм оештыру булып кала.