27.03.2019

Анасыз шагыйрь дә, батыр да юк


батыр
Татарстан республикасы Актаныш муниципаль районы муниципаль бюджет гомум белем бирү учреждениесе “Яңа Кормаш төп гомуми белем бирү мәктәбе” нең башлангыч сыйныф укытучысы Шәймөхәммәтова Эльмира Газизҗан кызы. Тема:  “Анасыз шагыйрь дә, батыр да юк”.

 

Максат: Җәлил һәм көрәштәшләрен дөрес тәрбия үрнәге күрсәтеп, батыр, куркусыз итеп тәрбияләүче аналар турында мәгълүмат җыю.

Бурычлар:

1. Һәркемнең әнисе бар — җәлилчеләребезне дөньяга китергән аналарны барлау;

2. Тормышта Алиш һәм әнисе арасындагы мөнәсәбәтне ачыклау, иҗатында анага мәхәббәтнең чагылышын күзәтү;

3.Муса Җәлилнең шигырьләрендә ана образының тәрбияви ролен ачыклау;

4.Аналарга хөрмәт, ихтирам хисләре тәрбияләү.

План

I.Кереш өлеш.

Батыр улларны кемнәр тудырган да, кемнәр куркусыз, туган илен яратучылар итеп үстергән?

II.Төп өлеш.

а) Батыр улларны аналар тудыра

б). Шәфкатьле Алиш белән ихтирамлы ана-Газизә арасындагы мөнәсәбәт

в) Ана образы Җәлил иҗатында Ватан – анага , Туган ил образларына барып тоташа.

III.Йомгаклау өлеше.

Исемнәре мәңге үлмәс Мусаларны тудырган әниләр халкыбызның күңелендә мәңге яшәр!

I.Кереш өлеш.

“Әнкәмнең догалары”  җыры уйный. Тавышы түбәнәйтелә (слайд2)

—  “Бәхетле бул, балам!” Җиргә яңа кеше туа һәм якты дөнья белән исәнләшкәндәй, кычкырып аваз сала. Бәхетеннән чиксез шатланган ана, елмаеп, сабыена төбәлә дә әкрен генә әлеге сүзләрне кабатлый: “Син дөньяга килдең, балам, бәхетле бул! Илебез киләчәге синең кулда.” Музыка туктый.

      Туган ил, Ватан, туган җир… Бу төшенчәләр һәркемгә әти-әнисе кебек үк кадерле. Тыныч тормышта без туган җиребез кочагында иркәләнеп үсәбез һәм аның кадере турында уйланмыйбыз да. Ләкин язмыш кешене әллә нинди сынаулар алдында калдырырга мөмкин.

Мәсәлән: Туган илеңме, әллә гомереңме? Бу очракта безнең күз алдына Бөек Ватан сугышында илебез азатлыгы өчен башларын салган меңәрләгән милләттәшләребез, күренекле шәхесләребез килеп баса. Бигрәк тә җәлилчеләрне искә алабыз.(слайд3) Яшьләр һәм куркусызлар. Быел аларның җәзалап үтерелүенә августта 75 ел була. Бу батыр улларны кемнәр тудырган да, кемнәр куркусыз, туган илен яратучылар итеп үстергән соң? Аналар!

   Сугыш китергән авырлыклар сурәтләнгән әсәрләрдә ана Ватан-ана образында гомумиләштерелгән. Ана кайгысы — Ватан кайгысы, ана шатлыгы — ил шатлыгы.

Ватан-ана! Менә бу сүз Кеше һәм Ватан мөнәсәбәтен төгәл билгели шикелле: Ана һәм Бала мөнәсәбәте булырга тиеш.

 Төп өлеш.

 а) Сугыш… Бу афәт үзе үк табигатькә каршы килә. Ана — ул тудыручы, җан өрүче, нур сибүче, рухландыручы зат. Ана белән сугыш сүзе янәшә дә була алмый кебек. Әмма илен саклаучы батыр улларны да, палачларны да.. ана тудыра.

    Җәлилчеләрдән Гайнан Кормаш ( слайд 4) турында якын дусты Нәҗип Фәезрахманов истәлегеннән:“Гайнан нәрсә эшләргә уйласа да, булдыра алучы егет иде. Икебезгә бер гармун алып өйрәнгәндә, минем ул авырлык белән генә барды, ә аның яхшы гына килеп чыкты. Ашны да ул күп вакыт үзе пешерә иде. Ял көннәрне бишбармак , пылау яки башка безнең якта булмаган казан ашлары пешереп, иптәшләрен сыйлый иде”.

   Бу һөнәргә ул, искиткеч уңган, оста куллы әнисе Газизәдән өйрәнгән булгандыр. Нәкъ менә шушы һөнәре әсирләр лагерында повар булып эшли башлагач ярап куя. Кухня тирәсенә, яшерен оешма кушуы буенча, аны Зиннәт Хәсәнов урнаштыра. Шунда эшләвеннән файдаланып, ул, оешма членнарына ярдәм итеп, күп кешене ач үлемнән саклап кала.

 Җәлил һәм Кормашның көрәштәше Фәрит Солтанбеков үз истәлекләрендә:

«Барлык күрсәтмәләрне миңа Кормаш бирә иде. Муса- лачынның уң канаты Алиш булса, сул канаты Кормаш иде», дигән. Фашистлар Гайнан Кормашны иң беренче җәзалап үтерәләр. “Иң гаепле”кешеләр  иң беренче булып үлемгә барырга тиеш булган. Сездә нигә Муса Җәлил түгел мени? дигән сорау туар. Муса Җәлил рухи яктан җитәкче булса, Гайнан Кормаш, күрәсең, оештыру эшләрен башкарган.

     Ә Фоат Сәйфелмөлеков ( слайд 5) : “Эх, өстебезгә менә шушы немец формасын кию белән үк, без халкыбыз алдында сатлык җаннар булып калдык. Ә фашист пропагандисты булу…Бу бит үз кулың белән муеныңа элмәк салу дигән сүз. Әнием күзенә, туганнарым, иптәшләрем күзенә ничек карармын? Шунысы борчый күңелне,” дип үзен тудырган анасы алдында беренче чиратта гаепле икәнен әйтә.

 “Фашист пропагандисты булып, яшерен оешма эшенә күбрәк файда китерәсең бит” дигәнгә дә дә риза булмый әле ул. “Бу-Җәлил фикере, аның белән килешенеп эшләнгән нәрсә” дигәнгә генә ризалык бирә.Чөнки ул аны, аның иҗатын хөрмәт итүчеләрдән була.

     Әнисе, җитмеш сигез яшьлек Нәгыймә карчык, егерме җиде ел буе улыннан хат-хәбәр көтеп яши.Улының батырларча һәлак булуын ишеткәч, ул уфтанмый, сыкранмый, тып-тын гына йөри дә, бер ай эчендә кибеп, сулып, дөньядән китеп бара.

     Фоат Булатовның (слайд 6) анасы Зифа Шәрәф — атаклы  Шәрәф бертуганнарының сеңлесе. Бертуган Шәрәфләр — җәмәгать һәм дин эшлеклеләре, сәяси репрессия корбаннары. “Г.Тукайның әйләнә-тирәсендә зыялылар күп булган. Шулар арасында бертуган Шәрәфләр дә бар. Мин исә Тукайны Тукай итүчеләр — Шәрәфләр дип әйтер идем.

 Чөнки шагыйрь күп вакытларда шушы гаиләдә булып, алар белән аралашып яшәгән, шәхси китапханәләреннән кулланган”, — дигән тарихчы Рәмзил Вәлиев.  Шушындый гаиләдә үскән анадан туган баланың үз халкы өчен башын салуы гаҗәп тә түгелдер.

 Абдулла Баттал (слайд 7) үлем карточкасында туган урыны итеп Казанны, торган җире итеп апасының адресын күрсәткән. Әти-әниләре кем дип сорагач та, әнисе итеп апасы Ләйләне, әтисе итеп җизнәсе Гариф абыйсын атаган. Әгәр үлеме турында хәбәр алай-болай туган иленә килеп җитсә, иң элек әти-әнисенә түгел, туганнарына ирешсен, дип уйлаган, күрәсең. Аның әнисен шулай итеп , күпмедергә булса да ачы дөреслектән аралап торасы килгәндер.

Абыйсы шагыйрь Салих Баттал истәлекләрендә, Абдулла тугач, әнисенең күкрәге шешеп, баланы имезә алмавы әйтелә. Өй борынча йөреп, кемнең имчәк баласы бар, шул имезгән. Кайвакыт, Абдулланың чаялыгы чиктән ашып китсә , әнисе шаярып: “Син бөтен авыл сөтен имеп, ил малае булып үстең !”- дип әйтә торган булган. Әйе, иле өчен яшәп, зур батырлыклар эшләп ул чыннан да ил малае, ил улы булып калды.Ул гына түгел, Гариф Шабаев (слайд 8), Әхмәт Симаевны (слайд 9) да без шундый егетләр итеп кабул итәбез.  Тулырак…

Тукай-татар халкының бөек шагыйре


Тукай
Кукмара посёлогы А.М.Булатов исемендәге күппрофильле лицейның 1нче категоряле татар теле һәм әдәбияты укытучысы Үзбәкова Алсу Шәрифҗан кызы. Тема: Г.Тукай-татар халкының бөек шагыйре.

 

Максат:1.Г.Тукай һәм аның әсәрләре,шигырьләре

белән таныштыру.

2.Сәнгатьле уку һәм бәйләнешле сөйләм

күнекмәләрен үстерү.

3.Укучыларны үз хисләрен матур,дөрес

итеп әйтә,аңлата белергә өйрәтү.

Җиһазлау: портрет,китаплары,кроссворд,шигырь-

ләр,иллюстрацияләр.

Материал: ”Әлифба”, ”Гөлбакча”, ”Раушан көзге”

китаплары,сүзлек. 

                            Дәрес планы. 

I.Оештыру өлеше. 

II.Яңа белем һәм күнекмәләр формалаштыру.

а) яңа теманы,максатны хәбәр итү:

1.Дәресне Г.Тукайның “Туган тел” җыры белән башлау. 

2.Кроссвордлар чишү.

1.Үземне көтеп алалар,күрендемме качалар.(яңгыр)

2.Яшел чирәм өстендә

Кырт-кырт кыртлар

Канатларын җәеп,

Балаларын туплар.(тавык)

3.Чуар йомшак күлмәге

Тотсаң уңа бизәге.(күбәләк)

4.Соскы борын бакылдык,

Күп сөйләшә такылдык.(үрдәк)

5.Аягы юк,кулы юк,

Ишек ачуга өй эченә йөгерә.(суык)

6.Түгәрәк,ә ай түгел,

Сары,ә кояш түгел.

Тәмле,тик шикәр түгел,

Койрыклы,тычкан түгел.(шалкан)

7.Кулы юк,балчык ташый,

Балтасы юк-өй ясый.(карлыгач)

8.Кем аны чишендерә

Шул кеше яшен түгә.(суган) Тулырак…

Шалкан әкияте Дәрес планы 2сыйныф


Шалкан әкияте
Казан шәһәре Вахитов районы 96 нчы гимназиянең I категорияле татар теле һәм әдәбияты укытучысы Самойлова Ләйлә Ахмадулла кызы. Дәреснең темасы: Әкиятләр. “Шалкан ” әкияте. 2 нче сыйныфның рус төркемендә татар әдәбияты дәресе планы.

 

Дәреснең максатлары :

  1. Белем бирү: текстның мәгънәсен аңлау, тема буенча татарча сөйләм оештыра алу, сөйләшә белү.
  2. Күнекмәләр булдыру: укучыларның сөйләм телен һәм фикерләү сәләтен үстерү.
  3. Тәрбия бирү: өлкәннәргә булышуның яхшы гадәт икәнен анлау.

  Уку гамәлләрен камилләштерү:

Регулятив УУГ: эшчәнлекне планлаштыра, үз алдыңа максат куя белү, эшләгән эшеңнең сыйфатын һәм дәрәҗәсен билгеләү.

Коммуникатив УУГ: парларда эшләгәндә үз фикереңне җиткерә белү, үзара килешү, сыйныфташларың белән хезмәттәшлек итә алу.

Танып-белү УУГ:  дәреслек, такта һәм карточкалардагы мәгълүматлар белән эшли белү, логик чылбыр төзи белү.

Шәхескә кагылышлы УУГ: үз мөмкинлекләреңне бәяләү, башкаларның фикерләре белән килешү , ярдәмләшүнең яхшы сыйфат икәнен   аңлау.

Материал: рус урта гомуми белем бирү мәктәбенең 2 нче  сыйныфында укучы рус балалары өчен дәреслек, К.С.Фәтхуллова   2013 ел

Җиһазлау: карточкалар, тест сораулары, интерактив такта, ноутбук , рәсемнәр, төсле түгәрәкләр

Дәрес тибы: бәйләнешле сөйләм үстерү

Методлар: өлешчә эзләнү,  парларда эш , сәнгатьле уку

Эшчәнлек төрләре: сүзлек өстендә эш, әңгәмә үткәрү, дәреслек белән эш, тест үткәрү, техник чаралардан файдалану , сорауларга җавап бирү,

                                                 Дәрес барышы.

  1. Оештыру.

Укучыларда уңай психологик халәт тудыру:

  • Исәнмесез, хәерле көн, укучылар! Кәефләрегез ничек? Барыгызга да яхшы кәеф телим. Дәрес барышында сезгә уңышлар телим.  Кешеләр  көзен нинди эшләр башкаралар? Уңыш җыялар, гөмбә җыялар, укучылар мәктәпкә баралар.
  1. Актуальләштерү. Өй эшен тикшерү

Сүзләрнең тәрҗемәләрен искә төшерү:

үсә —  растёт

җыялар — собирают

әкият – сказка

уңыш — урожай

тартып  чыгарырга – вытащить, вытянуть

чәчкән – посеял

чакыра — зовёт

  1. Яңа белем һәм күнекмәләр булдыру.
  • Прогноз ясау. Шалкан әкиятенән аерым геройлар , өлешләр күрсәтелә . Шулар ярдәмендә укучылар дәреснең темасын, текстның исемен ачыклыйлар.

Дәреснең төп максатын укучылар үзләре билгелиләр: тема буенча татарча аралашу, сөйләшү.

 — Сез инде беләсез, “Шалкан” –  рус халык әкияте. Нинди максаттан без аны татар теле дәресендә дә укыйбыз?

— Татарча өйрәнү, сөйләшү өчен.

    2)Текстны аңлап уку (укытучы укый), балалардан укыту.      Тулырак…

«Ел вакытлары» темасын кабатлау дәресе


ел вакытлары
Бөгелмә муниципаль районы муниципаль бюджет белем бирү учреждениесе Бөгелмә төп гомуми белем бирү мәктәбенең татар теле һәм әдәбияты укытучысы Галимова Рәзилә Ринат кызы. Тема:  “Ел вакытлары”  темасын кабатлау дәресе.( 1 нче сыйныфларның рус төркемендә  уздырылган дәрес)

 

Максат:

-Укучыларның ел вакытлары турында белемнәрен гомумиләштерү, системалаштыру.

-Тема буенча өйрәнелгән лексик берәмлекләрне  куллана белүне камиләштерү.

-Укучыларның   уйлау сәләтләрен, танып белү активлыгын үстерү.

-Диалогик һәм монологик сөйләм телләрен үстерү.

-Укучыларда туган  як табигатен саклау һәм ярату хисе тәрбияләү.

Планлаштырылган нәтиҗәләр:

Предмет — өйрәнгән сүзләрне грамоталы итеп язу күнекмәләрен тикшерү;

Метапредмет — балаларның алган белемнәрен күзәтү, ныгыту, бәяләү күнекмәләрен формалаштыру;

Метапредмет нәтиҗәләр:

Регулятив универсаль уку гамәлләре: укытучы ярдәме белән бурычларны  билгели белү,укытучының күрсәтмәләрен аңлап үти белү.

Танып белү  универсаль уку гамәлләре: фикерләрне  логик чылбырга салу, классификацияләү өчен уртак билгеләрне билгеләү.

Коммуникатив универсаль уку гамәлләре: әңгәмәдәшеңнең фикерен тыңлый белү,аралашу күнекмәләрен формалаштыру.

Шәхси — татар телен өйрәнүгә уңай караш тәрбияләү.

Дәрес тибы: ЛГКК

Җиһазлау: Р.З. Хәйдәрова “Күңелле  татар теле”;  методик ярдәмлек,  дәрескә әзерләнгән презентацион материаллар, аудиоязма.

Дәрес барышы:  

“Мин иҗатым белән бәхетле”. Кәүсәрия Шафикова иҗаты .


Кәүсәрия
 Башкортостан Республикасы  Яңавыл муниципаль районының муниципаль бюджет  гомуми белем бирү учреждениесе  Байгуҗа урта гомуми белем бирү мәктәбе укытучысы Мөҗипова Эльза Хәмит кызы.Тема: “Мин иҗатым белән бәхетле”. Шагыйрә Кәүсәрия Шафикованың тормыш юлы һәм иҗатына багышланган телдән журнал.

Максат: 1.Укучыларны якташ шагыйрә Кәүсәрия Шафикованың тормыш юлы һәм иҗаты белән якыннанрак таныштыру;

2.Сәнгатьле уку күнекмәләрен камилләштерү;

3.Туган җиргә мәхәббәт тәрбияләү;

Җиһазлау: проектор, экран, шагыйрәнең китаплары, презентация.

    1 нче алып баручы: “Кадерле җыр сөючеләр, cезгә йөрәгем җырларын бүләк итәм. Авыр язмышка күз яшемне күрсәтмим мин, җырлап яшим. Соңгы сулышыма кадәр җырларга язсын иде”. Җаны булган кеше бу юлларны укыса, тетрәнми калмастыр. Муса Җәлилнең тоткынлыктан юллаган “Җырларым” шигыренә аваздаш юлларны чордашлардан мондый тирән трагизм белән кем әйтергә мөмкин?  Мөгаен,  яшәү  шатлыгын сызланулар аша тыны белән суырып алган, һәр көннең кояшына, һәр кичнең аена карап уйланган, җиһанның шул ике зур көченнән илһам алып иҗат иткән кешегә генә мондый көрәшче рухы хас буладыр. Мөгаен, мизгелләр шатлыгын башкалар белән юмарт бүлешә белгән шагыйрә Кәүсәрия апа Шафикова гына шулай әйтә аладыр. Шул осталыгы белән исеме үзе исән чакта ук күңелләргә чигелде инде.  Бүгенге телдән журналны без  якташыбыз шагыйрә Кәүсәрия апа Шафикованың тормыш  юлы һәм иҗатына багышлап, “Мин иҗатым белән бәхетле” дип атадык.

     2 алып баручы: Шагыйрә Кәүсәрия Фидаи кызы Шафикова авыр язмышлы шәхес. Ләкин ул —  хатын-кыз, җиргә матурлык, наз өләшергә килгән изге зат. Шул яклап Ходай биргән сәләте белән бөтен кешеләрне сөендереп, тормышны гөлләргә төреп яши ул.

         1 нче а.б:    Журналыбызның 1 нче битен ачабыз. Ул  «Шагыйрәнең тормыш юлы” дип атала.

          Кәүсәрия Фидаи кызы Шәфикова 1948 елның 9 ноябрендә Башкортстанның Яңавыл районы Исәнбай авылында Тәскирә апа белән Фидаи абый  гаиләсендә беренче бала булып дөньяга килә. Тик  тәпи басып китеп, җир җылысын, бәбкә үләненең йомшаклыгын тоярга да өлгерми, аяусыз чир-полиомиелит (арка миенең параличка китерә торган каты йогышлы авыруы) кызны аяктан ега. Күрсәтмәгән табиб, күрәзәче, экстрасенс калмый, дәваланган хастәханәнең исәбе чиксез,  тик нәтиҗә генә булмый.

        2 нче а.б.:    Җиде яше тулгач, Кәүсәриянең яшьтәшләре мәктәпкә китә.  Тик Кәүсәрия генә беренче тапкыр мәктәпкә баруның куанычлы кичерешләреннән мәхрүм була. Ул мәктәпкә йөреп белем ала алмый, аны укытучылар өйгә килеп укырга-язарга өйрәтәләр. Гәрчә Гөлсем Хәбибрахманова, Нәфисә Казыйханова кебек олы йөрәкле, сабыр холыклы укытучылар өйгә килеп укытсалар да, мондый дәресләр озакка бармый.  Кызның чире үзенекен итә: аяклар гына түгел, гәүдәнең башка әгъзалары да зарарлана  башлый.  Кичекмәстән табиблар күзәтүе сорала. Һәм кыз айлар буе хастәханәдә ятарга мәҗбүр була.  Шулай итеп, ул өч сыйныфлы белем белән кала.

      1 нче а.б.:       Искитәрлек хәл бит: өч сыйныфлык кына белем алган, аны да өзек-өзек, күбрәк үзлегеннән өйрәнгән кешенең тел байлыгы, аз гына сүз белән тирән фикерне әйтеп бирә алу  сәләте, халык мәкальләре, әйтемнәре белән тиңләрлек тик аңа гына хас тәгъбирләре сокланмаслыкмыни! Ничә уку йорты бетереп, диссертацияләр яклаганнар да кайчак Кәүсәрия апа   әйткән фикер тирәнлегенә гаҗәпләнә.

              2 нче а.б.: Журналның 2 нче битенә күчәбез. Ул “Шагыйрәнең иҗаты” дип атала.    Шигъриятнең нәрсә икәнен ул М.Җәлилнең «Моабит дәфтәре» китабын укып чыккач аңлый, шуннан үзе дә кулына каләм алып язгалый башлый. Беренче шигыре 1970 елның 14 маенда «Коммунизм таңы» дигән район газетасында басылып чыга. Тора-бара , Кәүсәрия язган шигырьләр башка газеталарга да юллана. Башкортстан, Татарстан матбугатында күпләп басыла башлый. Илдар Юзеев мөхәррирлегендә Казанда “Кызлар җыры”исеме белән иң беренче китабы басылып чыга. Ә бүгенге көндә Кәүсәрия Фидаи кызының шигырь, хикәя, новелла, эсселәре тупланган дистәдән артык китабы дөнья күрде инде.

             1 нче а.б.: Шагыйрәнең шигырьләре артык ярсу да булмаган, шул ук вакытта бик үк сүлпән дә булмаган моң агымын хәтерләтә.    Моң агымы… Анда нинди генә авазлар, нинди генә төсләр юк! Шушы моң агымында берничә аваз, берничә бизәк аеруча нык күзгә ташлана. Шуларның берсе- туган җиргә мәхәббәт. Аның  иҗатында туган авылы, аның табигате, кешеләре төп урынны били. Хәзерге вакытта шагыйрә Яңавылда яши.  Шуңа да Туган авылына, авылдашларына булган мәхәббәтен үзенең шигырьләрендә, нәсерләрендә яктырта.

            2 нче а.б.: Кәүсәриянең әнисен яратуы һәркемгә үрнәк итеп куярлык. Аның “Бишегемдә чагында да” дип башланган исемсез шигырен генә алыйк. Нәкъ менә үз әние турында, нәкъ менә үзе турында да ул. Дистә еллар буе әнисе аны сабый урынына караган. Һәм менә озын-озак еллар дәвамында кара язмыш кочагында бәргәләнгән кызының хәлен аз гына булса да җиңеләйтү өчен кырыкмаса кырык тапкыр төнге йокыларын бүлгән Ана мәңгегә күзләрен йома. “Ах, коточкыч, үлем килде, әнкәй, синсез калдым”. “Көн дә урынга ятканда рәсемеңә багам. Әйтәсең күк “Авыртынсаң, эндәш миңа , балам”. “Мин эндәшәм сиңа, сагынып, тик пышылдап гелән, җаннан суырылып чыккан шигырь теле белән, Әнкәй!”, -дип яза ул. Ә хәзер әниләр турында язылган берничә шигырен ишетеп китәрсез. (Әнкәйләр турындагы шигырьләрен укучылар укыйлар)

               1 нче а.б.: Һәр халыкның буыннан- буынга күчә килгән, мең-мең еллар дәвамында барлыкка килгән рухи дөньясы була. Ул башка халыкларныкына охшаган да, охшамаган да. Татар рухы да шулай. Аның таллары да татарча сөйләшә, чишмәләре дә татарча челтери, кызлары да татарча ояла. Милләттәшләребез кайгыны да, шатлыкны да үзенчә кабул итә, үзенчә кичерә.  Әнә бит Кәүсәрия апа “Иманым” дигән шигырендә ничек ди: “Татарча уйлыйм, татарча сөйлим, татарча  җырлыйм. Татарча сөям,татарча көләм, татарча елыйм…”. Шул рәвешле, ул татар рухлы булуын раслый һәм аның белән горурлана. (“ Мин татармын” шигырен бер укучы укый).

             2 нче а.б.: Кәүсәрия апаның яраткан ел фасылы-көз.  “Көзнең төсләре дә күбрәк. Ничектер,  иҗатымда да көз ае уңышлырак килеп чыга. Бәлки, көз аенда тугангадыр”,- ди ул . Чыннан да, аның көз турында язылган шигырьләре бик күп. (Укучылар көз турындагы шигырьләрен укыйлар)

             1 нче а.б: Кәүсәрия Шафикованың иҗаты да, язмышы да Рәфис Мәхәммәтдинов белән бергә үрелеп барды. Язмышның каты сынауларын җиңеп чыга алырдай куәт тапкан, көчле ихтыярлы, изге җанлы затлариде алар. Кәүсәрия Шафикова белән  Рәфис Мәхәммәтдинов1997 елны мәчеткә барып никахлашалар.  “Никах безгә тән өчен түгел, җан өчен кирәк” , -диләр иде алар. Кызганычка каршы, Рәфис Мөхәммәтдинов якты дөньядан китеп барды. Ә хәзер К. Шафикова Һәм Р. Мөхәммәтдинов турындагы “Адәм белән Һава” фильмнан өзек тәкъдим итәбез. (Видео карау). Тулырак…

“Песнәк белән Әнисә”. Г.Лотфи хикәясе. 4нче сыйныф. Әдәби уку.


Песнәк белән Әнисә
Кукмара шәһәре А.М.Булатов исемендәге күппрофильле лицейның югары категорияле татар теле һәм әдәбияты укытучысы Үзбәкова Алсу Шәрифҗан кызы. Тема: “Песнәк белән Әнисә”. Г.Лотфи хикәясе. (4нче сыйныфта әдәби укудан үткәрелгән дәрес планы) 

Белем бирү максаты:

1.“Песнәк белән Әнисә”  текстын аңлап, дөрес уку күнекмәләрен булдыру.

2.Эчтәлекне үзләштерү, тәрҗемә итү , сораулар буенча сөйләү күнекмәләре формалаштыру.

3.Үз фикерләрен әйтә, дәлилли, шулардан чыгып нәтиҗә ясый белүләренә

4.Укучыларның уйлау сәләтен, мөстәкыйль активлыкларын, фикерләрен дәлилләргә өйрәнү күнекмәләрен үстерү.

5.Укучыларда “Песнәк белән Әнисә” хикәясе буенча табигатькә, кошларга,  мәхәббәт, сак караш тәрбияләү.

Фикер сәләтен үстерү максаты – яңа укыту алымнарын кулланып, укучыларның аралашу күнекмәләрен, логик фикерләү сәләтен, мөстәкыйльлекләрен, иҗади активлыкларын үстерүгә ярдәм итү;

укучыларның үз фикерләрен тиз һәм төгәл әйтә белүләренә ирешү, шулардан чыгып нәтиҗә ясый белүләренә ирешү;

Тәрбияви максат – аралашу һәм коллективта хезмәттәшлек итү күнекмәләрен, кешелеклелек, ярдәмчеллек сыйфатларын тәрбияләү.

КУУГ: : классташлар һәм укытучы белән уку эшчәнлеген оештыруда хезмәттәшлек итү, тыңлый белү, диалог төзүдә һәм коллектив фикер алышуда катнашу, мәгълүмат туплауда үзара хезмәттәшлек инициативасы күрсәтү, иптәшеңнең гамәлләрен бәяләү.

ТБУУГ: “Песнәк белән Әнисә”дәге төп билгеләрне аерып күрсәтү, логик фикерләү чылбырын булдыру.

ШУУГ: үзмаксат кую, күршеңә ярдәм итүдә танып белү инициативасы күрсәтү, үз уңышларың , уңышсызлыкларың сәбәпләре турында фикер йөртү.

РУУГ: кагыйдәләрне, күрсәтмәләрне истә тотып гамәлләр кылу, үзконтроль, үз эшчәнлегеңне контрольгә алу,

 биремнәрне үтәүнең дөреслеген тикшерү

Җиһазлау:“Песнәк белән Әнисә” хикәясе буенча эшләнгән презентация,карточкалар,дәреслек,сүзләр,сораулар.

Дәрес тибы: Яңа белемнәрне үзләштерү. 

Дәрес барышы.

1.Мотивлаштыру-ориентлаштыру этабы.

1.Дәресне оештыру моменты.
Укытучы:  Исәнмесез, хәерле иртә укучылар!

Хәерле иртә телик таңнар саен,

Аяз күкләр телик җиребезгә.

Кояшлы иртә телик һәр кешегә,

Һәм иминлек телик җиребезгә.

Хәерле иртә телик барчабызга,

Хәерле иртә телик үзебезгә.
Укучылар:

Хәерле иртә миңа!

Хәерле иртә сиңа!

Хәерле иртә аңа!

Хәерле иртә сезгә!

Хәерле иртә безгә!

Хәерле иртә барыбызга да!

-Әйдәгез укучылар безнең дәрескә килгән кунаклар белән дә исәнләшик!

Ә хәзер бер-беребезгә елмаеп карагыз һәм хәерле эш сәгате теләп әкрен генә урыннарыгызга утырыгыз.

  1. Уку мәсьәләсен кую.

1.Дәрес максатын сораулар ярдәмендә ачыклау;

2.Проблема кую.

Укучылар мин сезгә бер табышмак әйтәм, сез җавабын әйтергә әзерләнеп торыгыз.(слайд)
Түшләрендә кояш төсе 
Аркасында яз төсе.
Кышын тәрәзәмә килеп:
“Таныйсыңмы?” ди төсле.

 Бу нәрсә?песнәк.(слайд)
Дөрес, укучылар.

Укучылар, без бүген сезнең белән Гасыйм Лотфиның “Песнәк белән Әнисә” хикәясе белән танышып китәрбез.(слайд)Ә хәзер дәреслегегезнең  58нче битен ачып, хикәяне табыгыз.Хикәя белән танышканчы безгә очрый торган яңа сүзләр белән танышып китәргә кирәк.Игътибар белән экранга  карагыз әле.Бирелгән сүзләрне берәм –берәм укыйбыз.(слайд)

Кунды- подсела

Чукый башлады- начала клевать

Аның ашыйсы килгән-она проголодалась

Канатын какты-махнула крылышком

Ияләште –привыкла.

Булды,яхшы.Әйдәгез әле бу сүзләр белән җөмләләр дә төзеп карыйк әле.(берничә укучыдан укыту).

Хикәяне бер кат үзегез укып чыгыгыз әле.Булдымы? Яхшы,игътибар белән мине тыңлагыз,мин укып китәм.

Песнәк белән Әнисә.

Кыш көне иде. Көннәр бик салкын. Беркөнне тәрәзәгә бер   песнәк  кунды. Ул тәрәзәне чукый башлады.

— Әни, нигә песнәк тәрәзәне чукый? – дип сорады Әнисә.

— Тышта нинди салкын! Аның ашыйсы килгән, — диде әнисе.

— Алайса мин аны ашатам, — диде Әнисә. Ул  тәрәзәне ачты   һәм бер кисәк май куйды. Песнәк бик шатланды. Канатын какты, Әнисәгә рәхмәт әйтте.

Песнәк көн саен тәрәзәгә килеп куна иде. Ул Әнисәгә ияләште һәм  ачык тәрәзәдән өйгә  керә башлады. Тулырак…

“Җавапсыз легенда” . Әдәби уку дәресе. IV сыйныф.


җавапсыз легенда

МББУ  Түнтәр  урта  гомуми  белем  мәктәбенең  I категорияле  башлангыч  сыйныф   укытучысы Исмагилова Райхана Зәфәр кызы . Тема: Галимҗан Гыйльманов  “Җавапсыз легенда” . Әдәби уку дәресе. IV сыйныф.

Максат. Укучыларны Галимҗан Гыйльманов, аның иҗаты  белән таныштыру; шигырьләрен, хикәяләрен укуга кызыксыну тудыру; сәнгатьле уку күнекмәсен үстерү; үз фикерләрен әйтә, дәлилли белергә өйрәтү; Түнтәр авылының тарихын өйрәнүгә , изге урыннары белән танышуга кызыксыну уяту;  әниләргә хөрмәт тәрбияләү.

Планлаштырылган нәтиҗәләр.

Предмет:

-язучы, шагыйрь Галимҗан Гыйльмановны тану, аның әсәрләрен укуга теләк уяту; Галимҗан Гыйльмановның “Җавапсыз легенда” әсәрен уку.

Шәхси УУГ:

-яңа уку материалын үзләштерүдә кызыксынучанлыкны үстерү;

-шәфкатьлелек, мәрхәмәтлелек, әхлаклылык сыйфатларын үстерү;

-авыл тарихын өйрәнүгә кызыксыну булдыру.

Метапредмет:

 а) көйләгеч УУГ: укучылар белгән, әлегәчә белмәгән күнекмәләрне үзара бәйләү. Максатларның эзлеклелеген билгеләү, план төзү.

Танып белү УУГ:

-әсәрне уку, эчтәлеген аңлау; бирелгән сорауларга җавап бирә, тиешле мәгълүматны  таба белү;

-фикерләүнең логик чылбырын төзи белү.

Коммуникатив УУГ:

-укыту процессында катнашу, иптәшеңнең үз-үзен  тотышы белән идарә итү,

-үз фикерләрен әйтә белү.

Предметара бәйләнеш: тарих, музыка.

Тип: яңа материал үзләштерү.

Җиһазлау: компьютер, проектор, экран, сүзләр язылган карточкалар: легенда, кыйсса, куй, сырхау,  сарык рәсеме, китап күргәзмәсе: “Тозлы яңгыр”, ”Самат батыр”, “Көмеш тарак”, “Тирән тамырлы Түнтәрем”, презентация  “Галимҗан Гыйльманов- язучы, шагыйрь”, “Түнтәр авылының изге урыннары”, өстәлләрдә мэнэдж мэт- класс белән идарә итү инструменты, смайликлар.

Кулланылган сингапур структуралары: Континиус  Раунд Робин.

УМК: “Перспектив башлангыч мәктәп”  (авторлары Г.М.Сафиуллина, Ф.Ф.Хәсәнова, Ә.Г.Мәхәммәтҗанова)

Дәрес барышы

l.Оештыру.

Исәнләшү. (Хай Файв –тынычландыру сигналы)

-Хәерле көн, укучылар. Кәефләрегез ничек? Сез бүгенге дәрескә әзерме?

-Укучылар җавабы:

Кыңгырау чыңлады дәрескә чакырып

Бүгенге дәрескә без һәммәбез әзер!

-Ә хәзер сыйныфташларны сәламләү( каршы күршеләрегезгә, янәшә күршеләрегезгә сәлам бирегез.

ll.Актуальләштерү.

Өй эшен тикшерү.

-Укучылар, өйдә нинди эш башкардыгыз?

-Без “Айсылу” һәм “Су ияләре” әкиятләренең аермалы һәм охшаш якларын язып килдек. (Бер укучы укый).    “Айсылу” һәм “Су ияләре” әкиятләренең аермалы яклары шунда:  “Айсылу” әкиятендә Су анасы комсыз, ямьсез. Зурмөгез- кешеләргә дошман. Геройның исеме –Айсылу. “Су ияләре” әкиятендә Су иясе- явыз зат түгел. Су анасы- мәрхәмәтле, су ияләре кешеләр белән дус һ.б. Геройның исеме- Сусылу. Охшаш яклары: Айсылу-чибәр, акыллы. Сусылу да-чибәр, гүзәл.

-Укучылар, сезгә бу әкиятләр ошадымы? Кемнәр язган аны?

-“Айсылу” әкиятен Нурия Сәйяр, “Су ияләре” әкиятен Роберт Батулла язган.дәрес планы Тулырак…

Фатих Кәрим. “Гармун турында.” 4 сыйныфта Ф.Кәрим иҗатын өйрәнү дәресе.


Фатих Кәрим

Мөслим районы Тойгелде  дәүләт бюджет гомуми белем учреждениесе укытучысы Тимерова Ландыш Насим кызы.Тема: Фатих  Кәрим.  “Гармун турында.” 4 сыйныфта Ф.Кәрим иҗатын өйрәнү дәресе.

 

Максат: Бөек шагыйрь Ф. Кәрим иҗаты белән таныштыру; “Гармун турында” әсәре белән таныштыру, укучыларның шигъри текстларны аңлап уку күнекмәләрен ныгыту; лирик шигырьгә  анализ ясап, әсәрнең темасын, автор теләген- идеясен табу; балаларда ватанпәрвәрлек хисләре тәрбияләү.

Җиһазлау: Фатих  Кәрим портреты, компьютер, экран, слайдлар,  шагыйрь китапларыннан төзелгән күргәзмә, яңа сүзләр язылган сүзлекчә, 2-3 гармун.

Материал: Р.Х.Ягъфәрова  4 нче сыйныф өчен Уку китабы  80-82 нче бит.

 Дәрес тибы: Яңа материалны өйрәнү дәресе.

 Метод: Эзләнүле, аңлатулы-күрсәтмәле.

                               Дәрес барышы

        I Дәресне оештыру.

         1.Исәнләшү, дежур укучының рапорты.

         2.Һәр дәрестә куллана торган кагыйдәләрне искә төшерик әле. Дәрестә

сезнең сөйләмәгез, җавапларыгыз нинди булырга тиеш? ( Дөрес, уйлап, эзлекле,    эчтәлекле,ачык). Мин сездән дөрес җаваплар, уйлап әйтелгән матур

фикерләр көтәм.  Дәрестә сезгә уңышлар   телим.

         II.       Актуальләштерү.

         1.  Н. Думавиның  “Җәйге айлы төн” шигыре сәнгатьле  итеп укыла.

      2.Бу төшенчәләрне ничек аңлыйсыз? ( Рифма, строфа, эпитет). Укучылар җавабыннан соң тактага бу сүзләрнең кагыйдәләре куела.

            III.  Яңа материал өстендә эш.

            1.Укытучының кереш сүзе.

    Без сезнең белән бик күп язучыларыбызның тормыш юлы, иҗаты белән таныштык. Ә бүген әдәбиятыбызда җуелмас эз калдырган шагыйрьләребезнең берсе – Фатих Кәрим белән танышырбыз.

            2. Укучыларның игътибарын слайдларга юнәлтү һәм Фатих Кәрим булып сөйләүче укучыны тыңлау.

        Укучылар алдында хәрби киемнәр килгән югары сыйныф укучысы, Фатих Кәрим булып, аның биографиясен сөйли. Ә тактада аның тормыш мизгелләрен яктыртучы фоторәсемнәр, аның туган йорты, һ.б. күрсәтелә.

        “ Фатих” сөйли:

       — Мин, Кәримов Фатих Вәлиевич, 1909 нчы елда Башкортстан АССРның Бишбүләк районы Ает авылында дин хезмәткәре – мулла гаиләсендә туганмын. Балачактан сукыр булган әтиемнән калган гаилә членнары игенчелек белән шөгыльләнгән. 1918 нче елда 65 яшендә әтием авырып үлде. Мин әнием тәрбиясендә калдым һәм, 1922 нче елга кадәр алар белән бергә яшәп, авыл мәктәбенең ике классын тәмамладым. 1922 нче елда абыем Габдулла Кәримов кайтты. Ул мине Бәләкәй шәһәренә алып китте һәм педагогия  техникумының хәзерлек группасына укырга урнаштырды. Мин анда ике ел укыдым һәм 2 нче хәзерлек группасын тәмамладым, шунда ук 1923 нче елда пионерлар оешмасына кердем. Ә 1924 нче елда шул ук абыем Габдулла Кәримов мине Казанга чакырды. Мин аның янына Казанга килдем.

       Мине яшь чактан ук әдәбият кызыксындырды һәм 1925 нче елдан әдәбият белән шөгыльләнә башладым, ә 1927 нче елдан комсомолның татар өлкә матбугатында әдәби әсәрләрем чыга башлады. 1931 нче елның көзендә Кызыл Армиягә алындым…

       1941 нче елның 30 декабрендә мин Бөек Ватан сугышыны киттем…

      Төп хәрби эшем белән бергә, Бөек Ватан сугышы темасына актив әдәби иҗат эшемне дәвам иттем, үземнең барлык сәләтем белән совет сугышчыларының бу бөек дөньякүләм тарихи көрәшендәге каһарманлыкларын гәүдәләндерергә тырыштым. Туган илгә, туган халкыма булган ялкынлы мәхәббәтем миңа бөтмәс-төкәнмәс көч бирде,аны үстерде, иҗатыма бөркет канатлары чыгарды. Әмма миңа иҗатымны дәвам итәргә насыйп булмады.Сугыш бетәргә санаулы көннәр калгач,1945 нче елның 19 нчы февралендә 36 яшемдә мин сугыш кырында үлеп калдым.

                   Кала дөнья ,кала бар матурлык,

                   Ак чәчәкләр кала болында.

                   Чәчәкләргә төренеп, эзем кала,

                   Җырым кала үткән юлымда…

3.Укытучы дәвам итә. Тулырак…

Хөршидә әбидә кунакта 3нче сыйныф Дәрес планы.


Хөршидә әбидә

Алексеевск муниципаль районы Родники урта гомуми белем бирү мәктәбенең 1 категорияле татар теле һәм әдәбияты укытучысы  Рахматуллина Рамзия Рафик кызы.Тема: «Хөршидә әбидә кунакта». 3 нче сыйныфта үткәрелгән  ачык дәреснең план – конспекты (рус телле укучылар өчен)

 

 Дәреснең темасы: “Хөршидә әбидә кунакта”.

Дәреснең максатлары:

  • Йорт хайваннары турында белемнәрне ныгыту.
  • Сүзлек байлыгын, диалогик һәм монологик сөйләмне үстерү.
  • Хайваннарга кызыксыну, ярдәм итү хисләрен тәрбияләү.

Дәрес тибы: бәйләнешле сөйләм үстеру дәресе.

Дәреснең методы һәм алымнары: укытучы сөйләме,Хөршидә әби сөйләме, әңгәмә, күрсәтү.

Җиһазлау: хайваннар рәсемнәре, карточкалар.

ТСО: компьютер, мультимедиа проектор.

Дәрес барышы.

  1. I. Оештыру өлеше:

Укытучы:

— Исәнмесез, укучылар, хәерле көн. Бүгенге дәресебезгә нинди теләкләр белән керәсез ?

Укучылар:

— Хәерле көн!Татар телен,Тукай телен өйрәнергә керәбез.

  1. II. Фонетик-лексик зарядка.

Укытучы:

-Әйдәгез, татар теленең специфик авазларын кабатлап китик.(Укучылар кабатлый).

Ә —  әти, әни

Ө —  өй, өч

Ү –  үрдәк, үсемлек

Җ – җиләк, җәй

ң —  яңгыр, чаңгы

Һ –  һәйкәл, һава

III. Ныгыту дәресе:

Укытучы:

— Яхшы. Безнең бүгенге тема – “Хөршидә әбидә кунакта” дип атала.Ни өчен шулай? Чөнки бүген без сезнең белән әбигә кунакка барырбыз.Ул сезгә үзенең йорт хайваннары турында сөйләрмен дип сезне кунакка чакырды. Барыр алдыннан безгә йорт хайваннары турында белгәннәребезне ныгытырга кирәк булыр.

-Сез нинди йорт хайваннарын беләсез? Әйдәгез, искә төшерик. (Укытучы сораулар бирә. Бу нәрсә? Ул нинди? Нинди төстә? Ул нәрсә бирә? Нәрсә ашый?). Мөгезле – нинди йорт хайваннары мөгезле була? (Сыер,  кәҗә, сарык). Сакаллы – кәҗә. Җитез – эт, мәче. Тугры – эт.

Укытучы:

-У меня перепутались слова. Нужно правильно их расставить и составить предложение. Я вам раздаю карточки. Укажите стрелками.

мөгезле       ат            сөт бирә

йомшак      сыер         тычкан тота

сакаллы      песи         йон бирә

җитез           эт           тиз чаба

тугры         кәҗә         өй саклый

  1. Аудирование.

Тулырак…

И.Туктар. «Ялкау өчен ботка суынган». 5 сыйныф өчен дәрес планы.


 И.Туктар Ялкау өчен ботка суынган

Кайбыч муниципаль районы муниципаль бюджет белем учреждениесе «Тулы Дан ордены кавалеры В.Р.Платонов исемендәге Надеждино урта гомуми белем бирү мәктәбе»нең татар теле һәм әдәбияты укытучысы  Зиннурова Резидә Гумәр кызыны дәрес планы. Тема: И.Туктар Ялкау өчен ботка суынган. ( Дәреслек 5 нче сыйныф. Татар теле.  А.Х.Нуриева, Р.Х.Ягъфәрова, К.С.Фәтхуллова)
  

Максат.Укучыларны яңа әсәр белән таныштыру: сәнгатьле  һәм рольле укуны камилләштерү; сәйләм телен шомарту, фикерләү сәләтен үстерү; яшьтән үк эшчән булырга өндәү; тырыш,сабыр булырга теләк тудыру. Укучыларда  узара дустанә мөнәсәбәт, мөстәкыйльлек тәрбияләү.

Җиһазлау:компьютер, интерактив такта, мультимедиа проектор, дәреслек.

Дәрес барышы.

1.Оештыру өлеше.

Сәламләшү. Яңа материалны үзләштерү өчен уңай психологик халәт  тудыру.Укучыларны дәреснең темасы, максатлары белән таныштыру.

2.Өй эшен тикшерү.

3.Фонетик күнегүләр.

а)аңа-ана                      яңгыр-янгын                  уң-ун

Миң-мин                    яңа-яна

б) Мәкальләрне дөрес  кабатлагыз.

1.Кем эшләми, шул ашамый.

2.Ялкауга көн дә бәйрәм.

3.Эшенә күрә ашы.

4.Башланган эш,беткән эш.

5.Эш беткәч, уйнарга ярый.

6.Ни чәчсәң. шуны урырсың.

  1. Бүгенге эшне иртәгә калдырма.

в)Бу сүз эчендә нинди сүзләр яшеренгән?

Ялкау-ял,кал,ау,уа,кая.ул.

г) тизәйткечләр:

Карга кара,кара карга,каррык-каррык каркылдама.

Агач башы тукылдык.Тукый.тукый тук булдык.(Тукран)

Яңа теманы аңлату.

Бүген без сезнең белән Идрис Туктарның хикәясен укырбыз.Бергәләп сәнгатьле, рольләп уку күнекмәләрен камилләштерербез сорауларга җаваплар бирербез,уйларбыз,нәтиҗә ясарбыз,әңгәмә алып барырбыз, хикәянең исемен сез үзегез ачыкларсыз.

Табышмак җавапларының беренче хәрефен шакмакларга языгыз.

1.Ялда бар,балда юк(Я)

2.Сарыдыр төсе,агыдыр тәме.(Лимон)

3.Үзе миңа көлә,үзе мине күрми.(Көзге)

4.Җәен киенә,кышын чишенә.(Агач)

5.Ул булса,караңгы булмый.(Ут)

ялкау

 

1.Суда туа,җирдә үлә.(Балык)

2.Аны иләктән үткәреп коймак пешереп була.(Он)

3.Чикләвекне ярата, сызгырса урманны яңгырата.(Тиен)

  1. Ике туган бер-берсен күрә алмый.(Күзләр)

5.Җәен урманда патша,кышын кардан да аста.(Аю)

ботка

 

Дәреснең максаты: Авторның әйтергә теләгән уен ачыклау.”Тырышлык-зурлык,ялкаулык-хурлык” дигән фикерен дәлилләү. Тулырак…


Яндекс.Метрика