Мөгаллим язмалары

Татарстан Республикасы Арча  муниципаль районы “Ташкичү төп гомуми белем мәктәбе” муниципаль бюджет белем учреждениесенең беренче квалификацион категорияле татар теле һәм  әдәбияты укытучысы Хуҗиева Айгөл Нурмөхәмәт кызы. Тема: “Татар милли әдәби теленең формалашуы”. 9 нчы сыйныф өчен  дәрес планы. Методическая разработка интегрированного урока татарского и английского языков.

Дәрес темасы: Татар милли әдәби теленең формалашуы

Дәреснең максатлары:

     фәнни: татар милли әдәби теленең формалашуы турында           мәгълүмат бирү;

     коммуникатив: татар телендә дөрес һәм матур итеп сөйләшүгә юнәлеш бирү; татар һәм инглиз телендә тел турында фикер алышу.

   тәрбияви: укучыларда туган телгә, татар теленә игътибарлылык, хөрмәт, ярату, кызыксыну уяту.

Дәреснең бурычлары:

• татар милли әдәби теленең формалашу этапларын, үзенчәлекләрен, сәбәпләрен ачыклауга ирешү;
• хәзерге татар милли әдәби теле нигезендә сөйләшү һәм язу күнекмәләрен формалаштыруга игътибарны юнәлтү;
• ке телдәге мәкальләрне, канатлы сүзләрне балаларның сүзлек байлыгына кертүгә ирешү;

Уку- укыту ысуллары һәм алымнары: репродуктив, күнегүләр белән эш; плакат белән эшләү; дәреслек белән эш; әңгәмә, “пила (пычкы)” алымы

Дәрес төре: яңа белем һәм күнекмәләр формалаштыру;

Җиһазлау: дәреслек; проектор, презентация, А3 форматындагы битләр,фломастерлар.

Дәрес планы

1. Дәресне оештыру этабы (2 мин.)
   • укучыларның дәрескә әзерлекләрен барлау;
   • дәрескә тиешле кирәкле эмоциональлек булдыру;

2. Актуальләштерү ( 4 мин.)
   • алдагы дәресләрдә алган белемнәрне бүгенге белем белән бәйләү;
   • өйгә эшне тикшерү (сорау –җавап алу);

3. Яңа белем һәм күнекмәләр формалаштыру этабы (11 мин.)
   • Инглиз-татар телендәге канатлы сүзләрне чагыштыру (5 мин.);
   • нәтиҗәләр чыгару (1 мин. );
   • Татар милли әдәби теленең формалашуы турында мәгълүмат бирү; (5 мин. )

4. Күнекмәләр формалаштыру (23 мин.)

4.1. дәфтәрләргә схема төзү (5 мин)

4.2. дәреслек белән эшләү

– 118 нче күнегү (телдән) (5 мин.);

Физкультминут эшләтү (2 мин)

4.3. командаларда эш (8 мин)

4.4. шигырьләр буенча туган тел турында әңгәмә уздыру (3 мин.);

5. Йомгаклау ( 4 мин.)
   • сорау – җавап алу (3 мин. )
   • билгеләр кую (1 мин.)

6. Өйгә эш (1 мин.)

1 команда – туган тел турында 10 җөмләдән торган инша язып килергә. 2 команда – тел турында 7 мәкаль, 3 команда – инглиз телендә туган тел турында 5 җөмлә

Дәрес барышы

Укытучы. Исәнмесез, укучылар! Хәерле көн! Good afternoon, dear children. Кәефләрегез ничек? Дәрестә кемнәр юк? Who is absent today? Яхшы, укучылар, дәресне түбәндәге сүзләр белән башлап җибәрик: Телләр белгән — илләр  белгән.

How many languages – so many countries. Укучылар, ничек уйлысыз бу мәкальләр бер-берсенә ошаганмы?

Укучы: әйе, бу мәкальләрдә без тел турында белә алабыз.

Укытучы: бик дөрес, укучылар, бүгенге көндә без үзебезнең туган татар телебезне саклау, аны яклау белән бер рәттән, башка телләрне дә өйрәнеп, сөйләшә белергә тиешбез.

Укытучы. Укучылар, узган дәрестә сезгә өй эше итеп  туган тел турында канатлы сүзләр табып килергә кушылган иде. Әйдәгез, бергәләп аларны тыңлап узыйк.

Укучы. Уе юкның- теле юк,

Теле юкның – иле юк.

Илен санга санамаган

Телсездән дә тиле юк.

(Нури Арсланов)

Туган тел ул- бездән соң да

Яшәр өчен туган тел.

Бүгенгедән киләчәккә

Дәшәр өчен туган тел.

(Зиннур Насыйбуллин)

Туган тел ул тәндә, җанда калсын

Ана сөте булып гомергә

(И.Юзеев)

Кешеләрнең яшәеше тел белән бәйләнгән.
(Жорж Батай)

Телләр белгән дөньяны да үзләштерәчәк.
(Ханс-Георг Гадамер)

Тел – йә тулысынча бирелгән, йә ул бөтенләй юк.
(Жиль ДелЁз) 

Укытучы. Бик әйбәт, укучылар. Димәк, без сезнең белән бүген нәрсә турында сөйләшүне дәвам итәрбез икән?

Укучы: тел турында.

Укытучы. Бик дөрес. Бүгенге дәресебезнең максаты алдагы дәресләрдә алган белемнәрне тирәнәйтү, яңа мәгълүматлар үзләштерү тора, телебезнең барлыкка килүе турында сөйләшү.  Now let`s look on the blackboard. And try to match English phrases with Tatar phrases. (презентация)

Укытучы. Яхшы, укучылар, минем соравыма җавап бирегез әле. Әлеге канатлы сүзләрдән сез нәрсә аңлыйсыз? Алар нәрсә турында?

Укучы. Бу канатлы сүзләр барысы да тел турында. Аларда телне белүнең һәр кешегә кирәк икәнлеге, аның үзенчәлекле сыйфатлары күрсәтелә. Тел балага туу белән бирелә, ул үсеп телен баета, матур итеп сөйләшергә өйрәнә. Тел ярдәмендә кешеләр үзара аралаша. Һ.б.

Укытучы. Димәк, укучылар, алдагы дәрес материалларыннан чыгып, без тел турында нәрсәләр әйтә алабыз?

Укучы. Әдәби тел ул – гомумхалык сөйләмә теленең тел осталары тарафыннан эшкәртелгән, нормага салынган формасы.

Укытучы. Тел нинди ихтыяҗлардан туган һәм ул нәрсәгә бәйле рәвештә үзгәрә, үсә?

Укучы. Тел җәмгыятьтә кешеләрнең бергәләп хезмәт итүләре барышында үзара фикер алышу ихтыяҗыннан туган: ул – җәмгыять үсеше белән бәйле рәвештә үсә, үзгәрә, камилләштерә бара.

          Укытучы. Дәфтәрләрегезне ачып, бүгенге числоны һәм теманы язып куегыз: “Татар милли әдәби теленең барлыкка килүе”. (Дәфтәрләргә язалар)

Very good,Children. Now say me please what is your native language?

Укучы. My native language is Tatar

Укытучы. Of course our native language is Tatar. We say, tell and talk on this language. We can sing and read. But we also know other languages. For example, what language can you say?

Укучы. Russian, English.

Укытучы. You are right.

Укытучы. Ничек уйлыйсыз, хәзерге вакытта без аралаша торган татар теле элек тә шундый булганмы?

Укучы. Татар теле күп гасырлар дәвамында үсеш кичерә, хәзерге тел ул – шул үсеш нәтиҗәсе.

Укытучы. Без татар язма әдәби теле тамырларының бик борынгы чордан килүен һәм аның берничә буынны үтүен өйрәндек (Слайд 3,4,5,6): борынгы гомуми төрки язма әдәби теле (V- X йөзләр), иске гомуми төрки язма әдәби теле (XI-XIX йөзләр), иске татар язма әдәби теле (XVI- XIX йөзләр) һәм, ниһаять, татар милли язма әдәби теле (XIX йөзнең 2 ярт. башлап хәзергә кадәр). Татар милли әдәби теле, икенче төрле, хәзерге татар әдәби теле дип йөртелә.

(Схема төзелә.)

борынгы гомуми төрки язма әдәби теле (V- X йөзләр)

иске гомуми төрки язма әдәби теле (XI-XIX йөзләр)

иске татар язма әдәби теле (XVI- XIX йөзләр)

татар милли язма әдәби теле (XIX йөзнең 2 ярт. башлап хәзергә кадәр)

Укытучы Ни өчен иске татар әдәби теле милли әдәби телгә алмашына соң?

Укучы. Хезмәт бүленешенең үсеше нәтиҗәсендә, товар алмашу, эчке базар барлыкка килә. Халык үзара тыгыз аралаша, үзен башкалардан аерылып торган аерым милләт итеп хис итә башлый. Татар халкы, XIX гасыр урталарыннан башлап, шактый нык оешкан милләткә әйләнә.

Укучы. Иске татар әдәби теле үзара тыгыз аралашу ихтыяҗын тулысынча тәэмин итеп җиткерә алмый, чөнки махсус өйрәнмәгән кешеләргә ул аңлашылып җитми. Тыгыз аралашу иске татар әдәби телен гомумхалык сөйләмә теленә якынайтуны, ягъни татар милләтенең һәммәченә дә аңлашылырлык әдәби тел төзүне таләп итә.

Укытучы. Иске татар әдәби телен гомумхалык сөйләмә теленә якынайту барышында татар милли әдәби теле формалаша.

Татар милли әдәби теленең беренче үрнәкләрен без Г.Кандалый, К.Насыйри (“Кырык бакча”, “Әбүгалисина”), Яков Емельянов (“Әләк”, “Улым ”, “Ярлы тормыш”), Габдрахман Ильяси (“Бичара кыз” драмасы), Фатих Халиди (“Рәдде бичара кыз”) һ.б. иҗатларында күрәбез. (Аларның портретлары күрсәтелә.) Алга таба Г.Тукай һәм аның чордашлары, искелек яклы кешеләргә иске әдәби телдә җавап бирә-бирә, яңа милли әдәби телне тагын да үстерәләр.

1920 нче еллардан соң татар милли әдәби теле үзе генә кулланыла башлый, иске татар әдәби теле кулланылыштан төшеп кала.

XIX йөзнең 2 ярт. башлап татар милли әдәби теле формалаша. Тулырак…

  Татарстан Республикасы Арча муниципаль районы “Ташкичү төп гомуми белем мәктәбе” муниципаль бюджет гомуми белем учреждениесенең югары квалификацион категорияле  укытучы Шагидуллина Рәйсә Сәйделхан кызы.  Тема: “Татар әдәби теленең төп нормалары”  8 нче класс өчен дәрес планы.

Максат: 1. Сөйләм культурасы хакында сөйләшү.

2. Укучыларны матур итеп сөйләшүләренә ирешү.
3. Кешеләргә  карата хөрмәт тәрбияләү.

Планлаштырылган нәтиҗәләр: 

 Регулятив универсаль уку гамәлләре:

-укытучының күрсәтмәләрен аңлап үти белү; анализлый  белү; уку эшчәнлеген оештыра белү;

 Танып белү универсаль уку гамәлләре:

-уку максатын мөстәкыйль билгеләү; тиешле мәгълүматны табу, билгеләү; сөйләм берәмлекләрен логик эзлеклелеккә салу; нәтиҗә ясый белү күнекмәләрен формалаштыру.

 Коммуникатив универсаль уку гамәлләре:

– фикерне төгәл итеп җиткерү;  мәгълүматны туплау өчен күмәк эш башкару.

 Шәхескә кагылышлы- укучыларда белемгә омтылыш тәрбияләү.

Метод: традицион, шәхескә юнәлдерелгән укыту технологиясе.

 Дәреснең төре: иҗади эзләнүле, әңгәмә.

Дәреснең тибы: белемнәрне билгеле бер системага салу, ныгыту.

Эш формасы: дистанцион укыту (Zoom платформасында үтә), катнаш

Дәрес барышы

1. Мотивлаштыру-ориентлашу.

– Исәнмесез укучылар! Хәерле көн!  Без бүген сөйләм әдәбе кагыйдәләре белән танышырбыз. Сөйләшә белү – осталык ул.Сүз гаять зур көчкә ия.Ул кешене сөендерә һәм көендерә дә,оялта да ала.Әйдәгез хәзер мәшһүр кешеләрнең сүз турында язганнарын укып китик.

1. Сүз – бөек эш. Сүз белән кешеләрне үзара якынайтырга да,аларны бер –берсеннән аерырга да, сүз белән мәхәббәт тә, шулай ук дошманлык һәм нәфрәт уятырга мөмкин –менә ни өчен бөек ул. Кешеләрне бер – берсеннән аера торган сүзләрдән сак булыгыз.

Л.Толстой

2. Кеше яшәешендә һәрбер аерым сүзнең нинди олы әһәмияткә ия булуына без күп чакта игътибар да биреп тормыйбыз.Сүзләрнең һәркайсын үлчәп, тәмен белеп, бөтен ләззәтен тоеп сөйләргә безнең вакытыбыз җитми, без яшәргә ашыгабыз, без алтын сүзләрне, алмаз бөртеге кебек бәһасыз сүзләрне болай узышлый гына, эч пошканнан, бодай кибәге очырган төсле очырабыз.

Сүзләрнең иң күбесе, иң кадерлесе, иң мөкатдәсләре бала күңеленә ата – ана аша иңә.Онытмыйк без моны, хөрмәтле укучылар.

А.Гыйләҗев

Тулырак…

  

Саба муниципаль районы муниципаль бюджет белем учреждениесе шәһәр  тибындагы Байлар Сабасы бистәсе гимназиясенең башлангыч сыйныфлар  укытучысы  Зиннәтуллина Ләйсән Рафаэль кызы.

Тема: Әминә Бикчәнтәева «Тәмле  сүз» хикәясе. (Рус телендә башлангыч  гомуми белем бирү мәктәбенең  2 нче сыйныфында  әдәби укудан бирелгән ачык дәрес планы)

   Тема: Әминә Бикчәнтәева «Тәмле  сүз»

Максат: 1. Кешеләрнең бер-берсе белән аралашканда “тәмле сүз” куллануларының әһәмиятен, кирәклеген ачып бирү.

2. Сөйләм телен үстерү; аңлап, дөрес, сәнгатьле уку күнекмәләрен камилләштерү; укучыларның иҗади фикерләү сәләтен үстерү;
3. Туган телгә мәхәббәт тәрбияләү; әдәплелек сыйфатларын, сөйләм әдәбен тәрбияләү.

Материал:  1)Әдәби уку. Методик кулланма., Ф.Ш.Гарифуллина, И.Х. Мияссарова,“Мәгариф –Вакыт,

                      2013ел.

2) Ф.Ш.Гарифуллина,  И.Х.Мияссарова, “ Әдәби ку китабы” (63нче бит) “Казан” ,”

Мәгариф-Вакыт”  нәшрияты, 2013ел. 

Сүзлек эше: кызыкты, авып китте, ялт итеп, оялды 

Дәрес барышы. 

I.Дәресне оештыру өлеше. Уңай психологик халәт булдыру.

Хәерле көн миңа,

Хәерле көн сиңа,

Хәерле көн безгә,

Хәерле көн сезгә!

1) – Укучылар, утырыгыз! Бүген безнең уку дәресе.Безнең дәрестә буген кунаклар бар.

2)Укучылар, барыгыз да дәрескә әзерме? Барыгыз да әзер булсагыз, дәресне башлыйбыз.

II.Уку  күнекмәләрен үстерү.

Каникулда бүгеннән.

Башланды рәхәт көннәр.

Каникул дигәннәрен

Чыгарды икән кемнәр?

Дәрес әзерлисе юк,

Юк мәктәпкә барасы.

Әти-әни эшкә китә,

Ә син өйдә каласың.

Өйдә  минем  дустым бар,

Телевизор атлы ул.

Аны карар өчен генә

Биреләдер каникул.

-Укучылар бала дөрес уйлыймы?

Ни өчен?

Телевизор безгә дус була аламы?

Ни өчен?

III.Белемнәрне актуальләштерү.Өйгә бирелгән эшне тикшерү.

Үткән дәрестә Каюм Насыйриның “Ашаганда үзеңне тота белү кагыйдәләре”н өйрәндек. Бу кагыйдәләрне ничек үзләштергәнегезне тикшереп үтәм. Сезнең һәрберегезнең алдыгызда карточкалар бар. Анда фигыльләр язылган.(карама, ашама, сайлап алма, күз салма,ю,уртасыннан).Укучылар текста булган җөмләләргә туры китереп , җөмләләрне бер- бер артлы әйтәләр. Хәзер шушы фигыльләрне кулланып, кунакка баргач, табын янында үзеңне тоту кагыйдәләрен әйтегез.(Укучыларның һәрберсе табын янында утыру кагыйдәсен әйтә. Мәсәлән, ашаган  вакытта як-ягыңа карама).

III. Уку мәсьәләсен кую.

Диалог:

-Әдел, син кая барасың?

-Мин киттем әле. Сиңа нәрсәгә ул?

– Минем  синең белән сөйләшәсем килә иде.

– Минем вакытым юк. Минем тау шуасым бар.

-Исәнме,Адел.

-Исәнме ,Рөстәм.

-Син кая барасың?

– Мин Артурлар янына тау шуарга барам. Әйдә, икәү бергә барабыз.

– Мин әнигә әйтмәдем,һәм чанам да юк.

-Әйдә әниеңә шалтыратып әйтик.Чана минеке бар .Мин сиңа биреп торам.

-Әни зинһар өчен мин классташым Рөстәм белән тау шуарга барыйм әле.

-Рәхмәт, әни.

-Рәхмәт Рөстәм.

-Укучылар, сез ике сөйләшү тыңладыгыз. Нәрсә әйтә аласыз?

Кемнәрнең сөйләшүе ошады?

-Ни өчен? Кешеләр бер- берсе белән матур итеп сөйләшергә тиешләр. Тылсымлы сүзләр белән эндәшергә тиешләр. Ә нинди тылсымлы сүзләр ишеттегез сез?

Китапларның 63 битен ачтык. Укылачак  әсәрнең исеме ничек атала?

«Тәмле сүз». Тәмле нәрсәләр була ала? Ничек инде сүз тәмле була ала?

Әсәрнең эчтәлеген сез ничек күз алдына китерәсез?

-Әсәрнең авторы бармы? Аны кем язган? ( Әминә Бикчәнтәева). Без аның бер әсәрен укыдык инде. Ул ничек атала иде? (Үрдәк беренчелекне алган). Бу язучы турында нәрсәләр беләсез?(…………………………………………..)

Әминә Бикчәнтәеваның биографиясе  белән таныштыру.( Слаид 2)

IV.Яңа белем һәм күнекмәләрне формалаштыру.

– Ә хәзер әсәрнең эчтәлеге белән танышырбыз.

(Укытучының үрнәк укуы бер укучы дәвам  итә)

Карандашларны алдык, карап барабыз. ИНСЕРТ ЫСУЛЫ.

— аңлашылмаган сузләр асларына сызып барасыз. Тулырак…

Сарман муниципаль районы муниципаль бюджет белем учреждениесе Илексаз төп гомуми белем бирү мәктәбенең башлангыч сыйныфлар укытучысы Әһелтдинова Наилә Вил кызы. Тема: “Класстан тыш уку: Татар халкының гореф – гадәтләре, йолалары.”

Тема: Класстан тыш уку: Татар халкының гореф – гадәтләре, йолалары.

Максат:  халкыбызның борынгы гореф – гадәтләре, йолалары һәм милли бәйрәмнәре аша  балаларда үз халкы белән горурлану хисе тәрбияләү.

Тәрбия бурычы: балаларда милли горурлык, туган телгә мәхәббәт хисе тәрбияләү. Өлкәннәрне хөрмәт итәргә өйрәтү. Йола һәм гореф – гадәтләрнең алыштыргысыз тәрбияви чара булуын балаларга җиткерү.

Үстерү бурычы: балаларның сорауларга тулы фразалар белән җавап бирү осталыгын, игътибарын, кызыксынучанлыгын үстерү;

Белем бирү бурычы: бәйләнешле сөйләм күнекмәләрен үстерү, халкыбызның миллли киемнәре , халыкка хас әдәп кагыйдәләре белән таныштыру.

Төп белем бирү өлкәсе: эстетик   сәнгать үсеше.

Интеграль белем бирү өлкәләре: танып белү үсеше, сөйләм үсеше, эстетик    сәнгать үсеше, коммуникатив үсеш, физик үсеш.

Җиһазлау: презентация, ноутбук, проектор, интерактив такта ; сандык,  төрле зурлыкта булган баш яулыклары , УМК аудиоязмасы;  әдәбият дәреслеге , рәсемнәр, татар халык киемнәре: калфак, түбәтәй, читек,  мәкаль- әйтемнәре.

Дәрес барышы:

Оештыру өлеше:

Дәрес темасын аңлауга әзерлек.

Укучылар әйтегез әле, дәресебездә без сезнең белән нәрсәләр эшлибез?

-Укырга,сөйләргә,сорауларга тулы итеп җавап бирергә өйрәнәбез, үз фикерләребезне әйтергә өйрәнәбез.

-Тагын әлеге дәрес нәрсәгә өйрәтә әле безне? Мин ул җөмләне еш әйтәм сезгә.

-Ә ничек итеп тормышка әзерли соң ул безне?

-Үз –үзеңне тотарга, тормыш кагыйдәләре белән таныштыра, нәрсә яхшы ,нәрсә начар икәнен аерырга өйрәтә.

Балалар, әйтегез әле безнең Татарстан республикасында нинди ел дип игълан ителде әле? Сез ничек уйлыйсыз безнең бүгенге дәресебез нинди темага багышланган?Бүген без дәрестә нәрсәләр турында сөйләшербез?

-Милли йолалар турында сөйләшербез.

-Ә сез балалар гореф-гадәт сүзен аңлыйсызмы? Нәрсә соң ул гореф-гадәт? Нәрсә соң ул йола?

2. Яңа белем һәм күнекмәләр булдыру.

“Хәтерләүдән курыкма син!

Үткәнеңне онытма син!

Бел син ерак бабаларның,ничек итеп көн иткәнен…

Ни иккәнен, ни чиккәнен,

Нинди җырлар, нинди моңнар

Безгә калдырып киткәнен.

Мин шагыйрь Р.Фәйзуллин шигыреннән өзек укыдым.Шагыйрь  бу юллар белән нәрсә әйтергә тели ?

Әйе һәрбер кеше үз халкының үткәнен, бабайларның ничек көн иткәнен , ниләр белән шөгыльләнгәнен , гореф-гадәтләрен, йолаларын белергә тиеш. Чөнки үткәнен белмәгәннең киләчәге юк , ди халкыбыз.

– Нинди йолалар бар соң?

Йолалар бик күп булган: туй үткәрү, балага исем кушу, аулак өйләр, кунак кыз килү, кыз димләү ,өй туе, солдатка озату,ат саклаулар… Халык бәйрәмнәре, йолалары – кешене тормыш тәртипләренә һәм таләпләренә күнектерергә ярдәм итә. Эш шунда ки, ул бәйрәмнәрне халыкның олысы-кечесе бергәләп уздыра. Яшь буын бәйрәмдә катнашу тәртибен кечкенәдән үк өйрәнеп үсә. Һәр кеше, табигый рәвештә, үз-үзен тоту гадәтләрен үзләштерә, милли тәрбия ала.
Гасырлардан-гасырга, буыннан-буынга, әби-бабайдан әти-әнигә, әти-әнидән балага үзләренең борынгы бәйрәмнәрен, гореф-гадәтләрен, йолаларын югалтмыйча тапшырып килгән, һәм алар, күпмедер дәрәҗәдә үзгәреп, югалып бетә язып, безнең көннәргә дә килеп җиткән.

-Балалар, мин сезгә бер күчтәнәч алып килдем бит әле. Бу нинди сандык икән? Эчендә ниләр бар дип уйлыйсыз? Бу балалар минем әбиемнән калган серле сандык.Ул татар халкының гореф-гадәтләрен,йолаларын, борынгыдан килгән мирасын саклый.

“Әбиемнең күңел сандыгы!

Нинди серләр саклый икән ул?

Гомер буе җыйган хәзинәме,

Әллә инде күңел бизәгеме,

Нинди серләр саклый икән ул?

Әбиемнең күңел сандыгын

Бер ачасы иде, ачасы…

Әби-бабам белгән йолаларны,

Халкыбызның күңел җәүһәрләрен

Эх, беләсе иде, беләсе…

Әбиемнең матур сандыгы

Кызыктыра инде күптәннән.

Ач, әбием, безгә күңелеңне,

Яшь буынга мирас булып калсын,

Бер хәзинә калсын үткәннән.

Ә хәзер әйдәгез әле сандыкны ачып карыйк.

-Укучылар,карагыз әле нинди матур сөлгеләр. Бу сөлгеләрне яшь чагында әбием үзе чиккән. Татар кызлары Сабантуе батырларына бирү өчен, ат чабышында беренче килгән атка бүләк итү өчен менә шундый матур сөлгеләр чиккәннәр.

Элек заманда безнең әбиләребез бизәкле киемнәр кияргә яратканнар. Кызлар чулпыларын чыңлатып чишмәгә суга барганнар. Әйе халкыбызның күңел бизәкләре гаҗәеп күптөрле: алъяпкычы, калфагы, читеге, беләзеге-йөзеге дисеңме- болар барысы да милли хәзинә асылташлары. Эх, булган бит заманалар!

Рәсемнәр күрсәтелә.

Бу рәсемнәр нинди бизәкләр белән бизәлгән соң?

(Татар халык бизәкләре белән)

-Татар халык бизәкләренә нәрсәләр керә?

Б: Чәчәкле үсемлекләр, яфраклар, дулкынлы мөгезсыман сызыклар, кошлар, ай һәм йолдызлар.

-Бу сандыкта тагын нәрсәләр бар микән? Бу нәрсә, балалар? Тулырак…

 

Татарстан Республикасы Сарман муниципаль районы мкниципаль белем бирү учреждениесе “ Сарман    гимназиясе” нең башлангыч сыйныф укытучысы Һадиуллина Гөлнара Әкмәлетдин кызы. Тема : Әдәби уку дәресендә уку грамоталылыгын үстерү.2 сыйныф 

Максат: функциональ грамоталылыкның база күнекмәсе буларак уку грамоталылыгын формалаштыру, укылган әсәрне башка кузлектән карап анализларга өйрәтү, бер үк әйберне төрлечә күрергә мөмкин икәнлегенә төшенү.

Планлаштырылган нәтиҗәләр:

Предмет нәтиҗәләре: үз ана телендә дөрес, матур җөмләләр төзү; укылган әсәрне анализлый белү

Шәхси нәтиҗәләр: функциональ грамоталы шәхес үстерү: үз әйберләреңә сак караш тәрбияләү,  авырлыклардан чыгу юллары барлыгына төшенү

Метапредмет нәтиҗәләре:

Танып белү УУГ: логик фикерләүне үстерү гамәлләре башкару (проблемалы ситуацияләргә анализ ясау); тиешле мәгълүматны сайлап алу

Регулятив УУГ: дәрестә үз эшчәнлегеңне оештыра белү

Коммуникатив УУГ: үз фикереңне әйтә белү, эңгәмәдә катнашу, әсәр героеның эш-гамәлләренә бәя бирү

Эш төрләре: фронталь, төркемнәрдә, индивидуаль

Методлар һәм алымнар: әңгәмә, өлешчә эзләнү, күзәтү, күрсәтү

Предметара бәйләнешләр: Әйләнә-тирә дөнья

Җиһазлау: Г.Тукайның “Су анасы” әкияте, проектор, рефлексия өчен болытлар, Татар теленең аңлатмалы сүзлеге, Укымышлы алма корты проектыннан күренешләр

Аннотация

     2 сыйныфта  “Күренекле әдипләребез” бүлегенең иң беренче дәресе Г.Тукайга багышланган. Дәрес барышында “Су анасы” әкияте буенча фикер алышабыз, өй эше итеп “Туган авыл”, “Сөткә төшкән тычкан”, “Ай һәм Кояш” әсәрләре бирелә.

     Дәрес укучыларда уку грамоталылыгын,  фикерләү сәләтен үстерүгә, сөйләм телләрен баетуга, универсаль уку гамәлләрен формалаштыруга юнәлдерелгән. Дәреснең төп максаты-функциональ грамоталы шәхес үстерү, ягъни белем, күнекмә, осталык ярдәмендә төрле тормыш мәсьәләләрен чишүгә сәләтле һәм авырлыклар алдында югалып калмастай балалар тәрбияләү.

Дәрес  барышы

I.Оештыру өлеше.Уңай эмоциональ һаләт тудыру

    –Исәнмесез, кадерле укучылар! Сезне бүгенге дәресемдә күрүемә бик шат. Очрашуыбыз файдалы һәм кызыклы булыр, үзегез өчен яңалыклар алып чыгарсыз дип өметләнеп калам.

Иң беренче эш итеп, мин сезне болытларга утырып, бераз сәяхәт итеп алырга чакырам. Ләкин әлеге сәяхәтебезгә буш кул белән чыкмыйбыз. Үзебез белән яхшы кәеф, иҗадилык алабыз.   Әйдәгез, кузгалдык. (  “ Ак болытлар” җыры, В.Басырова сүзләре, А. Якшимбәтов көе ) 

1. Дәреснең темасын ачыклау, максат кую

-Шундый йомшак, әкияти болытлар өстендә барабыз. Балалар, игътибар белән карагыз әле, болытлар сезгә ничек күренәләр? (Көтелгән җаваплар:

-матур;

-балыкка охшаган;

-авызыннан төтен чыгаручы кошка охшаган;

-чебигә охшаган  һ.б.)

Җаваплардан чыгып, нинди  нәтиҗә чыгарырга мөмкин?(Балаларның фикерләре тыңлана)

                    Бер үк әйберне төрлечә күрергә мөмкин

-Бүгенге дәрестә нәрсә турында сөйләшербез?( Балаларның җаваплары тыңлана) Әдәби әсәрне дә төрлечә “күреп” була микән? Бу сорауга җавап табу өчен безгә Г.Тукайның  “Су анасы” әкияте ярдәмгә килер. Ни өчен шушы әсәр дип уйларсыз. Чөнки Укымышлы алма корты проектында иң күп укылучы әсәр – “Су анасы” әкияте.

Бүгенге дәресебездә барыбыз да белгән, яраткан әкиятебезне башка күзлектән чыгып тикшереп карарбыз.

III. Яңа белемнәр алу

-Дөньяда төрле холыклы кешеләр яши: оптимистлар һәм пессимистлар, ялкаулар һәм эш сөючәннәр, хыялыйлар, ялагайлар, әләкчеләр … Аларның һәрберсенең үз уйлары, үз фикерләре, дөньяга үз карашлары бар. Мәсәлән:

Әкиятләрдә дә төрле характердагы геройлар яши.

Бүген без сезнең белән төрле рольләргә кереп, шул геройлар булып фикер йөртеп карарбыз.

1. Тема өстендә эш. Белемнәрне ныгыту

Әкиятне карау.

https://www.youtube.com/watch?v=qYSVkfT4Ht4&t=5s (Татармультфильм Г.Тукай “Су анасы”)

…Сачләрен үргәч тарап, сикерде төште суга ул;

Чумды да китте, тәмам юк булды күздән шунда ул. (Күрсәтүне туктатып торабыз.)

-Балалар, менә шушы урында тәнкыйтьчеләр (критиклар) ролендә булып карыйк әле. Ә кем соң ул критик? ( Җаваплар тыңлана. Әйтә алмасалар, Татар теленең аңлатмалы сүзлегеннән карыйлар)

Тәнкыйтьче (критик) – Кемнәрнең дә булса эшен, эшчәнлеген, холкын һ.б.ш.тикшерүче, бәя бирүче кеше

Су анасының алтын тарагын басмада онытып калдыруы турында андый кешеләр нәрсә әйтер иде икән?

(Группаларда эш. Соңыннан барлык фикерләр тыңлана. Барлык фикер дә хуплана.) Көтелгән җаваплар:

-су анасының үзенең дә гаебе бар, тарагын онытып калдырган, үз әйберләреңне барлап йөрергә кирәк;

-чәчне урамга чыгып тарамыйлар, өйдә тарыйлар, ә Су анасының  өе –су.;

-чәчен гади тарак белән генә тарасын, кеше кызыктырып алтын тарак йөртмәсен;

-Су анасында алтын тарак каян бар? Бәлки ул аны берәрсеннән урлагандыр һ.б.

Әкиятне искә төшерүебезне дәвам итәбез.

Мин качамын — ул куадыр, ул куадыр — мин качам;
Шулкадәрле кыр тыныч, һичбер кеше юк, ичмасам. ( Шушы урында күрсәтүне туктатып торабыз.)

-Ә хәзер хыялый кешеләр ролендә булып, бераз хыялланып алыйк әле. Су анасы малайны эләктереп тә алды ди. Нәрсә булыр?…Ул малайны нишләтер?

(Группаларда эш. Фикерләрләшәләр. Соңыннан фикерләр тыңлана) Көтелгән җаваплар:

-әнисенә алып кайтып,  кеше әйберсен урларга ярамаганлыгын аңлатып тапшырыр;

-үзе белән су төбенә алып китәр, кеше әйберсен урларга ярамаганын аңлатыр;

-ул тарак гади генә түгел, ә тылсымлы булыр. Хуҗасы кулында булмагач, ул юкка чыгар һ.б.

– Чынлап та, әгәр Су анасы малайны шунда ук эләктерде ди. Оптимистлар ролендә уйлап карыйк әле, нинди уңай якларын күрерсез?

(Группаларда фикер алышу.Соңыннан фикерләр тыңлана)

-ул әнисен алдый алмый калыр иде;

-әнисен борчуга салмас иде;

-Су анасы кичкә кадәр кайгырып йөрмәс иде   һ.б.

-Ә хәзер, әйдәгез, акыл өйрәтүчеләр ролендә булып карыйк. Үзебезгә акыл өйрәткәнне яратмасак та, Су анасына үзебезнең киңәшләребезне бирик әле. Су анасына тарагын яңадан югалтмас өчен нишләргә? Кесәсенә тыгып йөрергә аның күлмәге юк бит.

(Фронталь эш)

-чәченә генә кадап йөрсен;

-таракка “Онытма!”дигән язу язып беркетергә;

-чылбыр белән муенга асарга;

-кесәле күлмәк тектерсен   һ.б.

V.Йомгаклау

-Фикерләрегез өчен бик зур рәхмәт. Чынлап та, күпме кеше бар, шуның кадәр фикер була. Теләсә нинди сорауның да күпме чишелешен табарга була. Тиздән сез дә үсеп җитәрсез, туган нигезегездән читтә белем алырга, эшкә урнашырга туры килер. Юлыгызда авырлыклар да очрамый калмас. Алар белән очрашкач: ”Башка юл юк!” дип әйтерлек булмагыз, төшенкелеккә бирелмәгез, әти-әниләрегезгз күтәреп булмый торган кайгы – хәсрәтләр сала күрмәгез. Бүгенге дәрестәге кебек, килеп туган сорауны төрле яктан уйлап карагыз. Фикерләрегезнең берсе генә булса да авырлыктан чыгу юлы булырга мөмкин.

     VI.Рефлексия

-Ничек уйлыйсыз, әкиятне башкача күзлектән карау барып чыктымы, сезгә ошадымы?

( теләгән берничә баланың фикере тыңлана)

-Сөйләшкәннәребездән чыгып, Г.Тукайның “Су анасы “ әкияте безне нәрсәгә өйрәтә?

-кеше әйберсенә тимәскә;

-алдашмаска;

– үз әйберләреңне җыеп йөртергә;

-авырлыклар алдында куркып калмаска, чыгу юлларын эзләргә

Без ничек кенә тикшерсәк  тә, Тукайның әлеге әкияте бөек. Чынлап та, теләсәң, сәламәт булсаң, алтын тарак кына түгел, алтын сарайларың да булыр. Алар бары тик намус белән, тырышып, үз көчең белән табылсын. Исән-сау үсеп җитеп, яраткан эшләрегездә эшләргә, матур гаиләләр корып, шатланып яшәргә язсын сезгә. Ә мин, үз чиратымда,  бүгенге шөгылебездән калган тәэсирләрегез белән уртаклашсагыз, бик шат булыр идем.

( Балалар үз кәефләренә туры килгән болытны алалар)

(Елап торучы  болытны алучы балалар булса, сәбәбен ачыклау, сөйләшү)

VII. Өй эше ( сайлап алырга)

          -“Туган авыл”, “Сөткә төшкән тычкан”, “Ай һәм Кояш” әсәрләрен сәнгатьле укырга өйрәнергә;

–“Туган авыл”, “Сөткә төшкән тычкан”, “Ай һәм Кояш” әсәрләренең берсенә иллюстрация ясарга 

Кулланылган әдәбият

1. Г.Тукай “Су анасы”
2. Яндекс Картинки
3. com сайты

  Тема:  Идрис Туктар “Серле тартма” хикәясе.

Максат:

1. Укучыларны Идрис Туктарның “Серле тартма” хикәясе белән таныштыру; безнең якларда кышлаучы кошлар турында өстәмә мәгълүмат бирү.
2. Укучыларның аңлап уку, сәнгатьле сөйләү, бәйләнешле сөйләм төзү күнекмәләрен үстерүне дәвам итү.
3. Кыш көне кошларга ярдәм итәргә кирәклеген төшендерү; матурлык күрергә өйрәтү.

Материал: “Әдәби уку”, рус телендә гомуми белем бирү мәкт. 3 нче сыйныфы өчен дәреслек (татар балалары өчен)/ 1 нче кисәк/ Ф.Ш.Гарифуллина, И.Х.Мияссарова, “Мәгариф-Вакыт” нәшр., 2013.

Җиһазлау: компьютер, проектор, презентация   Идрис Туктар “Серле тартма”.

Дəрес барышы.

1. Оештыру өлеше.

Уңай психологик халәт тудыру:

• Исәнмесез, укучылар!
• Хәерле көн!

Дежур укучы

II Белемнәрне актуальләштерү

1. Өй эшен тикшерү.
2. Фонетик күнегү. (1 нче слайд).
3. Яңа белем һәм күнекмәләр булдыру.

1.– Мин сезгә серле тартма алып килдем. Аның эчендә нәрсә дип уйлыйсыз?  Шушы саннарны сез үсү тәртибендә тезергә тиеш буласыз, саннар артында хәрефләрне тезеп, сүз килеп чыгарга тиеш.

– Серле тартма дигән сүз килеп чыкты. Серле тартма дигән сүзне ничек аңлыйсыз? Нинди тартмалар булырга мөмкин?

2. Дәреснең темасын, максатын әйтү.

– Димәк дәреснең темасы ничек булыр инде? (2 нче слайд)

– Ә максаты?

3. Уку мәсьәләсен кую.

– Бүгенге дәрестә И.Туктарның “Серле тартма” хикәясен укырбыз. Автор нәрсәне “серле тартма” дип атаган икән? Әсәрне укыгач, шул сорауга җавап табарбыз.

4. Укучыларга Идрис Туктар турында кыскача мәгълүмат бирү. (3 нче слайд)

 Идрис Туктар (Идрис Ильяс улы Туктаров) — зур тормыш һәм иҗат юлы узган әдип. Ул элекке Уфа губернасының Уфа өязе Сәфәр волосте (хәзерге Башкортстан Республикасының Благовар районы) Булышлы авылында фәкыйрь игенче гаиләсендә туа. Ун яшеннән Идрис алтын приискасында эшли башлый. Бер үк вакытта өч сыйныфлы рус мәктәбендә белем ала. Соңрак Уфа шәһәрендә дүрт училищеда, 1932— 1936 елларда Казан дәүләт педагогия институтында укый. 1915 елның көзендә солдатка алына. И. Туктар өч сугышта: Беренче бөтендөнья һәм Гражданнар сугышында, Бөек Ватан сугышы фронтларында тупчы булып сугыша. Сугыштан соңгы елларда Татрабфакта, Киевта суднолар төзү техникумында укыта, Яшел Үзән шәһәр китапханәсендә мөдир, күптиражлы газета редакциясендә тәрҗемәче булып эшли.

Әдәбият өлкәсендәге хезмәтләре өчен әдип «Почет Билгесе» ордены белән бүләкләнә.

И. Туктар 1982 елның 20 октябрендә вафат була.

5. Сүзлек эше.

серле – волшебный

икән – если

гади – простой

көч – сила

ярма – крупа

тышка эләргә – повесить на улицу

азык – пища; корм

 6.Дәреслек белән эш.

• Хикәяне үрнәк уку (укытучы укуы)
• Сорауларга җавап бирү

–  Серле тартманың сере нидә?

–  Серле тартма янына нинди кошлар килә?

–  Ни өчен кошлар серле тартманың янына үзләре үк очып киләләр?

–  Кыш көне кошларга нәрсәне кичерүе авыррак: суыкнымы, әллә ачлыкнымы?

–  Сез кошларга ничек булышасыз?

3)  Ял минуты.

4)  Проблемалы сорауга җавап бирү (4 нче слайд):

– Автор нәрсәне серле тартма дип атаган?

• Автор кышын кошларга куя торган җимлекне серле тартма дип атаган.

7. Текстан сүзтезмәләрне таптыру, җөмләләп укыту (парларда эш)
8. Хикәяне сораулар ярдәмендә кисәкләр укыту, исем кушу, план төзү.
9. Рефлексия. Тест эшләтү (карточкада эшләү).

Тест.

1.Кайсы кош урман табибы?

А) Сыерчык    Б) тукран   В) Ябалак

2. Кайсы кош бездә кышлый?

А) Чыпчык   Б) Сыерчык   В) Кара карга

3. Җылы якка очып китүче кош?

А) Күгәрчен   Б) Сыерчык   В) Песнәк

4. Тынычлык символы булган кош?

А) Карга   Б) Песнәк   В) Күгәрчен

5. Җимлеккә нәрсә куярга?

А) Алма, мандарин   Б) Шоколад   В) Ярма, ипи валчыгы

6. Кышлаучы кошларга ничек ярдәм итәргә?

А) Җимлек ясарга   Б) Уенчык бирергә   В) Өйгә алып керергә

7. Кайсы сүз хаталы язылган?

А) Карга    Б) Песнәк   В) Кара бүрек

10. Кайсы раслау дөрес? (5 нче слайд)
11. Кошларга кыш көне ярдәм кирәк, чөнки аларга азык табу кыен.
12. Ул тартма үзе бик гади.
13. Кошларга ярдәм итмәгез, алар үзләре дә җиңел генә азык таба ала.
14. Бездә кышлаучы кошлар турында табышмаклар чишү

а) Кигән киеме чуар,
-Чык-чырыйк, дип чырылдар,
Борчак җыяр, кырда кунар.

ә) Үзе аклы-каралы.
Озын һәм җиз койрыклы.
Җәен-далада,
Кышын – калада.

б) Кара жилет, сары күлмәк,
Кара бүреген кияр,
Бертуктаусыз: “Сип, сип”,-дия
Нәрсә сибик, кем белә?

в) Гөлдер-гү, гөлдер-гү,
Кызыл тәпи – кемдер бу?

г) Җәй шакылдый бу чүкеч,
Кыш шакылдый бу чүкеч.
Ничек чыдый бу чүкеч?

12. “Кыш көне кошлар” тексты белән таныштыру. ( 6 нчы слайд)

Кошлар – бик ашамсак тереклек ияләре. Кыш көне кошлар еш ачыгалар. Кар бураны уйнаганда  һәм чатнама суыкта азык табу аеруча да кыенлаша. Андый вакытта бик күп кош һәлак була. Кыш көне 6 сәгать ашамыйча торса, кош үлә. Шуңа күрә кышын аларга ярдәм кирәк. Җимлекләрне җим салыр өчен уңайлы җиргә эләләр. Тәрәзә янына элсәгез, аларны күзәтү тагын да җайлырак булыр.

Җимлек элү белән эш бетми. Аңа даими җим салып торырга кирәк. Төрле кошлар төрле азык белән туклана.

Чыпчыклар – тары, солы, бодай, ипи валчыгы. Песнәкләр – карбыз төшләре, көнбагыш, ит, туңмай, тары. Карабүрекләр – миләш, балан, алабута орлыгы.

13. Кошлар өчен ясалган җимлекләр белән таныштыру. ( 7 нче слайд).
14. Йомгаклау.
15. Дәрескә нәтиҗә ясау.

– Укучылар без дәрестә нинди хикәя белән таныштык? Аны кем язган?

–  Автор безгә нишләргә куша?

2. Өйгә эш бирү :
3. Билгеләр кую.

Укучылар үзләренә билгеләр куялар

• Менә сезгә кызыл, зәңгәр һәм яшел түгәрәкләр. Әгәр бүгенге дәрестә “5”ле гә җавап бирдем дисәң  яшел түгәрәкләрне, “4” ле гә зәңгәр түгәрәкләрне, ә инде  “3” ле гә җавап бирдем дип уйласаң кызыл түгәрәкләрне сайлап алып миңа бүләк итеп  калдырырсыз.
• Ни өчен кызыл түгәрәкне сайладың?
• Сез иптәшегез белән килешәсезме?
• Нәтиҗәләр нинди?
• -Тагы да нәрсәләр эшләргә тиешсез?
• Бүгенге белемнәрне кайда һәм ничек кулланырга мөмкин?

Дәрес тәмам. Сау булыгыз!

__________________________________________________

Презентация: https://cloud.mail.ru/public/gPwc/15YuGHzPL