fbpx
26.04.2021

Габдулла Тукай әкиятләренә күләмле китап ясау. Проект эше.


габдулла
Татарстан Республикасы Актаныш муниципаль районы Татар Ямалы төп гомуми белем бирү мәктәбенең башлангыч сыйныфлар укытучысы Варина Тәзкирә Рифкать кызы. Тема: Габдулла Тукай әкиятләренә күләмле китап ясау. Проект эше.

Эшне башкаручы: Зарипова Илзирә Айрат кызы, Актаныш муниципаль районы Татар Ямалы төп гомуми белем бирү мәктәбе, 4 нче сыйныф укучысы.

Фәнни җитәкче: Варина Тәзкирә Рифкать кызы, Актаныш муниципаль районы Татар Ямалы төп гомуми белем бирү мәктәбе, башлангыч сыйныфлар укытучысы

Проект темасы: «Габдулла Тукай әкиятләренә күләмле китап»

Максат: Габдулла Тукай әкиятләрен күләмле китап рәвешендә күрсәтү.  Шуның нигезендә  Г.Тукай  әсәрләренә кызыксыну уяту.

Бурычлар: 1. Г.Тукайның  “Су анасы”, “Шүрәле”, “Кәҗә белән сарык”   әкиятләрен укып чыгу.

  1. Күләмле китаплар өчен материал туплау.
  2. Тупланган материалдан  күләмле китаплар ясау.

Проектның төре: информацион-практик, иҗади юнәлешле.

Проектның  актуальлеге:  Бүгенгесе  көнне  Г.Тукай әкиятләренә күләмле  китапларның  булмавы.

Өйрәнү объекты һәм предметы: Күләмле китап.

Көтелгән нәтиҗәләр:Татар телендә күләмле китапларның басыла, чыгарыла башлавын.

Проектның этаплары:

  1. Әзерлек этабы:

– Проектның максатларын һәм бурычларын билгеләү.

– Г.Тукайның  “Су анасы”, “Шүрәле” , “Кәҗә белән сарык” әкиятләрен  китапханәдән алу һәм  укып чыгу.

– Интернет челтәреннән  Г.Тукайның  “Су анасы”, “Шүрәле” , “Кәҗә белән сарык” әкиятләренә эшләнгән  мультфильмнарны  карау, әкиятләргә эшләнгән язмаларны дисклардан тыңлау.

-Проектны тормышка ашыру буенча кирәкле шартлар тудыру.

  1. Төп этап (практик):

-Г. Тукай иҗатындагы “Су анасы”, “Шүрәле” , “Кәҗә белән сарык” әкиятләренә күләмле китап  эшләү өчен кирәкле шартлар булдыру.

– Г. Тукайның “Су анасы”, “Шүрәле” , “Кәҗә белән сарык” әкиятләренә күләмле китап  эшләү .

  1. Йомгаклау этабы:

– китапханәдә Г.Тукайга карата оештырылган күргәзмәдә күләмле китапларны тәкъдим итү.

  1. 4. Гомумиләштерү һәм нәтиҗә ясау.
  2. Кереш.

Нәрсә  ул китап?

Кита́п — нинди дә булса текстны эченә алган, битләре билгеле бер тәртиптә бергә җыйналып төпләнгән басма (элек – шулай ук кулъязма, хәзерге заманда шулай ук электрон) әсәр. Китап — ул  иң акыллы киңәшчеләрнең берсе.

Бала чакта китап укудан да күңелле нәрсә юктыр. Бигрәк тә ул китапта сиңа таныш хәлләр турында язылган булса, аны кат-кат укыйсы, алар турында иптәшләреңә сөйлисе, шигырьләрен күңелдән ятлыйсы килә. Андый китаплар — безне бала чактан зур тормышка озатып калучы, гомер буе хәтердә яңарып торучы иң якын дусларыбыз, һәр кеше китапны үзенең иң якын дусты итеп күрә. Китап — канатлы ул! Китап, үзенең канатына утыртып, сине мең елга артка илтеп ташлый, яисә ул кешене йөз елга алга алып китә. Китап — әнә шундый могҗизалы нәрсә ул. «Китап — бакча, андагы язулар — шул бакчаның гөлләре», — ди К. Насыйри. Кем укымый, шул бернәрсә турында да уйламый. Белем алуның иң яхшы юлы — уку. Китап — белем чишмәсе. Китап битләре, керфекләр кебек, күзне ачалар.  Әйе, китап турында нинди генә мәкаль – әйтемнәр юк. Аларның күбесе безне китап укырга өнди.

    Әмма дә ләкин бүгенге көндә без бик күп мәгълүматны   интернет аша табабыз. Шулай ук китапларны да. Әйе, алар электрон китаплар булып

интернет челтәрендә бирелә. Хәтта дисклар булып та чыгалар. Кайбер әкият – хикәяләргә  мультфильмнар да төшерәләр. Без аларны карыйбыз, ләкин кулга тотып карый алмыйбыз.

    Электрон китап  ул компьютерда  җыелган гади текст, яки гадәти китапның скан-күчермәсе, яки махсус программалар ярдәмендә ясалган файллар җыелмасы.

    Бүгенгесе көндә сату нокталарында русча әкиятләргә күләмле китаплар бар. Нәрсә соң ул күләмле китап?

     Күләмле китап – ул  берничә планлы пейзажлы яки портретлы битләрнең уртасында кисем булып, шул кисемнәргә урнаштырылган персонажлар җыелмасы.

    Ләкин, кызганычка каршы, бүгенгесе көндә сату нокталарында , татарча күләмле китапларны табып булмый.

     Нишләргә?

  1. Төп өлеш.

      Татар халкының бөек шагыйре Габдулла Тукайның әкиятләренә күләмле китаплар ясап, иптәшләремә таратырга уйладым. Иң элек мәктәп китапханәсеннән Г.Тукайның кечкенә вакытта әнием дә укып  үскән,төсле рәсемле “Су анасы”, “Шүрәле”, “Кәҗә белән сарык”  әкиятләрен  алып укып чыктым.

      Копьютер аша интернеттан Г.Тукай әкиятләренә  мультфильмнар да карадым.“Су анасы”, “Шүрәле”, “Кәҗә белән сарык”  әкиятләренең өчесенә дә бик матур мультфильмнар төшерелгән. Шулай ук дискларда чыккан әкиятләрне тыңлап, аларны китапханәдән алып укыганнары белән чагыштырдым. Алар арасында күңелемә иң ошаганы “Кәҗә белән сарык” әкияте булды.

     Җитәкчем Тәзкирә Рифкатовна  Г.Тукай әкиятләренә күләмле китаплар эшләүдә ярдәм итте.

  1. Беренче эш итеп, әкиятләргә карата сурәтләр (иллюстрацияләр) тупланды.
  2. А 4 битләре тигез итеп урталай бөкләнде.
  3. Төсле принтердан әкиятләргә карата сурәтләр чыгарылды.
  4. Бөкләнгән һәр битнең яртысына билгеле бер тәртиптә, әкият эчтәлеге буенчатөсле сурәтләр (иллюстрацияләр) урнаштырылды.
  5. Әзерләнгән битләрдә кисемнәр ясап, әкият персонажларынурнаштыру өчен урыннар булдырылды.
  6. Персонажларны урнаштыру өчен кисемгә кәгазьдән тасма беркетелде.
  7. Тасмаларга әкият персонажлары урнаштырылды.
  8. Бөкләнгән битнең икенче яртысына сурәтләргә, персонажларга туры килгәнтекст компьютерда җыелды, принтердан чыгарылды, кисеп алып

ябыштырылды.

  1. Тупланган материал бер эзлеклелектә урнаштырылып, битләрне теркәлде, беркетелде.
  2. Барлыкка килгән китапка тышлык ясалды.
  3. Китап әзер. Укырга ярый.
  4. Йомгаклау.

    Ясалган күләмле китаплар  Г.Тукайга багышланган  күргәзмәгә куелды.

Иптәшләрем күләмле китапларны кызыксынып укыды. Алар да күләмле китаплар ясарга өйрәнделәр.

  1. Нәтиҗә.

Тулырак…

Мәдинә Маликованың “Чәчкә балы” повестен йомгаклау дәресе


Мәдинә Маликова
Азнакай районы Актүбә 2 нче урта гомуми белем бирү мәктәбенең татар теле һәм әдәбияты укытучысы Шаһгалиева Гөлназ Нәҗип кызы. Тема: Мәдинә Маликованың “Чәчкә балы” повестен йомгаклау. (8 нче сыйныфның татар төркемендә уздырылган дәрес планы)

Максат. Мәдинә Маликова әсәренең идея-эстетик әһәмиятен аңлау; логик фикер йөртү сәләтен һәм сөйләм телен үстерү; яшәеш өчен кирәкле уңай сыйфатлар тәрбияләү, яшьләрне тормышка әзерләү.

    Җиһазлау. М.Маликова портреты,  китап күргәзмәсе, “Чәчкә балы”на китапнамә (буктрейллер), компьютер, мультимедиа проекторы, штрих-кодлар, телефоннар.

Дәрес төре: эзләнү – тикшеренү дәресе.

Метод һәм алымнар: әңгәмә, өлешчә эзләнү, тест.

Дәрес тибы: белемнәрне гомумиләштерү һәм системалаштыру.

Дәрес барышы.

Укытучы. Исәнмесез, хөрмәтле укучылар! Хәзерге көндә илһамланып иҗат итүче, Татарстанның һәм Россиянең атказанган мәдәният хезмәткәре, Хөсәен Ямашев исемендәге республика бүләге лауреаты, хикәяче, романчы, драматург, публицист, җәмәгать эшлеклесе Мәдинә Маликова белән таныштык. Әйдәгез, Мәдинә апаның биогрфисен искә төшереп китик әле. Моның өчен, телефоннарны алып, штрих-кодларны укырга һәм сорауларга җавап бирергә әзерләнәбез.

Укучы җавабы: Мәдинә Габделхак кызы Маликова 1935 елның 5 августында Татарстанның Сарман районы Мортыш Тамагы авылында игенче гаиләсендә туа.

Укучы җавабы:  Мәдинә Маликова Казан дәүләт педагогия институтының тарих-филология факультетында укый

Укучы җавабы:

Мәдинә Маликова «Чаян»,  «Сөембикә» журналларында эшли.

Укучы җавабы: Мәдинә Маликовага Матбугат һәм мәдәният өлкәсендәге хезмәтләре өчен аңа 1976 елда Татарстанның, ә 1985 елда «Россиянең атказанган мәдәният хезмәткәре» дигән мактаулы исем бирелә, ул шулай ук Татарстан журналистларының Х.Ямашев исемендәге бүләге лауреаты.

Укытучы.  Бүген без Мәдинә Маликованың «Чәчкә балы» исемле повесте буенча фикер алышырбыз, хәзерге заман яшьләре күзлегеннән – сезнең күзлектән чыгып бәяләрбез. Әйдәгез, “Чәчкә балы” әсәре буенча ясаган китапнамәне карап китик. (Китапнамәнең адресы https://youtu.be/7EUgnQddelY )

Укытучы. Повесть Гамилнең фаҗигасе белән башланып китә. Беренче сорауны белер өчен тагын штрих-кодны укырга кирәк.

Укучы җавабы:  Төп герой Гамил һәм аның гаиләсе үрнәгендә кешенең рухи дөньясы, кешеләр арасындагы катлаулы мөнәсәбәтләр сурәтләнә. Автор яшәешнең мәгънәсен яхшылыкка, матурлыкка хезмәт итүдә күрә. Гамил  нык ихтыяр көче булган кеше буларак күз алдына килеп баса. Аның өчен гаиләсе, уллары беренче урында тора. Сәгъдиясе белән үзенә ошамаган баланы, шикләнсәләр дә,  “менә дигән итеп” тәрбиялиләр. “Зөфәр кебек кызыл чәчле булса да, чирләшкә булса да” яраталар, аякка бастыру өчен бик күп көч куялар. Кешеләр сүзен дә күтәрәләр. Инде урамда, үзенә һөҗүм иткән яшьләр арасында, үзенең Газименә охшаган малайны күргәч, ул бөтенесен дә аңлап ала. Бәби табу йортында алышынган бала бит бу. Милициягә дә, хатынының сеңлесенә дә дөресен әйтмичә малайны яклый, өенә алып кайта, тәрбияли башлый. Наркоман икәнен  белгәч тә, ташламый. Әйткән сүзендә тора. Көчен дә, акчасын да кызганмый. Әкренләп малайның күңеленә ышаныч кайта. Үз гомерендә эчү, сугышу, җәберләү, шакшылыкны гына күргән малай, монда икенче тормыш барлыгын күрә һәм терелә дә. Моңа бал кортлары, бер-береңә ышаныч, хөрмәт һәм мәхәббәт  ярдәм итә.

Укучы җавабы:  Сәгъдия уйнап-көлеп, җырлап-биеп кенә яшәгән кыз. Авыл мәктәбен тәмамлап, Тәтешкә бухгалтерлар курсына укырга керә. Төскә-биткә матур, буй-сын зифа. Иңнәренә төшкән куе кара чәчләр, тулы иреннәр арасыннан балкып торган энҗе тешләр. Хәзер гап-гади авыл хатыны. Гамилне чын күңеленнән яратып, хөрмәт итеп яши. Балаларына  яхшы әни.

Укучы җавабы:  Эльза – эчә торган ир белән үзе эчә торган хатынга әйләнгән, үзендә җирәнү хисен тудырган кеше белән күп еллар яшәгән, шушы тормыштан чыгу юлын тапмаган һәм табарга тырышмаган да 4 яшьлек «чирләшкә» кыз һәм бозыклык юлына баскан 13-14 яшьлек малай Макарның әнисе.

Укучы җавабы:  Җәмил – эчә торган  Эльза белән Геннадий Харитоновлардан туган “чирләшкә” малай. Ул хәмергә ияләшкән ата-анадан туганга, каш-керфеге бөтенләй булмый, әле температурасы төшми, әле имә алмый. Бала сәламәт гаиләдә туарга тиеш.

Укучы җавабы:  Бу – Макар.

Укытучы.  Макарның җинаять юлына этәрүче сәбәпләрне санагыз:

  • Малайга игътибар җитмәү;
  • Кирәгенчә кадерләмәү;
  • Ата-ананың әхлакый яктан үрнәк булмавы;
  • Гаилә әгъзаларының бер-берсен аңламаулары;
  • Баланы мәхәббәт, шәфкать, эчкерсез һәм самими аралашудан мәхрүм итү.
  • Укучы җавабы: Әйе, Макар терелә, начар гадәтләрен дә ташлый. Моңа бал кортлары, бер-береңә ышаныч, хөрмәт һәм мәхәббәт  ярдәм итә.

Укучы җавабы:

  • Бу әсәрдә актуаль проблемаларның берсе – ул тату гаилә.
  • Мәхәббәткә тугрылык;
  • Күңел сафлыгы – рухи гариплек
  • Гаилә бәхете – бәхетсезлеге;
  • Бала язмышы – ата-ана язмышы;
  • Ата-ана һәм бала мөнәсәбәте;
  • Рухи кыйммәтләр – әхлаксызлык;
  • Тәрбия – тирәлек йогынтысы
  • Минемчә, җәмгыятебездә булган төп проблема – наркомания, эчкечелек.

Укытучы.  Дөрес, автор бу проблемаларны күреп, бик борчыла. Һәм, аныңча, проблемаларны чишү өчен, гаиләләрдә терәк булырлык, ышанычлы ирләр кирәк. Ирләрен яратучы, хөрмәт итүче, сөйкемле һәм акыллы хатын-кызларыбыз кирәк. Шундый гаиләләрдә тәрбияләнгән балалар гына сау-сәламәт, үз-үзенә ышанучан һәм нәселне яхшы дәвам итүчеләр булачак. Ә инде андый гаиләләребез күбрәк булса, җәмгыятебез дә сау-сәламәт булачак. Тулырак…

Арифметик гамәлдәге билгесез компонентны табу


арифметик
Татарстан Республикасы Балтач муниципаль районы муниципаль бюджет гомуми белем учреждениесе  «Салавыч күппрофильле лицее»ныӊ   югары квалификацион категорияле  башлангыч сыйныф укытучысы Сафина Гөлүсә Солтан кызы.   Тема: Арифметик гамәлдәге билгесез компонентны табу.  (3 нче сыйныфта математика дәресенә технологик карта  )

Тема:    Арифметик гамәлдәге билгесез компонентны табу.

Максат:  арифметик гамәлдәге билгесез компонентны табуга карата   тигезләмәләр чишәргә, компонент исемнәрен дөрес әйтергә һәм аларны таба белергә өйрәтү .

Бурычлар:

Белем бирү: билгесез тапкырлаучыны, бүлүчене, бүленүчене табу кагыйдәләрен кабатлау, арифметик гамәлдәге билгесез компонентны табуга карата   тигезләмәләрне чишү юлларын  өйрәнү.

Үстерелешле: логик фикерли  , чагыштыра , классификацияли белү юлларын  һәм математик сөйләмнәрен үстерү.

Тәрбияви: үзенеӊ уку эшчәнлегендә җаваплылык  хисләре тәрбияләү.

Дәрес тибы: яӊа белем бирү дәресе ( Урок «открытия» нового знания).

Формасы: фронталь, индивидуаль, төркемнәрдә, парда.

Уку предметын үзләштерүнеӊ  көтелгән нәтиҗәләре

Шәхси нәтиҗәләр:

Укучыда    формалашачак:

-төп   әхлакый    нормаларны   белү    һәм  аларны  үтәүгә   юнәлеш  алу;

-үз   уку  эшчәнлеген    бәяләү.

Укучы формалашу өчен мөмкинлек  алачак:

-уку эшчәнлегендә уңышка ирешү һәм ирешмәү сәбәпләрен дөрес аңлау;

– тотрыклы  уку – танып белүнең   бурычларын хәл итүнең яңа гомуми ысуллары;

– башка кешеләрнең хис-тойгыларын аңлы аңлау һәм башкаларга ярдәм итүгә һәм аларның иминлеген тәэмин итүгә юнәлтелгән гамәлләрдә чагылыш табучы эмпатияләр.

Метапредмет нәтиҗәләре:

Регулятив   универсаль уку гамәлләре:

– яңа уку материалында укытучы тарафыннан бирелгән эш юнәлешләрен исәпкә алып,

укытучы белән хезмәттәшлек итү;

– ысул һәм эшнең  нәтиҗәсен аера белергә;

-куелган бурычны  гамәлгә ашыру шартларында, үз гамәлләрене планлаштырырга;

-гамәлләрне  башкарганда , аның дөреслеген мөстәкыйль бәяләргә һәм аны гамәлгә ашыру барышында да , ахырында да кирәкле төзәтмәләр кертә алырга.

Танып – белү универсаль уку гамәлләре:

-конкрет шартларга бәйле рәвештә бурычларны хәл итүнең иң нәтиҗәле ысулларын сайларга;

– өйрәнелә торган күренешләрнең сәбәпләрен-тикшерү бәйләнешен билгеләргә;

– аңлы рәвештә һәм ирекле рәвештә телдән һәм язма формада хәбәрләр төзергә;

-әһәмиятле өлешләрне таба белергә;

-бурычларны хәл итүнең уртак алымнарын белергә;

-бурычларны хәл итү өчен символик чараларны, шул исәптән модельләрне   һәм схемаларны кулланырга.

Коммуникатив универсаль уку гамәлләре:

-үзеңнән аерылып торган башка кешеләрнең позициясен исәпкә алырга һәм координацияләргә;

-үз позицияңне дәлилләргә һәм уртак эшчәнлектә уртак карар чыгарганда хезмәттәшлектә партнерлар позицияләре белән координацияләргә;

– үз фикереңне һәм позициясен формалаштыру. төрле фикерләрен һәм мәнфәгатьләрен исәпкә алырга һәм үз позициясен нигезләргә.

Предмет нәтиҗәләре:

-билгесез тапкырлаучыны, бүлүчене, бүленүчене таба белергә;

– арифметик гамәлдәге билгесез компонентны таба белергә.

Методлар: проблемалы, практик.

Белем бирү ресурслары: дәреслек “Математика” 3 класс, 2 нче кисәкнеӊ  20 нче бите;  карточкалар,  үзбәя картасы,  К.Ф.Гаусс портреты, PowerPoint презентацияләр программасы ярдәмендә төзелгән презентация, математикадан эш дәфтәре,   Моро М. И . дәреслегенә электрон кушымта “Решение уравнений”.

Җиһазлау: компьютер, проектор.

Планны тулысы белән укырга һәм күчереп алырга:  https://disk.yandex.ru/i/xvrC59nP_poMiQ

Арча-нурлы Арча (дәрестән тыш чара)


Арча
“Сәламәтлек мөмкинлекләре чикләнгән балалар өчен Яңа Кенәр мәктәп-интернаты” дәүләт бюджет гомуми белем учреждениесе укытучылары Йосыпова Рәисә Фаил кызы һәм Ибатуллина Айгөл Фәттах кызы.Тема: Данлы Арча-нурлы Арча (дәрестән тыш чара)

1 а.б. :

Хәерле көн укучылар,  укытучылар! Ә бүгенге кичәбезнең темасы “Данлы Арча-нурлы Арча”  дип атала.

2 а.б.

“ Бу дөньяда , бәлки күп-күп эшләр күрдем.

Билгесездер кая ташлар бу тәкъдирем;

Кая барсам, кая торсам, нишләсәм дә,

Хәтеремдә мәңге калыр туган җирем”.

2 а.б.

Туган ил ул синең әтиең, әниең, абыең, апаң, энең, сеңелең, әбиең, бабаң.Ул –синең туган, яшәгән йортың, урамың, шәһәрең, авылың, районың.Ул – синең сулаган һаваң, басып йөргән җирең.

1 а.б.

Чал тарихта тирән эз калдырып,

Киләчәккә атлый Арчабыз.

Үткәннәрең һәм бүгенгең белән

Горурланып яши барчабыз.

2 а. б.

Гөрләп яшә, җырлап яшә, Арча,

Борынгы һәм яңа калабыз!

Синдә — яшәү, тулы канлы тормыш,

Син бит безнең Ватан – анабыз!

(Рания Галәветдинова)

1 а.б.

Укучылар , безнең күбебез  даны еракларга таралган, дөньяга бөек Тукайны бүләк иткән ямьле Арча төбәгендә яшибез.Туган Арчабыз турындагы мәгълүматларны тирәнәйтербез, ныгытырбыз.

2 а.б.

Арча районы –Татарстандагы иң зур районнарның берсе. Казан артының төньяк өлешендә урнашкан һәм Мари-Эл республикасы, Биектау, Саба, Балтач, Әтнә районнары белән чикләнгән.

Тарихка күз салсак, Арча шәһәренә XIII гасырда нигез салына, Казан ханлыгы чорында  Арча даругасының үзәге була. 1552 елда Арча яндырыла, 1555 елда рус крепосте төзелә. 1781 елда, Казан наместниклыгы оешуы турындагы указлар белән, Арча шәһәр итеп үзгәртелә һәм өяз шәһәре итеп билгеләнә. 1796 елда Арча штаттагы шәһәр буларак үзгәртелә. 1860 елда Арчадан аерылып чыккан крестьяннар Арча (Арская слобода), Покроу (Покровская слобода, Яңа Арча) бистәсен төзиләр. Арча 1924-1936 елларда сала, 1936-1938 елларда тагын Арча шәһәре, 1938-2008 елларда шәһәр тибындагы эшчеләр поселогы буларак яши.

Татарстан Республикасы Дәүләт Советының 2008 елның 27 июнь карары белән шәһәр тибындагы Арча бистәсе Арча шәһәре итеп үзгәртелде.  Бу карарны кабул итүгә дә 12 ел вакыт узган.

(Арча турында видеоролик карау)

1 а.б.

Бүгенге көндә районыбыз 90 яшен бәйрәм итә. Ләкин яше күп булса да Арчабыз көннән-көн яшәрә, яңара,Хәзерге көндә ул шәһәр статусы алды. Аның үзенең гербы, гимны, флагы бар.Балалар,  сез барыгызда беләсез,  һәрбер илнең гербы, флагындагы төсләр, бизәкләр нәрсә дә булса аңлата.Ә хәзер үзебезнең гербка күз салыйк әле. Яшел фонга сары төс белән бүрәнә крепость алынган.Яннары буенча сары төс белән башаклар төшерелгән һәм кашкарыйлар(  астра) ак төс   белән бирелгән.

2 а.б.

Ак төс(серебро)-чисталык, тынычлык, бер-береңне аңлау символы булып тора.

1 а.б.

Сары(золото)-уңыш,байлык, хөрмәт символы

2 а.б.

Яшел-табигать, сәламәтлек, тормыш үсешен чагылдыра. Тулырак…

ФДББС шартларында укучыларның эзләнү һәм проект эшчәнлеге


  ФДББС
Әгерҗе муниципаль районы муниципаль бюджет  белем бирү  учреждениесе Әгерҗе шәһәре 4 нче урта гомуми белем бирү мәктәбенең туган  тел һәм әдәбият укытучысы Ногманова Миләүшә Сәлим кызы.  ФДББС шартларында укучыларның эзләнү һәм проект эшчәнлеген оештыру.

Федераль Дәүләт белем  бирү стандартларының  төп юнәлеше – укучыларның, индивидуаль, яшь, психологик һәм физиологик үзенчәлекләрен исәпкә алып, шәхеснең яңа сыйфат үсешенә ирешү.Укыту-тәрбиянең бүгенге көндәге уңышы укытучының бу процессны сыйфатлы башкаруында, укучыларның танып-белү процессы белән кызыксындыра алуында, иҗади уйларга, мөстәкыйль фикер йөртә алырга өйрәнүендә, рухи-әхлакый сыйфатлар тәрбияләвенә бәйле. Шуларның барысын да исәпкә алып мин  татар теле һәм әдәбияты дәресләрендә түбәндәге  тема өстендә эшләргә булдым: ФДББС шартларында укучыларның уку-эзләнү һәм проект  эшчәнлеген оештыру

Бүгенге көндә проект сүзе бик популяр. Телеведение, интернет челтәрләрендә, газета-журналларда да проект сүзен еш ишетәбез. Нинди генә проектлар юк? “Телевизион проект”, “Җыр проекты”, “Бию проектлары”, “Ана теле проекты”, “Интернет-проектлар”һ.б.

                              Проект сүзе нәрсәне аңлата ?

Проектул әле булмаган нәрсәне (мисал өчен, яңа бинаны, программаны) барлыкка китерүгә юнәлтелгән һәм аның тормышка ашу процессын күзаллаган бер идея, уй-теләк. Шуның өчен дә проект алдына куелган максат төзү, барлыкка китерү, булдыру, иҗат итү, ирешү һ.б. кебек фигыльләр ярдәмендә формалаштырыла. Шулай итеп, проект – ул: нинди дә булса механизмның яки корылманың планы; 2) нинди дә булса документның алдан әзерләнгән тексты;3) теләгеңне тормышка ашыру планы.

    «Проект» – фарсы теленнән алга атлаучы, алдан баручы дигәнне аңлата. Проект методын куллану – ул алган белем һәм күнекмәләрне системалаштыру, «белү һәм белмәү» зонасында мөстәкыйль эшчәнлек кору, фәннәр арасында бәйләнеш табу, дулкынлардырган проблеманы билгеләү, чишү юлларын табу, эш нәтиҗәсен тәкъдим итә алу.

 Проект методының асылы: укучылар укытучы җитәкчелегендә эзлекле рәвештә проектлар эшлиләр, проект өстендә эшләгәндә өстәмә информация туплыйлар һәм һәр этапка рефлекция ясыйлар.

                                  Укучы өчен проект нәрсә  ул?

  •  иҗади мөмкинлекләрен ачу;
  •  төркемдә эшләү күнекмәләре булдыру;
  •  үзе сайлаган кызыклы проблеманы (теманы)ачу өстендә эшләү ;
  •  үзенең эшен (хезмәтен) презентацияләү.

Проект эшчәнлегенең тарихына күз салсак, проект эшчәнлеге – яңа методлардан саналмый. 1905 нче елда Россиядә С.Т.Шацкий хезмәткәрләре белән проект эшчәнлегенең беренче элементларын укыту тәҗрибәседә куллана башлый.Соңрак бу метод Россиядә тыела. Ә 1920 нче елда ул Америка Кушма Штатларында килеп чыга һәм аны проблемалы укыту дип атыйлар. 90 елларда кире әйләнеп кайткан бу эшчәнлек “21 нче гасыр технологиясе” дигән исем ала.

Проект эшчәнлеге турында сөйләгәндә түбәндәге юлларны куллансак урынлы булыр: “Сөйлә миңа – мин онытырмын, күрсәт – истә калдырырмын, кызыксындыр – өйрәнермен”.Проект эшчәнлеге – ул ниндидер идея, фикер өстендә, җентекле планлаштырып, эзлекле эшләү һәм эш азагында күзгә күренерлек нәтиҗә чыгару, билгеле бер тема буеча информация җыю.

         Эшчәнлекнең бурычлары :телне өйрәнүгә теләк уяту;укучының танып белү активлыгын үстерү;иҗади мөмкинлекләрен камилләштерү;фән буенча белемнәрен тирәнәйтү. Проект эшчәнлеге нигә кирәк соң? Проект эшчәнлегенең уңай яклары :укучыларның дөньяны танып белү мөмкинлекләрен, акыл эшчәнлеген  үстерә.Проект эшчәнлеге вакытында укытучы һәм укучы арасында ирекле  аралашу бара. Бу эшне татар теле һәм әдәбияты дәресләрендә, шулай ук дәрестән тыш вакытта да оештырырга уңайлы. Проект эшен ничек оештырырга? Проект эшенең этаплары: Әзерлек этабы яки кереш;теманы сайлау, максатын бурычларын билгеләү, төркемнәргә бүлү, катнашучыларны билгеләү.

              Проект эшчәнлеген оештыруда эшне планлаштыру этаплары:

1.Проектның темасын, структурасын, эчтәлеген сайлау.

  1. Проблеманы ачу өчен сораулар уйлау.( Без моны ничек эшлибез? дигән сораудан түгел, ә Ни өчен эшлибез? Нинди проблеманы хәл итү максатыннан эшлибез? дигән сорауларга җавап эзләүдән башлана.)

3.Тиешле мәгълүматны табу юлларын ачыклау. Катнашучыларның вазифаларын билгеләү.( ата-ана эшчәнлеге ,бала эшчәнлеге,укытучы эшчәнлеге)

4.Проект туплау.( мәгълүмат җыю, проблеманы тикшерү, ачу, аны чишүдә дөрес варианты сайлау, эшне бизәү).

  1. Проектны тәкъдим итү, яклау формаларын уйлау.Төрле формада эшләргә була. Мәсәлән-сәяхәт,реклама,рольле уен, мини-спектакль, телевизион тапшыру, күргәзмә, зал белән уен, интервью, әдәби персонажлар диалогы.
  2. Проектны бәяләү.Урыннар билгеләп, ярышка әйләндерү киңәш ителми.
  3. Проектның перспективасын билгеләү.  Балалар үз эшләренең кирәклегенә төшенсеннәр һәм аның башка кешеләргә шатлык, рәхәтлек китерүен  күрсеннәр.

             Эш барышында проект эшчәнлеген куллануның   уңай яклары :

  1. Тел һәм әдәбият буенча теоретик материал белән таныша;

2.Укучы белем ала, эш төрләре, кагыйдәләр белән таныша;

3.Кызыксынучанлыкны арттыра;

4.Мәгълүмат һәр дәрестә укучының күз алдында була, кирәк вакытта ул аңа мөрәҗәгать итә ала. Бу исә материалның хәтта йомшак укучылар тарафыннан да үзләштерелүен тәэмин итә.

Проект төрләре. Урта сыйныф укучылары арасында кызыксынуларына нигезләнеп, төрле типтагы проектлар эшләнергә мөмкин:Тикшеренү.Иҗади.Уен.Мәгьлүмати .

Тикшеренү проекты: хәзерге заманда актуаль булган тема алына;проблемасы күрсәтелә;тикшерү объекты билгеләнә;тикшеренү ысуллары күрсәтелә;нәтиҗә чыгарыла.Узган уку елында 6 нчы сыйныф укучылары белән” Туган ягым чишмәләре” ,

“Шәде елгасының экологик торышы” исемле эзләнү эшләре үткәрдек.Бу проектларның максатлары: Җирлектәге чишмәләрне, елгаларны өйрәнү һәм барлау;Чишмәләрнең һәм Шәде елгасының санитар торышын тикшерү;Чишмәләргә, сулыкларга сакчыл караш тәрбияләү.

Тикшеренү нәтиҗәләре: Безнең тикшеренүләрдән, өйрәнүләрдән күренгәнчә, җирлегебездәге чишмәләрнең санитар торышы бик үк начар түгеллеге ачыкланды,халык чишмә суыннан файдалана. Шәде елгасының тирә – ягы санитар яктан яктан чиста түгеллеге  ачыкланды һәм тирә- ягыбызның, табигатьнең чисталыгы, экологик торышы  безнең кулыбызда булуына басым ясалды. Укучыларым  мәктәп күләмендәге ФГК  чыгыш ясадылар  һәм презентация белән эшләрен  якладылар.

  1. Иҗади проектлар. Бу типтагы проектларның төгәл структурасы юк. Эшнең төренә билгеләнгән тәлапләр буенча эшләнә. Моңа газета, буклетлар чыгару, презентацияләр сценарияләр язу керә . Мәсәлән, 3 нче сыйныфта укучы рус телле укучылар белән  “ Маша  һәм Аю” әкиятен татарчалаштырып  сценарий төзедек ,  сыйныф алдында сәхнәләштерергә әзерләнәбез ,” Зирәкләр һәм тапкырлар” интеллектуаль уены өчен  укучылар белән күңелле презентация  ясадык.  Төрле темаларга рәсемнәр, “Минем гаиләм исемле” коллаж ясадык. Шул ук сыйныфта “ Сәламәт булыгыз”  бүлегендәге темаларны өйрәнү барышында йомгаклау дәресенә бер төркемгә мәкальләр туплап килергә, икенчесенә – шигырьләр  җыю эше , өченчесенә- рәсем ясарга ,  дүртенчесенә- билгеле темага чыгышлар әзерләргә билгеләнде.

Теманы йомгаклап,  “ Иң зур байлык- сәламәтлек” темасына минипроект дәресе уздырдык.Укучылар табышмаклар әйтештеләр, сәнгатьле итеп шигырьләр сөйләделәр, спортның сәламәтлеккә файдасы хакында  сөйләделәр, үзләренең яраткан спорт төренә карата ясалган рәсемнәрен якладылар; ошаган спортсменнары ( кумирлары) белән таныштырдылар. Тулырак…

“Икмәк – табын кояшы”. Дәрестән тыш чара. Коррекцион сыйныфлар


икмәк
“Сәламәтлек мөмкинлекләре чикләнгән  балалар өчен Яңа Кенәр мәктәп-интернаты” дәүләт бюджет гомуми белем учреждениесе тәрбиячесе  Галиева Минзилэ Гаптелхай  кызы. Тема: “Икмәк – табын кояшы”. Дәрестән тыш чара. (Коррекцион сыйныфлар өчен)

Максат. “Икмәк”, “Әти-әни” , “Туган җир” төшенчәләренең газизлегенә төшендерү. Икмәккә, игенче хезмәтенә хөрмәт; туган як табигатен сөяргә, кадерләргә, кешеләрен олыларга, ихтирам итәргә өйрәтү.

Җиһазлау.

“Туган ягым икмәге-тиңсез хәзинә” дигән ашлык һәм башаклар күргәзмәсе.

Класс сәгатенең барышы.

Тәрбияче. Кадерле балалар! Без бүген олы бәйрәмгә җыйналдык. Ул – Галиҗәнап икмәккә багышлана. Дәресебезне халкыбызның бер матур табышмагы белән башлыйбыз;

Үзе түгәрәк, урыны түрдәрәк,

Эче тулы күзәнәк.

Әчкелтем дә төчкелтем

Бар нәрсәдән дә өстен.

– Әйе, бу – икмәк. Кулымда хуш исле, күпереп пешкән, кадерле дә, мәртәбәле дә, олуг та булган Галиҗәнап түгәрәк Икмәк! Ул – тормыш падишаһы. Изге туган туфракта күкрәп үскән, батыр, горур ир-егетләребез урып-җыйган, мәрхәмәтле, булдыклы хатын-кызларыбыз-аналарыбыз куллары аша үтеп өстәлгә килгән Ипекәй! Нинди тәмле! Нинди туклыклы, бәрәкәтле син! Нинди генз ризыклар куелса да, синнән башка табынның яме дә, тәме дә юк. Ул тормышыбыз муллыгын, туклыкны раслый. Халкыбыз элен-электән икмәкне изге күргән. Аның турында күпме мәкальләр әйткән. Әйдәгез, шуларны искә төшерик әле.

Мәкальләр.

Арыш икмәге һәрнәрсәгә баш.

Арыш ипиенең көче күп.

Ашлык – ил байлыгы.

Ил куәте – икмәктә.

Ашлык – хуҗалыкның нигезе.

Тормышның нигезе – икмәктә.

Алтынны алдыңа алсаң, икмәкне йөрәккә кыс.

Икмәкнең кадере валчыгыннан башлана.

Акчасыз торып була, икмәксез торып булмый.

Тырыш кеше икмәк тапкан, ялкау ач калган.

Икмәк – табын кояшы.

Ипекәйгә тел тидермә – телең корыр.

Икмәк алтыннын кыйммәт.

-Кыргый икмәкне моннан 15 мең еллар элен табигатьтән иң элек хатыннар табып алалар,чөнки ирләр ауга йөргәннәр, кыргый хайваннарны тотканнар, үстергәннәр, ә хатыннар ашарга ярарлык төрле үләннәр, тамырлар җыйганнар. Шулай итеп, бодай, арпа, кукуруз кебек икмәк азыкларын алар табалар, алар шуларны игәргә ярарлык культура хәленә китереп, тормышка кертеп җибәрәләр.

Бу да бик гыйбрәтле факт: безне тудырган ана безгә икмәк табып бирүче дә икән әле. Элек-электән үк икмәкле йорт нурлы йорт саналган. Һәм шуңа күрә дә борынгы бабаларыбыз ризыкны алтын-көмештән, якут таштан, зөбәрҗәтләрдән һәм асылташлардан да өстен санап : “Алтын тавы башында утырып та ачка үлүең бар”-дигәннәр.

Тәрбияче. Балны-майны, әфлисун, мандаринны, җиләк-җимешне көн саен ашап кара әле. Бер көн, күп булса ике көн ашыйсың. Ә ипекәйне, бәрәңгене, сөтле чәйне көн саен ашап эчсәк тә, беркайчан да туйдырмый. Алар көн саен тәмле, кирәк. Ана кебек, Ватан кебек. Шулардан да татлы ризык, ләззәтле эчемлек бармыни дөньяда?

Икмәк турында шигырьләр.

Тәрбияче. Таң атып көн туды исә, безнең һәркайсыбыз ипи кирәгенә башлый. Аннан башка хәрәкәт тә, хезмәт тә юк. Ул – яшәү чыгынагы. Аңа багышлап күпме шигырьләр иҗат иткәннәр, күпме әкиятләр язганнар. Сезнең игътибарга “Алтын бөртекләр” әкиятен сәхнәләштерәбез.

Укучы. Әй ипекәй, ипекәй,

Шундый да тәмле булып,

Хуш исләр белән тулып,

Каян килдең син безгә?

Ипи. (1 укучы икмәк тотып баса.) Ярый, мин сөйлим сезгә Тулырак…