fbpx
25.11.2020

Лайк кирәк, лайк! Интернет дөньясындагы тормыш.


лайк

 Лайк кирәк! Лайк!..Интернет дөньясы.

Көн саен Инстаграмга кермәгән, Контакт, Фейсбукта аккаунтлары булмаган, Ватсапта аралашмаган кешеләр бу мәкаләне укып тормасыннар. Вакытыгызны әрәм итмәгез. Монда сезнең өчен кызык әйбер булмаячак. Сүз виртуаль дөнья турында барачак. Бу дөньяда затлы машина да, ике катлы коддеджлар да, капчык-капчык акчалар да кирәк түгел. Бу дөньяда дуслар һәм лайклар җыйнау яшәүнең төп мәгънәсе булып тора.

Язмамны ерактанрак, балачакта укыган бер китаптан башлыйм әле. Ул һинд язучысы, 20роман, 30 китап авторы  Чандар Кришанның (1914-1977)  “Перевернотое дерево” дигән әкиятләр китабы. Тормыш һәм яшәү мәгънәсе турындагы бу повесть-әкият 1954нче елда, нәкъ минем туган елымда язылган. Үткән гасырның уртасында язылган  әлеге әкият бүген дә бик актуаль. Җир астына таба үскән тылсымлы агач буйлап сәяхәт иткәндә әсәрнең төп герое Юсуф “Машиналар шәһәре”нә килеп чыга һәм анда бер бармаклы малай белән очраша. Малайның исеме- “Ноль-ноль-бер” була. Малай яшәгән шәһәрдә кешеләр бөтенләй булмый. Шәһәр хуҗасы булган малайның әтисе Мохан кешеләрне үтертеп бетерә. Чөнки монда бөтен эшне машиналар һәм кнопкалар башкара.  Әти кеше “ кнопкаларга басарга сиңа бер бармак җитә” дип малаеның тугыз бармагын чабып өзә. Малайның бары бер бармагы кала. Шул бер бармак белән ул бертуктаусыз әле бер, әле икенче төймәгә басып, автомат машиналарны төрле эшләр башкарырга мәҗбүр итә.

Бүген компьютер, айфон төймәләренә басып , көннәр-төннәр буе интереттан чыга алмыйча утырган балаларны хәтерләтмиме бу? Алар кешеләрдән аерылган, үле виртуаль дөньяда яшәүче Махонга әйләнмәсләрме? Һәм, гомумән, балаларны гына түгел, ә социаль челтәрләргә кереп оялаган олыларны да бу ятьмәдән коткаручы Юсуф  кебек геройлар булыр микән? Һинд язучысының алдан күрүчәнлегенә шаккатырлык.

Мин үскәндә авылда коммутаторлы бер телефон бар иде. Кем уйлаган картлыгыбызда һәркайсыбызның кулында кәрәзле телефоннар булыр дип. Авыл клубында атнага 2-3 тапкыр кино күрсәтәләр иде. Хәзер өйдә тәүлек буе йөзгә якын канал күрсәтеп тора. Мәгълүматны газета-журналлар һәм китаплар укып алдык. Бүген 10-15 минут эчендә интернетка кереп, кирәкле бөтен яңалыкны, хәбәрләрне белеп була. Чирек гасыр эчендә шуның кадәр алгарыш! Минем дүрт яшьлек оныгымның кулында Айфон кәрәзле телефоны. Кечкенә генә бармаклары белән кирәкле бөтен кнопкаларга баса белә, кирәкле мульфильнарны, уеннарны секунд эчендә эзләп таба.

Без балачакта күрше-күршегә кереп, чәй эчә, кичләр буе сөйләшеп-көлешеп утыралар иде. Хәзер күрше һәм авыл хәлләрен Контакттан, Ватсаптан укып беләбез. Чын тормыш төззезләнеп, җансызланып бара. Туганнар белән Контактта очрашабыз, сыйныфташлар белән Одноклассникларда сөйләшәбез, коймак пешерәсе булса да интернеттан рецепт эзлибез. Акыллы сүзләр, фикерләрне Фейсбуктан укыйбыз. Артистлар тормышы белән бөтен Инстаграм тулган. Һәркайсында лайк куегыз дип ялыналар. Яшәүнең бөтен максаты матур фото куеп, шуңа күбрәк лайк җыюга кайтып калды. Кайбер кешеләр берәр көн шәхси битләренә керә алмый калсалар, кара кайгыга төшәләр, психланалар. Әйтерсең, аларның аккаунтын кемдер ватып-җимереп ташлый да,  ач-ялангач урамда утырып калалар. Яки берәр дусты забанить итсә, аның өчен яшәү кара кайгыга әйләнә. Китә әшәке сүзләр, китә аның гаепләрен эзләү.

Кешеләрнең булмаган дөньядагы активлыгына шаклар катырлык.  Mediascope мәгълүматлары буенча, 2020нче елда интернеттан файдаланучыларның саны 4,54 миллиард булган, бу җир шарындагы халыкның 59 проценты дигән сүз. Иң күп кулланучылар Кытай, Һиндстан һәм АКШ. Дөньядагы иң популяр челтәр – Фейсбук. Әмма Россиядә халыкның 7%ы гына анда керә. Россиядә иң популарлары – Ютуб һәм Контакт. Рәсәй халкының 73 миллионы  Контактта утыра. Шуларның 55%ы – хатын-кызлар икән. Инстаграм мессенджеры Одноклассикларны өченче урынга калдырып, икенче урынга чыкты. Аның популярлыгы үскәннән-үсә. Якындагы берничә елда ул, мөгаен, беренчелекне алмагае. Аның айлык аудиториясе үткән елда ук инде 30,7 миллионга җиткән иде. Көн саен 28,3 млн.россияле Инсаграмга керә һәм уртача 26 минут вакытын шунда уздыра.  Одноклассникларга  аена   23,4 млн кеше керә, шуның 9 миллионы көн саен шунда утыра. Челтәргә бәйләнеп куелган кешеләрнең 62%ы хатын-кызлар. Фейсбук мәйданчыгында  10,3 млн. халык күренеп тора.  Моннан тыш  Ватсап, Телеграм, Твиттер, Тик-ток кебекләре дә бар. Алары да бик популяр. Тулырак…

Табигать – иң яхшы даруханә. 6нчы сыйныфта дәрес планы


табигать

Татарстан Республикасы Әлки муниципаль районы Нәби Дәүли исемендәге Базарлы Матак гимназиясе муниципаль бюджет гомуми белем учреждениесе – ТР Әлки муниципаль районы   компетенция үзәгенең югары категорияле укытучысы  Сафиуллина Зилә Вазитовна . Тема: Табигать – иң яхшы даруханә.

Планга кереш сүз.

“Табигать – иң яхшы даруханә” дигән дәрес 6 класста резерв сәгать исәбенә үткәрелә. Дәрес “Чәчәкле үсемлекләрнең күптөрлелеге” бүлеген тәмамлагач үткәрелә. Бу дәресне мин укучыларның тикшеренү эшчәнлеге күнекмәләрен үстерү максатыннан чыгып  үткәрдем. Дәресне үткәрү өчен, табигать турындагы теманы алдан әйтеп, укучыларны аерым төркемнәргә бүлдем (“Юннат”, “Врач”, “Фармацевт”). Һәр төркемгә эш бирелде: “Юннат”ларга дару ромашкасы, зур бака яфрагы, дару тузганагы, меңьяфрак үсемлекләренең биологик үзенчәлекләрен өйрәнергә. “Врач” төркеменә шул ук дару үсемлекләренең кулланышын өйрәнергә, “Фармацевт” төркеменә шул дару үсемлекләрен ничек кулланырга икәнлеген белергә. Һәр төркем үз биремнәре буенча интернет ресурсларын кулланып  презентация төзи. Дәрес информацион технологияләр кулланып үткәрелә. Презентация Microsoft Power Point программасында эшләнә һәм аны төрле рәсемнәр, текстлар кулланып эшлиләр. Видеоязма цифрлы фотоаппарат белән төшерелә һәм Microsoft Power Point программасына куела. Дәрестә информацион технологияләр куллану укучыларның танып белү активлыгын, дәрес белән кызыксынуын арттыра. Шулай ук укучылар тикшеренү эшчәнлегенә тартылалар.

Тема: Табигать – иң яхшы даруханә.

МАКСАТ: укучыларның тикшеренү эшчәнлеген үстерү; дару үсемлекләренең әһәмияте турында белемнәрне тирәнәйтү; экологик культура тәрбияләү.

ҖИҺАЗЛАР: компьютер, видеоязма, гербарийлар, рәсемнәр, открыткалар.

ДӘРЕС БАРЫШЫ

Дәрес укытучының кереш сүзе белән башлана

Укытучы:  Кыргый дару үсемлекләренең табигый запасы – безнең фармацевтика промышленностьтеның төп байлыгы булып тора. Төрле дару препаратлары ясау өчен 200 төр үсемлек төп чимал булып санала. Безнең илдә 70% ка якын дару чималы дикоратив үсемлекләрдән җыела.

Урманнарда, кырларда, болыннарда, тау итәгендә үсүче гади үсемлекләр арасында дару үсемлекләре күп. Бу табигый даруханәдә салкын тиюдән һәм ютәлдән, йөрәк һәм бөер авыруыннан, кан китүен туктата торган дарулар табарга була. Дару үсемлекләре кайчан һәм ничек куллана башлаганнар соң? Бу сорауга җавапны  бер өзек карап үткәннән соң табарбыз.

(Видеоязмасы күрсәтелә, авыл фельдшеры чыгышы).

Дару үсемлекләрен куллану тарихы элекке заманга барып тоташа. Безнең гасырга кадәр дару үсемлекләрен Көньяк-Көнбатыш Азиядә киң кулланганнар. Безнең эрага кадәр 2600 нчы елны чыккан дару үсемлекләре турындагы китапта 900 якын төр дару үсемлекләре, аларны куллану турында белешмә бирелә.

Россиядә дару үсемлекләре, патша Алексей Михайлович XVII гасырда  патша йортларын гына түгел, ә армияне дә тәэмин итәргә дигән приказ биргәч, киң кулланыла башлый.

Мәскәүдә 1654нче елда, беренче булып, дәвалаучыларны әзерләүче  медицина мәктәбе оештырыла.

Дару үсемлекләрен даруханә бакчаларында үрчетәләр. Петр I приказы буенча мондый “даруханә бакчалары” барлык эре шәһәрләрдә, хәрби госпитальләрдә барлыкка киләләр. Иң зур  “даруханә бакчасы” 1714 елда Санкт – Петербургта оештырыла. 1823 елда бу бакча “ Император ботаника бакчасы” диеп үзгәртелә. 1930 елда ул Фәнни академиягә, (хәзер Рассия фәннәр акдемияменә) әйләнә.

Табигатьтә ару үсемлекләрен өйрәнү өчен безнең илдә махсус институт оештырыла. Аның бакчасында 1500 ләп үсемлек исәпләнә, бу сан даими тулыландырыла.

Һәр халыкта  буыннан буынга күчә торган үсемлекләрнең дәвалау үзенчәлекләре турында мәгьлүматлар саклана. Сезгә дә, укучылар, үзебезнең тирә – ягыбызда үсә торган дару үсемлекләрен, аларның дәвалау үзлекләрен белергә киңәш итәм.

Укытучы: Бүген без сезнең белән кайбер дару үсемлекләре белән танышырбыз, алар нинди дәвалау үзлекләренә ия икәнлекләрен белербез. (Сүз укучыларга бирелә)

1нче юннат: (Презентация күрсәтелә). Дару ромашкасы – оешма чәчәклеләр семьялыгына кергән дару үсемлеге. Ул болыннарда, кырларда, бакчаларда, чүпле урыннарда үсә. Дару ромашкасының уртадагы чәчәге көпшәсыман сары төстә, ә кырыйдагы ялган телсыман чәчәкләре аерчалы, ак төстә.

Врач:  Дару ромашкасының чәчәге – дару һәм косметик чимал. Ул эфир майларына бай, ялкынсынуларга каршы тору үзлегенә ия. Чәчәгенең кайнатмасын салкын тиюдән, ютәлдән кулланалар,  тәндәге җәрәхәтләрне юдыралар. Төнгегә ромашканың кипкән чәчәкләрен кайнаган суда пешереп 15 мин. төнәтеп шикәр яисә бал белән эчсәң, тынычлап йоклыйсың.

Фармацевт:

Табигатьтә дару ромашкасының чәчәген май, июнь, июль, август айларында җыялар.

Ромашка чәчәкләрен җыеп

Чәчегезне юыгыз.

“Хеден Шолдерс” шампунен

Читкә алып куегыз.

Чәчәкләре төнәтмәсе

Бар чирдән дә дәвалый.

“Смекта”, “Ренни” урынына

Аның төнәтмәсе дә ярый.

2нче юннат: (Презентация күрсәтелә). Зур бака яфрагы. Бу үсемлекне туристларның һәм сәяхәтчеләрнең чын дусты дип атарга була. Ул оешма чәчәклеләр семьялыгына керә. Бу үсемлекне кыр һәм болын кырыйларындагы юл буйларында күрергә була. Зур бака яфрагы күпьеллык яфрак таралгысы ясап үсә. Яфракларының киңлеге 10см, озынлыгы 20см. Чәчәк төркеме –  башак. Бака яфрагының орлыклары вак һәм алар җилемле, шуңа күрә кешенең аяк киеме асларына, хайван аякларына ябышып “сәяхәт” итә башлыйлар. Мәсәлән Колумб диңгезчеләренең итек асларына ябышып, бака яфрагының орлыклары Америкага эләгәләр. Индеецлар яңа үсемлекне күреп, аны “ак кеше эзе” дип атыйлар. Тулырак…

Кыенлыкларны үзең җиңә белмәсәң, балаңнан таләп итмә.


      Кыенлыкларны үзең җиңә белмәсәң, балаңнан таләп итмә.

кыенлыкларны

      Кыенлыкларны җиңә беләсеңме? Белсәң, менә шуны балаңа да өйрәт! Бала кечкенәдән тәпи йөрергә,  кашык тотып  ашарга, тешләрен чистартырга, ашар алдыннан кулларын юарга өйрәнә. Аның өчен болар ул башкарып чыга ала торган кыенлыклар.

      Кем аңа бу кыенлыкларны  җиңәргә ярдәм итә?  Билгеле, ата-аналар белән өлкәннәр. Юыну, киенү, уенчыкларын тәртипләп кую кебек эшләр аның тормыштагы кыенлыкларны җиңү буенча беренче дәресләре булып тора. Әмма күп әти-әниләр барысын да бала өчен  үзләре эшләргә тырышалар. Чөнки алар моңа өйрәнгәннәр, аларның бала эшләгәнен көтеп торырга вакытлары  юк,  алар өчен бу җиңел!  Ә баланы өйрәтү һәм күнектерү кыен, чөнки ул күп вакыт һәм көч сарыф итүне сорый.

        Нәтиҗәдә баланың үз-үзеңә хезмәт күрсәтү күнекмәләре үсми. Мондый вәзгыять баланы кыен хәлгә куя. Ул әти-әнисенә бәйле булып кала. Чөнки үзе эшли алмый. Ул елый, үпкәли. Бала үзе җиңә алмаган кыенлыкларга юлыга. Аңарда туган бу кечкенә курку көннән-көн үсә бара һәм нәтиҗәдә, бу курку, аны уңышсызлыгы өчен,  үз-үзен дошман күрергә мәҗбүр итә.

         Алга таба, әти-әниләр үсмер баланың барысын да үзе, мәсәлән, мәктәпкә җыенуын, дәресләр хәзерләвен, үз бүлмәсендә тәртип саклавын, йөкләмәләрне үтәргә онытмавын телиләр һәм таләп итә башлыйлар. Әмма нәтиҗә алар теләгәнчә булмый. Һәм бу –  балалар белән ата-аналар арасындагы мөнәсәбәтләр бозылуның җитди сәбәпләренең берсе булып тора. Балага файдалымы?  Юк, билгеле, балага да, ата-анага да   моның күңелсезлекләр китерүдән башка бернинди файдасы юк.

       Бала башкарып чыгарга тиешле кыенлыкларны ата-аналар башта үзләре  җиңәргә өйрәнмәгән очракта  һәм балага үрнәк булып тормаганда бала кыенлык арты кыенлыкка очрый. Һәм бу бала психикасында төрле тайпылышлар килеп чыгуга сәбәп була.

     2 нче хата. Әгәр дә әти-әниләр эштән кайткач үзләренең күңелсезлекләре, кыенлыклары турында  кычкырып сөйләшәләр икән, «Әйе, авыр булды, ләкин мин булдырдым» дигән сүзләр белән сөйләшүләрне бетермиләр икән, бала кыенлыкларны да, хәтта иң гади авырлыкларны да җиңәргә тырышмаячак. Ул алардан качарга яки “ирексез, ирексез” дигән принцип белән яшәргә тиеш.

        Ата-аналар, килеп чыккан вакытта балада авырлыкларны җиңә белү сәләтен формалаштырыгыз. Моны ничек эшләргә икәнен күрсәтмәләр белән түгел, үгет-нәсыйхәт белән түгел, яңа уенчык вәгъдәләре белән түгел, ә бала белән олыларча сөйләшеп хәл итегез. Аны хуплагыз, һичшиксез булдырачагына ышандырыгыз. Тырышканы өчен аны ягымлы сүзләр белән хуплагыз. Баланы фикер йөртергә өйрәтегез: “Әгәр миңа кыен икән, бу кыенлыкны җиңү өчен нәрсә эшләргә кирәк?” дигән сорауга җавап эзләсен. Бала кыенлыклардан курыкмаска, аннан качмаска, авыр булганда еламаска, ә җиңеп чыгарга өйрәнсен.

        Бала мәктәпкә бара һәм күп кенә беренче кыенлыклар белән очраша:  әти-әнисен көтү; таяклар, саннар һәм хәрефләр; мәгълүматның зур күләме; укытучы таләпләренә буйсыну һ,б.

        Уйныйсы һәм торып йөрисе килгәндә, дәресләрдә утыруга ничек түзәргә?   Һәм монда аңа ата-аналарының яңа гадәтләрне формалаштыру һәм аларны ныгыту өчен ярдәме кирәк. Моны бала көндәлек кыенлыкларны ерып чыгарга өйрәнсә генә эшләү җиңел булачак.

                                                                                    Фәрит Вафин

“Сыйфат иленә сәяхәт” 6 нчы сыйныфта татар теле дәресе


Сыйфат

Саба муниципаль районы муниципаль бюджет белем бирү учреждениесе Тимершык урта гомуми белем бирү мәктәбенең татар теле һәм әдәбияты укытучысы Гарифуллина Илсинә Илдус кызы.Тема: “Сыйфат иленә сәяхәт” (6 нчы сыйныф)

Максатлар:

Коммуникатив – укучыларның сүзлек байлыкларын арттыру, иҗади фикерләргә, белемне башкалар белән уртаклашырга өйрәтү, сыйфатларны сөйләмдә дөрес куллану күнекмәләрен булдыру;

Фәнни – укучыларга сыйфатлар, аларның төркемчәләре, дәрәҗәләре, ясалышы турында мәгълүмат бирү, сыйфатларны башка сүз төркемнәреннән аера белергә өйрәтү;

Тәрбияви – туган телгә, әдәби тел нормаларына сак караш, татар теленә мәхәббәт тәрбияләү.

Планлаштырылган нәтиҗәләр:

Предмет буенча: сыйфат турында алган белемнәрне гомумиләштерү, белемнәрне тирәнәйтү.

Предметара нәтиҗәләр:

регулятив:

  • уку мәсьәләсен кабул итү һәм дәрес дәвамында шуның буенча эшләү;
  • куелган мәсьәлә нигезендә үз эшчәнлегеңне планлаштыру.

танып белү:

  • язма һәм телдән сөйләмдә үз фикерләреңне формалаштыра белү;
  • өлешләрдән бербөтенне төзи белү;
  • гомумиләштерү.

Коммуникатив:

  • үз карашыңны, фикереңне формалаштыру;
  • бердәм эшчәнлектә уртак нәтиҗәгә килә белү;
  • иптәшеңнең җавабын тыңлый белү;
  • төп фикерне аерып ала белү.

Шәхси нәтиҗәләр: чагыштыру, гомумиләштерә белү, сөйләм телен үстерү, парларда һәм төркемнәрдә эшләү күнекмәләрен үстерү; белемнәрне гамәлдә куллана белү.

Дәрес төре: белем һәм күнекмәләрне гомумиләштереп кабатлау һәм ныгыту дәресе.

Метод һәм алымнар: әңгәмә, дәреслек белән эш, өстәл уены, уеннар.

Принциплар: фәннилек, аңлылык һәм активлык, аңлаешлылык һәм көч җитү, системалылык һәм эзлеклелек, укучыларның шәхси үзенчәлекләрен исәпкә алу, күрсәтмәлелек, аралашу.

Чаралар:

  • программа, дәреслек, кулланмалар;
  • компьютер, проектор, экран, уен өчен материаллар.

Предметара бәйләнеш: татар әдәбияты, сәнгать, әйләнә-тирә дөнья.

Җиһазлау: компьютер, интерактив такта, презентация, сораулар язылган карточкалар, үзбәя карточкалары, уен өчен материаллар.

Дәреслек: Татар телендә гомуми белем бирү оешмалары өчен уку әсбабы (Татар теле. 6 сыйныф) // Ф. Ю. Юсупов, Ч. М. Харисова, Р. Р. Сәйфетдинов – Казан: Татар. кит. нәшр., 2015. – 175 б. : рәс б-н

Дәрес барышы

  1. Мотивлаштыру-ориентлаштуры этабы.
  2. Исәнләшү, укучыларның хәлләрен сорашу, уңай психологик халәт тудыру.

Укытучы: Исәнмесез, укучылар! Кәефләрегез ничек?

Укучылар: Хәерле көн! Кәефләребез яхшы.

Укытучы: Дуслар елмаеп караса,

Дөнья яктырып китә.

Я, кайсыгыз дусларына

Елмаю бүләк итә?

Әйдәгез, бер-беребезгә елмаеп карап, яхшы кәеф бүләк итик әле. (Укучылар бер-берсен елмаеп сәламлиләр). Менә без татар теле дәресен башлап җибәрәбез. Эшлекле дәрес, күңелле дәрес булсын ул. Һәр дәрестә куллана торган кагыйдәләрне искә төшерик әле. Дәрестә сезнең сөйләмегез, җавапларыгыз нинди булырга тиеш?

Укучылар:  Төгәл, дөрес, аңлаешлы.

Укытучы: Әйе, бик дөрес. Мин сездән дөрес җаваплар, уйлап әйтелгән матур фикерләр көтәм. Дәрестә сезгә уңышлар телим. Укучылар, сезнең өстәлләрдә алма, чәчәк һәм яфрак рәсемнәре төшерелгән карточкалар ята. Болар – үзбәя карточкалары. Шушы карточкалар ярдәмендә дәрес ахырында сез дәрестәге активлыгыгызга бәя бирәчәксез. Шуңа күрә, дәрестә тырыш һәм актив булыгыз. Cез иң яхшы, иң актив, иң акыллы укучылар! Ә хәзер дежур укучыны тыңлап китик. Бүген дәрестә кемнәр юк? (дежур укучы сүзе)

  1. Актуальләштерү (өй эшен тикшерү, нәтиҗәләр ясау, кроссворд чишеп, үткәннәрне искә төшерү)

Укытучы: Укучылар, әйдәгез әле, кабатлау нисбәтеннән, башта өй эшен тикшереп үтик. (47 нче бит, 97 нче күнегү). (өй эшен тикшерү)

  1. Уку мәсьәләсен кую

Укытучы: Укучылар, без сезнең белән алдагы дәресләрдә нинди сүз төркемен өйрәнүне дәвам иткән идек?

Укучылар: Сыйфат сүз төркемен.

Укытучы: Әйе, дөрес, әйдәгез әле, үткәннәрне искә төшереп китү өчен без сезнең белән кроссворд чишеп карыйк. Сез слайдтагы сорауларга дөрес җавап бирсәгез, калын хәрефләр белән бирелгән шакмакларда сезгә таныш мөстәкыйль сүз төркеме килеп чыгар.

  • Ак сыйфатын кимлек дәрәҗәсенә куегыз. (аксыл)
  • Кып-кызыл, сап-сары, дөм сукыр сыйфатлары нинди дәрәҗәдә? (артыклык)
  • Каты сүзенә антоним сыйфат (йомшак)
  • Сыйфат ачыклаган исем нәрсә дип атала? (сыйфатланмыш)
  • Язгы, тәмсез, китек, җырсыз төзелеше ягыннан нинди сыйфатлар? (ясалма)
  • Чибәр сүзенә синоним сыйфат (матур)

Тулырак…

“Адымнар нык, юллар имин булсын” дигән рәсем шөгыле.


адымнар нык

ТР  Саба муниципаль районы ш.т. Байлар  Сабасы гомуми үсеш бирүче төрдәге Саба 4 нче “Кынгырау” балалар бакчасы мәктәпкәчә белем  муниципаль бюджет учреждениесе тәрбиячесе Богавеева Гүзәлия Шамил кызы.Тема: 1 кечкенәләр төркемендә “Адымнар нык, юллар имин булсын” дигән рәсем шөгыле.

Максат: балаларның юл йөрү кагыйдәләре турындагы белемнәрен баету.

Тәрбия бурычы: балаларда итагатьлелек, ярдәмчеллек, мәрхәмәтлелек, игътибарлылык сыйфатлары тәрбияләү; тәрбияче биргән сорауларга тулы җөмләләр белән җавап бирү; табигатькә, тереклек ияләләренә сак караш, мәхәббәт тәрбияләү; балаларда чиста, пөхтә эшләү теләге тәрбияләү.

Үстерү бурычы: балаларның юлда светофор төсләре буенча йөрү күнекмәләрен үстерү; бәйләнешле сөйләмне, ориентлашуны, хәрәкәт координациясен үстерү.

Белем бирү бурычы: урам аркылы бары тик билгеләнгән урыннардан, светофорның яшел уты янгач кына чыгарга кирәклеген өйрәтү;Рәсем ясау алымнарын өйрәтү.

Төп белем бирү өлкәсе: иҗади –сәнгать-рәсем ясауны, танып белүне,сөйләм телен үстерү.

Интеграль белем бирү өлкәләре: аралашу, социальләштерү, сәламәтлек, иҗади сәнгать.

Методик алымнар һәм чаралар: сөенеч мизгеле, тәрбияче сорауларына җаваплар бирү, техник чаралар куллану, слайдлар күрсәтү, табышмак чишү, хәрәкәтле уеннар, мактау, ныгыту;салфетка,мамыклы диск,бармак б\н рәсем ясау;пазл төзү.

Җиһазлау:  проектор, экран,презентация;пазл-ике машина,  мольберт, һәр балага җитәрлек светофор рәсеме,бөгәрләнгән салфетка,мамыклы диск;”Куян”киеменә киенгән кече тәрбияче.

Әдәбият: Л. Әхмәтшина, З. Камалова “Адымнар нык, юллар имин булсын”,

“Туган телдә сөйләшәбез.”Хәзрәтова Ф.В.

Эшчәнлек барышы.

Ярым түгәрәктә.

Тәрбияче.Хәерле көн,балалар.Кәефләрегез ничек?

Тәрбияче:- Карагыз әле безгә күпме кунак килгән, әйдәгез исәнләшик әле.

– Балалар,әйдәгез,  хәзер үзебезне мактап, сокланып  алыйк,  аннан шөгыльне башларбыз.

Бар  минем  ике  кулым,

Ике  аягым, бер  башым,

Авызым, борыным, ике  күзем-

Бигрәк  матур  мин  үзем!

(ишектә шакыган тавыш ишетелә).

-Туктагыз әле, балалар кемдер ишеккә шакый. Ачып карыйм әле. (Ишектән куян кереп килә.Куян елый.) (Бер тәрбияче куян костюмын кия).

Тәрбияче.-Нишләп елыйсың куян?

Куян.-Исәнмесез балалар!Мин йөгереп уйнап йөрдем дә,адаштым.Юл аркылы чыкмакчы идем,анда зур-зур машиналар йөриләр.Мин алардан бик курыктым.Кая барырга да белмәдем.,бәрелә яздым.Ярый әле сезнең бакчага кереп качтым.Сез миңа өйгә кайтырга ярдәм итә алмассызмы икән?

Тәрбияче.Куянкай,син безнең Сабабыз урамына килеп эләккәнсең.Урамда дөрес хәрәкәт итү өчен,бик уңайлы җайланма бар.Мин сезгә хәзер табышмак әйтәм,ә сез аны белерсезме икән? Җәен, кышын, яз, көзен,

Иртә, кичен, көндезен,

Ача, йома өч күзен

Телсез әйтәдер сүзен,-

Бик тиз аңлыйлар үзен

Ул нәрсә? (Светофор)

– Дөрес, балалар! Сезнең светофор күргәнегез бармы?

– Әйе, светофор ул урамдагы хәрәкәтне көйләп тора.Светофорның нәрсәләре бар?Нинди төстә? (Балаларга светофорны экраннан күрсәтәм. Ул “күзләрен” йомган, бер “күзе” ачыла).

– Светофорда нинди ут янды? (Кызыл) Тулырак…

Физкультурадан сюжетлы  уен  шөгыле


физкультура

Татарстан   Республикасы  Саба муниципаль   районы ш.т. Байлар Сабасы гомуми үсеш бирүче төрдәге ” Саба 4 нче  “Кынгырау” балалар бакчасы” мәктәпкәчә белем  муниципаль бюджет учреждениесенең физик үсеш  тәрбиячесе Гараева Әлфия Мөбәракша кызы. Тема: Физкультурадан сюжетлы  уен  шөгыле.

  Максат:  Балаларның сәламәтлеген физик яктан саклау һәм ныгыту.

Бурычлар:

1.Уен формасында йөрү, предмет аркылы сикерү, ыргыту күнекмәләрен ныгыту.

  1. Балаларның танып-белүләрен сюжетлы- уен ярдәмендә үстерү.
  2. Спортка, физик күнегүләргә мәхәббәт тәрбияләү.

Материал: гимнастик эскәмия, кар бөртекләре, кар йомарламы, кәрҗин.

Шөгыль барышы:

  • Хәерле иртә,балалар! Балалар бүген бездә бик күп кунаклар, әйдәгез апалар белән

исәнләшик.

Балалар жавабы

– Балалар, бакчада яңа көн башланды.

Әйдегез, бер-беребезгә елмаеп, көнне сәламлибез.

Исәнме көн, саумы көн,

Синнән яктылык алыйк.

Бер-беребезгә таратыйк,

Гел тату, сәламәт, булыйк.

Тәрбияче: Балалар мин бакчага килгәндә хат ташучы конверт бирде.Шул конверт эчендә телеграмма. Беләсезме ул кемнән килгән? Лапландиядә  яшәүче кар бабайдан. Аның кар бөртекләреннән чыршы бизисе килә, ләкин аның бизисе матур кар бөртекләрен кар патшабикәсе яшереп куйган. Кар бабайга кар бөртекләрен табарга булышабызмы?

Балалар  җавабы.

– Әйдәгез алайса тизрәк юлга кузгалыйк.Сез  сәяхәткә барырга әзерме?

-Әйе.

– Юлга без ничек әзерләнәбез? Күрсәтик әле. Анда бик салкын, шуңа безгә җылы итеп киенергә кирәк.

Массаж ясау. “Юлга жыену

Чалбар киябез (оекбаш, аякларны сыпыру)

Кофта киябез (кулларны сыпыру, эчне).

Баш киеме киябез (башны сыпыру, шарф бәйләү).

Куртка тоймәләү.

Сез әзерме? Эйдәгез юлга кузгалдык. Уен: “Эздән-эзгә басып йөрү”. Юл буйлап , бер-бер артлы, минем арттан барабыз.Сукмактан кырыйга чыкмыйбыз, аяклрыгыз  карга батмасын. Кар өемнәре аша барабыз. (аякларны күтәреп йөрү). Кар өеменә егылмас өчен, йөгереп үтик. Алда урман. Агачлар арасыннан елан кебек  барабыз. Йөрү.

Менә Лапландиягә килеп җиткәнне сизми дә калдык.

-Балалар, карагыз әле тирә-якка, монда ничек матур. Нәрсәләрдер елтырап күзне чагылдыра. Бу кар бөртекләре түгелме соң? Моны, мөгаен, кар патшабикәсе яшереп куйгандыр.  Иркен итеп, ара калдырып басабыз һәм кар бөртекләре  белән җылынып , уйнап алабыз.

1.Б.т.: куллар билдә, аяклар җилкә киңлегендә ачыла. Кар бөртеге өскә- аска. Куллар яннан өскә күтәрелә, кар бөртеге алмаштырыла.

  1. Б.т.: куллар билдә, аяклар җилкә киңлегендә ачыла. Кулларны  уңга(сулга) сузу.
  2. Б.т.: куллар билдә, үкчәләр бергә . аяк очлары ачылган. Кар бөртеге җиргә төшә -чүгәләү, басу-җирдән күтәрелә.

4  Б.т.: куллар билдә, аяклар җилкә киңлегендә ачыла.Алга иелү , куллар алга сузыла.

  1. Сикерү.

Сулыш алу күнегүе. “Кар бөртеге очыру”

Хәзер кар бөртекләрен миңа биреп торыгыз, чыршы янына барып җиткәч, бергәләшеп чыршыны бизәрбез.

-Балалар, монда кар бабай күренми әле. Әйдәгез алга таба юлыбызны дәвам итик.  Без кар бабай янына тиз генә барып җитмәсен өчен, кар патшабикәсе каршылыклар ясап куйган. Шул каршылыкларны үтәгәч кенә, без юлыбызны дәвам итәчәкбез. Балалар, карагыз әле, алда кар өемнәре, без аны ничек үтә алабыз?

Балалар җавабы:

-Дөрес , без аны ике аякта сикереп чыгабыз.Ә монда күпер. Без аннан дүрт аяклап барабыз.

-Булдырдыгыз балалар , бөтен каршылыкларны үтеп чыктык. Ә менә монысы инде,  кар бабайның чыршысы . Әйдәгез хәзер кар бөртекләре белән чыршыны бизәп куйыйк.Менә ничек матур булды.

– Карагыз әле, кем бу? Тулырак…

Гариф Ахуновның “Сабан туенда “хикәясен өйрәнү. 4 сыйныф


Татарстан  Республикасы  Арча муниципаль  районы ”Сәламәтлек мөмкинлекләре чикләнгән балалар өчен Яңа Кенәр мәктәп –интернаты дәүләт бюджет гомуми белем учреждениясе”нең беренче квалификационкатегорияле тәрбиячесе Зарифҗанова Гөлсәрия Фәрит кызы.Тема: Гариф Ахуновның “Сабан туенда “хикәясен өйрәнү. 4 сыйныф

Дәреснең темасы:  Гариф Ахуновның  “Сабан туенда “ хикәясе (1 кисәк).

Максат: 1) Гариф Ахуновның “Сабан туенда” хикәясенең беренче кисәге белән танышу.

2) Сәнгатьле уку күнекмәләрен үстерү.

3) Татар халкының милли бәйрәме-Сабан туена карата мәхәббәт тәрбияләү.

1.Оештыру өлеше

а)число,атнаның ничәнче көне икәнен әйтү.

б)Аерым авазлар,иҗекләр,шул аваз һәм иҗекләр кергән  сүзләрне  кабатлау.

а               ө                ә                ө              ү

са             сө              әт               гө             чү

са-бан    сөл-ге    ку-әт    гөр-лә-де     чүл-мәк

2.Өй эшен тикшерү.

а) ”Җәйге авылда” хикәясен  сәнгатьле итеп укырга.  98-99 битләр .

б )   Җәйге ел фасылына кайсы айларны кертәбез?

июнь ,июль ,август – шушы  сүзләрне кисмә хәрефләр ярдәмендә төзергә.

  1. Яңа материал:

а).“Сабан туе” җырын  тыңлау.

б).”Сабан туе” турында  әңгәмә уздыру.

в)  Рәсем  буенча сөйләү.

  1. Шәүкәт Галиевның “Батыр калды Шәвәли “Гариф Ахунов

шигырен  яттан сөйләү. (Гиматов  Әмир)

  1. Сүзлек эше :

а) Колгага менү- озын баганага менү;

б)Колачлап алу-ике кулны  җәеп кочаклап алу;

в)Мәйдандагылар- сабан туендагы кешеләр;

г)Куәт-көч;

д)“Капитан”- Гариф Ахуновның “Сабан туенда “ хикәясендә төп герой Булатның хыялы капитан булу,диңгезләрне колачлау;

е)Өчтән икесе-озын багананы  өч өлешкә бүлеп караган вакытта ике өлеше үтелгән дигән сүз;

6) Гариф Ахунов хикәясен укытучы укуында тыңлау.

7)Авыр сүзләрне кабатлау.

Этелеп-кысылып, мәйдандагыларның, колачлабрак,куәт.

8)Сорауларга җавап бирү.

а) Халыкта тагын нинди туйлар була?

б ) Сабантуй кайсы айда була?

В ) Булатның Сабан туенда катнашуы турында сөйлә.

9) Физминутка

Баудан бүләк кисеп алу.

10) Хор белән уку.

11) Эчтән уку.

а) Гариф Ахунов. “Сабан туенда “тестын укытучы укуында тыңлау.

б) Укучыларның укуында тыңлау.

в)”Сабан туе сүзен хәрефләр ярдәмендә төзү.

12)Чылбыр буенча уку.

13)Дәреслектәге  рәсем  ,балаларның  ясаган рәсемнәре буенча  эшләү.

14) “Кем  беренче “ уены уйнау.

15) Өй эше. 101 битне сәнгатьле итеп укырга, эчтәлекне сөйләргә өйрәнергә.”“Туган тел “

16)Йомгаклау.

а) Бүгенге дәрестә кайсы хикәя белән таныштык?

б)Сабан туе кайсы халыкның милли бәйрәме?

в) Сабан туе кайсы  ел фасылында уздырыла?

Файдаланган әдәбият:

  1. Р.Х.Ягъфәрова “Уку китабы” 2 сыйныфта укучы  татар балалары өчен дәреслек-3 басма –Казан:”Мәгариф “ ,2003 -138 бит.

2.Р.Х.Ягъфәрова “Уку китабы “ 4 сыйныф (1 ксәк) Дүртъеллык башл.татр мәкт.4 сыйныфы өчен дәреслек  -Казан :” Мәгариф “ ,2004 4 сыйныф -102 бит.

3.С.Г.Вагыйзов,Р.Г.Вәлитова “Уку китабы” 2 сыйныфта укучы балалар өчен дәреслек-Казан “Мәгариф” ,2007 -112 бит.

4.Р.Х.Ягъфәрова “Уку китабы”3 сыйныф өчен дәреслек-Казан: “Мәгариф”2009   45 бит,137бит.

Күчереп алырга: Гариф Ахуновның Сабан туенда хикәясе 1 кисәк

Табигатьтә су. Тирә-юнь белән таныштыру эшчәнлеге.


Актаныш районы муниципаль бюджет мәктәпкәчә  белем бирү учреждениесе “ Гомуми үсеш бирүче 7нче Актаныш балалар бакчасы”ның I квалификацион  категорияле тәрбиячесе Галимова Рима Николай кызы. Тема: “ Табигатьтә су” (Район балалар бакчалары мөдирләре киңәшмәсендә уртанчылар төркеме балалары белән үткәрелгән тирә-юнь белән таныштыру эшчәнлеге)

Максат: Балаларның су турындагы белемнәрен киңәйтү, су белән тәҗрибәләр үткәрергә өйрәтү,  кызыксынучанлыкларын арттыру, экологик тәрбия бирү.

Җиһазлау: савыт белән кар,  һәр балада стакан белән су, кечкенә тарелкалар, салфетка, һәр өстәлдә төрле төстәге буяулар, ташлар, пипетка, фильтр, пихта, әфлисун майлары, магнитофон, чишмә челтерәве яздырылган кассета.

Чара барышы:

  1. Оештыру моменты.

Тәрбияче:-Балалар, игътибар белән тыңласагыз менә бу серле тартмада нәрсә барын белерсез.( Музыка куела. Балалар чишмә чылтыравын тыңлыйлар.)

– Әйе, балалар, дөрес уйлыйсыз. ( Тәрбияче серле тартмадан банка белән су чыгара. )

  1. Кереш әңгәмә. Тәрбияче:– Балалар, су кайларда була? (Балаларның җаваплары тыңланыла.)
  2. Рәсем-схема күзәтү. Тәрбияче:– Су ни өчен кирәк? (Балалар рәсем схема буенча күзәтеп, берәм- берәм җавап бирәләр: Үсемлекләргә су сибү өчен, бит-кул, уенчыклар, керләр, яшелчәләр, җиләк-җимешләр, савыт-сабалар юу өчен, ризык әзерләү өчен кирәк)
  3. Сюрприз момент. Тамчыкай керә:- Исәнмесез! Хәерле иртә! Мин Тамчыкай булам. Сезнең су турында сөйләшкәнегезне ишетеп килдем.

Тәрбияче:– Тамчыкай, каян килдең соң син?

Тамчыкай:– Мин сез алып кергән кардан сикереп төштем.

Тәрбияче:– Ничек инде кардан сикереп төштең?

  1. Тәҗрибәләр үткәрү.Тамчыкай:– Ышанмасагыз, үзегез тикшереп карагыз! (Тамчыкай балаларга кар бирә.) Кулыгыздагы карны кысып тотыгыз әле. Ул нишли? (Балаларның җаваплары.)

Нәтиҗә ясыйлар: Димәк, кар җылыга кергәч, эри һәм суга әйләнә.

Тамчыкай:– Дуслар, бу банкада сез алып кергән карның суы. Аның турында нәрсә әйтә аласыз? ( Балаларның җаваплары тыңланыла: чиста, салкын, төссез )

Тәрбияче:– Әйдәгез, тикшереп карыйк: чыннан да су салкын микән? (Балалар бармакларын суга тыгып, суның бик үк салкын булмаганын ачыклыйлар.) Ә чисталыгын тикшерү өчен, сөзеп карыйк. (Тәрбияче фильтр аша кар суын сөзә)

Нәтиҗә ясыйлар: Димәк, кар суы пычрак, чөнки фильтрда чүпләр калды.

Тәрбияче: -Димәк,балалар кар нинди икән? Карны ашарга да һәм суын да эчәргә ярамый икән.

Тамчыкай:-Табышмак әйтим әле, җавабын кем әйтер:

Исе юк, төсе юк,

Аннан башка тормыш юк. (Балалар табышмакка җавап бирәләр)

Тәрбияче: – Әйдәгез, суны иснәп карыйк. (Балалар өстәлдәге стаканнарындагы суны иснәп карыйлар.)

– Мин хәзер суларыгызга ис кертәм. (Тәрбияче пипетка белән стаканнарга пихта, әфлисун майлары тамызып чыга.)

– Суга  нинди ис керде?

Нәтиҗә ясыйлар: Димәк, суның исе юк. Ләкин аңа төрле исле әйберләр кушып, ис кертеп була

Тәрбияче:

– Хәзер суның төссез икәнлеген тикшерик. Стакандагы суга таш салабыз. Таш күренәме? Су үтә күренмәле булгач, ташны күреп була. Хәзер суга төсле буяуларны салыгыз, ташны күрәсезме?

Нәтиҗә ясыйлар: Димәк, суның төсе юк. Ләкин аңа төрле буяулар салып төс кертеп була. Тулырак…

“Без бит – Арча яклары” хрестоматиясен тәкъдим итү кичәсе


АрчаАрча

  Татарстан Республикасы Арча муниципаль районы “Ташкичү төп гомуми белем мәктәбе” муниципаль бюджет гомуми белем учреждениесенең беренче квалификацион категорияле туган тел һәм әдәбияты укытучылары Әхмәдуллина Алсу Тәфкил кызы һәм Шагидуллина Рәйсә Сәйделхан кызы.    “Без бит – Арча яклары”  хрестоматиясен тәкъдим итү  кичәсе

Тема. “Газиз дә син, кадерле дә, әй Туган җирем”.

Максат. 1.Укучыларны Арча төбәгенән чыккан танылган язучыларыбыз белән беррәттән, әдәбият мәйданына, татар сәнгатенә әле яңа гына аяк баскан каләм ияләренең дә иҗат җимешләре белән таныштыру.

  1. Китап укуга карата кызыксыну уяту.
  2. Китапка кертелгән әсәрләр аша, якташ язучыларыбызның бай мирасын

өйрәнеп, туган телебезгә, милләтебезгә мәхәббәт тәрбияләү.

А.б. Бу дөньяда, бәлки, күп-күп эшләр күрем.

Билгесездер – кая  ташлар бу тәкъдирем;

Кая барсам, кайда торсам, нишләсәм дә,

Хәтеремдә мәңге калыр туган җирем, –

дип язган бөек Тукаебыз.  Әйе, үзенең туган ягын кем генә яратмый икән?! Язмыш безне кай тарафларда йөртсә дә, тәүге сулыш алган, дөньяны танып белергә өйрәткән туган ягыбызны оныта алмыйбыз һәм туган җиребез белән чиксез горурланабыз.

Г.Тукайның “Туган авыл” сүзләренә язылган җыр башкарыла.

А.б. Ямьле табигать хозурында көч җыеп, күңелләренә илһам алып яшәүче халкымның уллары һәм кызлары моңлы җырчы да, милләтпәрвәр шагыйрь дә, оста һөнәрче дә –гомумән, бик күп уңай сыйфатларны үзләренә туплаган шәхесләргә бай безнең төбәгебез.

Наил Касыймовның   “Казан арты”  шигырен яттан сөйләү. (5-8 сыйныф укучылары өчен хрестоматия, 141-142бит).

А.б. Әйе, безнең Арча ягы элек-электән данлыклы Казан арты үзәге булып санала. Халкыбызга бик күп мәгърифәтчеләр, әдәбият һәм сәнгать эшлеклеләрен биргән ул. Офыгыбызны балкытып торган Габденнасыйр Курсави, бөек Тукай, Галиәсгар Камал, Гомәр Бәширов, Гариф Ахунов, Мөхәммәт Мәһдиев, Мостафа Ногман, Мәхмүт Галәү, Рафаэль Төхфәтуллин,   Радик Фәизов һәм тагын бик күп танылган кешеләр – районыбызның  горурлыгы.

А.б. Ташкичү туфрагы татар әдәбияты фәне тарихына 17гасырдан башлап 300 ел дәвамында дистәләгән күренекле шәхес – галимнәр, тарихчылар, ислам дине эшлеклеләре, шагыйрь һәм язучылар, җурналистлар, милли көрәшчеләр тәрбияләп үстергәннәр. Мәгърифәтче, тәрҗемәче, акыл иясе,   мөгаллим  Шиһабетдин Мәрҗани, татар прозасының күренекле вәкиле, татар әдәбиятына тарихи роман жанрына нигез салучыларның берсе, драматург, журналист, публицист, тәрҗемәче Мәхмүт Галәү безнең горурлыгыбыз.

Дистәләрчә фән эшлекләре, академиклар, фәннәр докторлары районыбызда  туып-үсеп, илебезнең төрле почмакларында, хәтта чит илләрдә дә Арча данын, Арча рухын тараталар. Гомумән, Арча районы – 60 тан артык язучы, 100 гә якын галимнәр иясе.

А.б. Якташ язучыларыбызның бай мирасын укучыларга җиткерү максатыннан “Без бит – Арча яклары” исеме астында 3 кисәктән торган укучылар өчен хрестоматия  әзерләнде. Китапта, Арча төбәгенән чыккан танылган язучыларыбыз белән беррәттән, әдәбият мәйданына, татар сәнгатенә әле яңа гына аяк баскан каләм ияләренең дә иҗат җимешләре тәкъдим ителгән. Әлеге китапка кертелгән әсәрләр аша, якташ язучыларыбызның бай мирасын туплап, үсеп килүче буынга тапшыру һәм тормышта үз урынын табарга ярдәм итү максаты куелган.  Шул әсәрләр аша укучыларыбыз дөньяны танып белергә, игелек кылырга, шәфкатьле булырга, туган илебезне, туган телебезне, халкыбызны яратырга өйрәнерләр дигән теләктә калабыз.   Ә хәзер   әйдәгез, әлеге җыентыкка кертелгән берничә шигырьне тыңлап китик. (Китаптагы шигырьләр белән танышу).

А.б. Безнең район кешеләренә киң күңеллелек, зирәклек, укымышлылык һәм хезмәт сөючәнлек хас.  Менә шушы сыйфатлар Арчаны “Казан арты” мәркәзе итәләр дә.

Кичәбездә якташыбыз язучы, тәрҗемәче, филология фәннәре кандидаты, Саҗидә Сөләймәнова исемендәге премия лауреаты  Гәүһәр Хәсәнова — Мөхәммәт Мәһдиевнең кызы, Гомәр Бәшировның оныгы катнаша.  Татар әдәбияты дөньясы Гәүһәр ханымны татар теленнән рус теленә тәрҗемәче буларак таныш. Бүгенге көндә ул Татарстан Фәннәр академиясендә фәнни аналитика бүлеген җитәкли. 2005 елдан башлап Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы. Гәүһәр ханым үзе дә газета–журналларга мәкаләләр яза. Әтисе турында истәлекләрне туплап китап төзеп дөньяга чыгаручы буларак билгеле. Бүген тәкъдим ителгән хрестоматиянең 3 томында  Гәүһәр Мөхәммәт кызының әтисенә багышлап язылган “Сагышларым салдым суларга” исемле  әсәре урын алган. Анда мондый юллар бар. “    …. Гөберчәк урамына әти безне велосипедка утыртып алып менә. Әтинең туганнан туган сеңлесе велосипедның алгы рамына урнаша иде, ә мин, шактый авыр булганлыктан, арттагы багажникка эләгә идем. Урманга керү белән , Шүрәле турында хикәя башлана… Мин кечкенә вакытта, чын күңелдән, урманда Шүрәле яши, дип уйлый идем. Әтинең сурәтләү осталыгын беләсез – берничә минуттан мин артта калам, котым очып, суламас дәрәҗәгә җитеп, күзләремне чытырдатып йомып, “менә хәзер мине Шүрәле велосипедтан йолкып төшерә” дип, урманның матурлыгын күрмичә, тизрәк авылга кайтырга да, тавык-чеби, казлар арасына эләгергә, дигән хыял белән яши башлыйм… Ә әтигә күңелле – ул  көлә”. Кыскача шушы әсәр һәм әлеге җыентык турындагы фикерләрегез белән уртаклашсагыз иде.  Рәхим итегез, Гәүһәр Мөхәммәтовна. (Гәүһәр Хәсәновага сүз бирелә). Тулырак…

Помидор кызы һәм Кәбестә малае. Русчага Г. Вәлиуллина тәрҗемәсе.


  Помидор кызы һәм Кәбестә малае.  

 6-8 яшьлекләр өчен әкият терапиясе.

Юнәлеш: тышкы һәм эчке матурлык.

Төп фикер: иптәшеңә ярдәм ит.

Булган ди, бер бакча.  Анда төрле яшелчәләр үсеп утырганнар. Кишерләр, чөгендерләр, кыяр, петрушка, суган, сарымсаклар. Һәм, билгеле инде, хәзер без сөйләячәк Помидор кызы белән Кәбестә малае да шушы бакчада туып, үсеп киләләр икән. Алар әле үсеп-өлгереп җитмәгән булганнар. Шуңа күрә аларны башка яшелчәләр Помидор кызы һәм Кәбестә  малае дип йөрткәннәр. Помидор кызы бакчадагы иң матур, иң чибәр кызларның берсе булган. Ул түтәлнең иң түрендә горурланып, үз матурлыгына үзе сокланып утырган. Башкалар белән сөйләшмәгән, аралашмаган. Ара-тирә ботактагы башка помидорларга сүз кушкалаган. Үзен мактаганны бик яраткан. Аның янәшәсендәге икенче түтәлдә Кәбестә малае үсеп утырган. Нык бәдәнле, яшел шар шикелле түгәрәк булган ул. Помидор кызы белән аның бик сөйләшәсе килгән. Аңа һәр иртәне елмаеп сәлам биргән. Кичен хәерле төннәр теләгән. Әмма горур помидор кызы аның сәламнәренә баш кагып кына җавап биргән. Аның янәшәсендә башка помидорлар да күп булган. Шуларның берсе, кечкенә, әле кызара да башламаган Яшел помидор булган. Үзе зәгыйфь, көчкә генә сабакта эленеп торган. Җитмәсә түп-түгәрәк тә, шома да булмаган. Битендәге шадраларга бик уңайсызланган. Яшел помидор Кәбестә малаеның Помидор кызына әйткән матур сүзләрен ишетеп торган. Аның да алар белән аралашасы, матур сүзләр ишетәсе килгән. Әмма кызыл Помидор кызы аны исәпкә алмаган. Аның ягына борылып та карамаган.

кәбестәЭссе көннәрнең берсендә, кызу кояш астында утырып яшелчәләр тәмам әлсерәгәннәр. Сусап  шиңеп төшкәннәр. Үч иткән шикелле, Хуҗа кичтән су сипмәгән. Аның кәҗәсе көтүдән кайтмаган булган. Шул мөртәт кәҗәне эзләп, Хуҗа тәмам хәлдән тайган. Яшелчәләренә су сибәрлек хәле калмаган.

– Эссе, үләм, хәлем калмады, –  дип елый башлаган Помидор кызы. Кәбестә дә нишләргә белмәгән. Аның да эсседән бөтен тәне пешә башлаган. Ерак та түгел, койманың теге ягында гына, тау астында чылтырап, инеш агып яткан. Кәбестә малае көн саен Хуҗаның шуннан үзләренә су алып менеп сипкәнен бик яратып карап тора торган булган. “ Ә нишләп шунда барып коенып килмәскә әле?” – дип уйлаган ул. Үз уен Помидор кызына да әйткән. Аларның сөйләшкәнен Яшел помидор тыңлап торган. Аның да инешкә су коенырга барасы килгән.

– Мин дә барыйм әле, – дигән ул тегеләргә. – Мин дә бик эсселәдем.

 – Йөрмә! –  дигән аңа Помидор кызы. Кәбестә малае Яшел помидорны бик жәлләгән.

 – Әйдә, барса барсын инде, – дигән.

Помидор кызы ботактан сикереп төшкән дә, елгага таба тәгәрәгән. Аның артыннан Кәбестә малае кузгалган. Кыяр-кыймас кына, кире бормасалар ярар иде, дип, Яшел помидор да алар артыннан ияреп киткән.

Елгага бик тиз төшеп җиткәннәр. Помидор кызы килә-килешкә суга чумган. Елганың салкын рәхәт суында йөзә башлаган. Кәбестә малае да килеп җиткән. Суга керү өчен чишенә башлаган. Бер кат күлмәген салган, икенче катын салган, өченче катын салып куйган. Сала да сала, һаман салып бетерә алмый икән. Ул арада әллә каян  кояшны каплап, кара болыт килеп чыккан. Ялт-йолт яшен яшьни, бөтен дөньяны дөбер-шатыр китереп, күк күкри башлаган. Помидор кызы тиз генә судан чыккан да бакчага таба йөгергән. Кәбестә малае әле генә салган күлмәкләрен кабат кия башлаган. Беренчесен кигән, икенчесен, өченчесен кигән… Инде яңгыр сибәли башлаган. Ә ул һаман киенеп бетерә алмый икән.

– Булышыйммы? – дигән тавыш ишеткән ул. Борылып караса, Яшел помидор икән. Ул тиз генә күлмәкләрне җирдән алып, әле берсен, әле икенчесен Кәбестә малаена киертә башлаган. Әмма барыбер киенеп бетә алмаганнар. Котырып яңгыр ява башлаган. Яшел помидор җирдәге күлмәкләрне җыеп алган да: – Киттек! – дип кычкырган. – Хәзер елгада су күбәя. Агып китәчәкбез. Чапканнар үзләренең бакчаларына. Әле ярый, тиз кайтып җиткәннәр. Болар артыннан ук су күтәрелеп, ташу башланган. Помидор кызы инде үз урынына менеп утырган булган. Таудан менгәндә, сөртенеп, иңбашы яньчелгән. Шуңа кара кайгыга баткан. Кәбестә малаена күтәрелеп тә карамаган, бөтенләй күрмәмешкә сабышкан.помидор

Иртәгесен ялтырап кояш чыккан. Яңгыр явып үткәнгә, көн искиткеч матур икән. Бакчадагы яшелчәләр дымга туенып, күкрәкләрен тутырып саф һава сулаганнар. Елмаешып, бер-берсенә карашканнар. Хәлләрен белешкәннәр.  Иртә саен Помидор кызына сәлам юллый торган Кәбестә малае никтер бүген аңа таба борылмаган, Яшел помидорга күз кыскан. Башкалар да Кызыл помидор кызына карамаганнар. Яшел помидорны мактаганнар. Кәбестә малаен ташлап китмәгәне өчен рәхмәт әйткәннәр. Яшел помидор уңайсызланып кызара башлаган. “Ай-яй, нинди матур помидор!” – дигәннәр аңа. “Ай-яй, нинди батыр помидор!” – дигәннәр яшелчәләр. Яшелчәләр төбен йомшартып йөргән Хуҗа да Яшел помидорны күреп сокланган. Кулы белән аны иркәләп сыйпап куйган. Ә Кызыл помидорга карап-карап торган да, яньчелгән, сытылган урыннарын күргәч, өзеп алып кәрзиненә салган.

Фикер алышу өчен сораулар:

  1. Үз матурлыгың белән мактанырга ярыймы?
  2. “Батырлыкта матурлык” дигәнне син ничек аңлыйсың?     Тагын бер әкият укыгыз: https://mugallimplan.ru/yangalyklar/kurkak-bolan-balasy-3-7-jashlekl-r-chen-kijat-terapijase/

 

Помидорка и Кочан капусты. 

помидор

Сказкотерапия для детей 6-8 лет.

Направление: внешняя и внутренняя красота.

Основная мысль сказки: не бросай друзей в беде. 

В огороде на грядке росли овощи: морковка, свекла-барыня, огурцы-молодцы, лучок-рыжий бочок, чесночок. Герои нашей сказки Помидорка и Кочан Капусты тоже росли на этом огороде. Помидорка была страсть как хороша собой и очень гордилась этим. Тугой и крепкий, словно зеленый шар, Кочан Капусты был пылко влюблен в Помидорку всем своим юношеским сердцем. Каждое утро он ласково приветствовал ее, а перед сном желал спокойной ночи. Горделивая  Помидорка награждала свое воздыхателя лишь легким кивком головы, не более. Неподалеку росли и другие томаты, среди них особенно выделялась зеленая помидорка, почему-то она все еще не краснела в отличие от своих братьев и сестер. Так и звали ее: Зеленка. Она была какой-то неправильной формы, со шрамами и висела на тоненьком стебельке. Зеленка знала о том, что она не гладкая и не круглая, да еще к тому же и не красная, как Помидорка. Куда ей до Помидорки! Скромно висела она на своем тоненьком, почти безжизненном стебельке; ей очень хотелось, чтобы кто-нибудь заметил ее и поприветствовал. Но никто не замечал Зеленку, а Помидорка и вовсе не смотрела в ее сторону.

Однажды Хозяин огорода весь день бегал за своей козой-егозой, устал так, что не полил с вечера грядки. А на другой день к полудню солнце стало печь с такой силой, что овощи на грядке стали вянуть.

– Я умираю от жары, –  заплакала Помидорка. Кочан Капусты не знал, как ей помочь. Ему тоже было очень жарко, даже еще жарче, чем Помидорке, ведь ты же знаешь, мой друг, сколько одежек у капусты! Кочан Капусты знал, что рядом протекает речка, и подумал о том, почему бы им с Помидоркой не спуститься к речке и не искупаться. Предложил он Помидорке пойти на речку вместе с ним, и она согласилась. Позабыла про свою гордость и высокомерие – уж очень ей жарко было, прочь все маски!

– Можно мне с вами пойти, – робко спросила Зеленка, слышавшая разговор Кочана и Помидорки.

– Нечего тебе там делать! – резко ответила ей гордая красавица.

– Да пусть идет, – сказал добрый Кочан Капусты, пожалев Зеленку. – Ведь ей тоже жарко.

Ловко спрыгнула со своей ветки Помидорка и покатилась к речке. Покатился за ней и Кочан Капусты. За ними брела Зеленка, боясь, как бы они не прогнали ее обратно на грядку.

Вот они у речки. Помидорка прыгнула в воду. Как хорошо было плавать в прохладной воде в такой жаркий день! Кочан Капусты стал раздеваться, чтобы, наконец, тоже прыгнуть в воду. Ведь ты же знаешь, мой друг, сколько у него  одежек! Снял он одну одежку, затем вторую, третью, четвертую… Снимал-снимал, а ее еще мноого! Вдруг появилась на небе черная туча, да такая большая! Небо стало метать молнии, загремел гром. Молния ударила в воду, и Помидорка мигом выскочила из воды и побежала к своей грядке. Только пятки у нее и сверкали, скажу тебе, мой друг! Откуда только такая прыть у нее взялась! Забыла она и про своего друга. А Кочан капусты поспешно стал надевать свою одежду. Бедный, он так и не успел поплавать. Только бы успеть дойти до грядки, только бы успеть, думал он, собирая по земле свою одежду. И тут он услышал чей-то робкий голосок.

– Тебе помочь?

Это была Зеленка. Она стала помогать Кочану надевать одну рубашку за другой, но они все равно не успели – ударил дождь.

– Скорее, бежим, сейчас вода в речке начнет прибывать, и нас смоет с берега! – Зеленка взяла Кочана за руку, и они побежали к огороду. Вслед за ними поднималась вода в речке, смывая с берега все, что там было. Кочан капусты и Зеленка прибежали в огород, и каждый забрался на свою грядку.

Тем временем у Помидорки случилось горе: споткнувшись, она помяла свой румяный бок. Прибежала она на свою грядку помятая и уже не такая нарядная, какой была еще утром. Теперь она висела на своей веточке не так гордо, как раньше,  напротив, на нее грустно было смотреть. Не взглянула она на своего друга, которого в спешке бросила одного на берегу.

На следующее утро все овощи проснулись в хорошем расположении духа. Отчего? Мой друг, от дождя! Напившись вдоволь воды, овощи стали еще красивее, еще румянее, сочнее. Листья их расправились и тянулись к солнцу, впитывая в себя солнечный свет, и оттого становились еще зеленее. А под землей их корни становились крепче и разрастались; растения чувствовали себя уверенно, они были полны влагой, а, следовательно, и уверенностью в завтрашнем дне. Вот какое действие оказывает дождь на растения! Вода – это великая сила! А что же было дальше? – спросишь ты меня, мой друг. Вот послушай-ка.

Кочан Капусты и Зеленка стали большими друзьями.  Овощи всем сердцем полюбили Зеленку за то, что не бросила она тогда в беде Кочана Капусты. Каждое утро Кочан ласково приветствовал Зеленку, и она смущенно краснела – вот до чего стеснительна она была! С каждым днем она становилась все краше. Заметил это и Хозяин огорода, пришедший взрыхлить землю на грядке. Он ласково погладил ее рукой, а красную Помидорку он положил в свою корзинку, уж очень помяты были ее бока! Вот и сказке конец! 

Вопросы для беседы по сказке:

  1. Нужно ли гордиться своей красотой?
  2. Как ты понимаешь выражение “внутренняя красота”?