04.12.2019

[б]авазы [б] авазы иҗекләрдә, сүзләрдә, җөмләләрдә


б авазы

Татарстан Республикасы Арча районы “Сәламәтлек мөмкинлекләре чикләнгән  балалар өчен Яңа Кенәр мәктәп-интернаты” дәүләт бюджет гомуми белем учреждениесенең укытучы-логопеды Габдрахманова Нурия Равил  кызы.Тема: [б]авазы, [б] авазы иҗекләрдә, сүзләрдә, җөмләләрдә.

Фонетик-фонематик ишетүне камилләштерү, авазлар анализы: [б] авазын башка авазлар рәтеннән ишетеп таный белү. Бирелгән предметлар арасыннан [б] авазы булган предметларны сайлап алу.

Грамматика: темага караган исемнәрне берлек һәм күплектә кулланып җөмләләр төзү. Балаларны сорау бирергә, шул сорауларга җавап кайтара белергә өйрәтү (кем? нәрсә? нишли?)

Лексика:   яшелчәләр;

Бәйләнешле сөйләм: “Кабак”әкиятен бармак курчаклары белән уйнау. Курчаклар белән диалог төзү.

Моторика, комбинаторика: 2—4 өлешкә бүленгән яшелчә   рәсеменнән бөтен бер  рәсем төзү.

Максат: [б] авазын әйткәндә  сөйләм аппараты органнарын дөрес  хәрәкәтләндерү  күнекмәләре бирү; бу авазны аерым һәм сүзләрдә дөрес әйтергә,  сүзләрдән, җөмләләрдән аерып  алырга, авазның сүздәге урынын дөрес     билгеләргә өйрәтү; фонематик ишетү һәм образлы фикерләү сәләтләрен үстерү; сөйләмгә игътибар   тәрбияләү; тавыш көче һәм дикция өстендә     эшләү;  « Яшелчәләр » темасына сүзлекне баету,бердәмлекнең көчен аңлату, дус-тату булырга өндәү.

Җиһазлау:  яшелчәләр, бармак курчаклары, кисмә рәсемнәр, таратма материал.

Дәрес барышы:

I.Оештыру:

 1.Уңай психологик халәт тудыру:

 -Исәнмесез, балалар! Хәерле иртә!Ягез әле, дәресебезне башлаганчы, иң элек бер-беребез белән, кунак апа-абыйлар белән елмаеп, матур итеп исәнләшик.

— Балалар урамга карагыз әле, агачларда яфраклар калмаган, җиргә коелганнар.Агачлар шулай итеп кышка әзерләнгәннәр. Ә сезнең парталарыгызга куелган карточкалардагы агачларның яфраклары коелмаган. Әйдәгез, аларга кышка әзерләнергә булышыйк әле. Өреп җил чыгарыйк та, яфракларын коеп төшерик.

2.Сулыш алуны ныгыту күнегүе,  “Яфракларны кою”;

 -Ярар, балалар, булдырдыгыз, агачлар инде салкын кышка әзер.

 Мин сезгә бик акыллы бер Бану исемле кызның теле турында әкият сөйлим, сез исә бүгенге дәрестә бик матур итеп  сөйләшер өчен авызыгызга, телегезгә күнегүләр ясап алыгыз:

 3.Артикуляция күнегүе ясату.

     Борын-борын заманда яшәгән ди, булган ди, Бану исемле бер кыз. Аның булган ди Теле. Кая күрсәтегез әлеґ, сезнең телегез бармы?  Көннәрдән бер көнне Бануның Теле Банудан иртәрәк уянган да авызыннан чыгып сәгатькә караган. Ә сәгать теле тик-так дип йөреп тора икән (артикуляцион гимнастика “Сәгать”).

      Менә Бану да уянган, сикереп торган да гимнастика ясый башлаган (артикуляцион гимнастика “Атынгыч”). Бану да сезнең кебек бик чиста, пөхтә кыз икән. Юынган да, бик әйбәтләп тешләрен чистарткан (артикуляцион гимнастика “Теш чистарту”). Әнисе бик тәмле итеп коймаклар пешергән булган (артикуляцион гимнастика “Коймак”). Бал белән иреннәрен ялый-ялый чәй эчкән(артикуляцион гимнастика “Варенье”). Ә аннан соң нишләгән дисезме? Аннан соң сезнең белән бергә укырга дип мәктәпкә килгән. (Курчак чыгарыла).

         Исәнмесез балалар! Минем исемем – Бану. Бүген мин сезнең белән дәрескә катнашыйм әле. Рәхмәт сезгә.

II.Актуальләштерү:

1.Сузык авазларны кабатлау:

— Балалар без сезнең белән үткән дәресләрдә сузык авазларны өйрәнгән идек. Әйдәгез бергәләп кабатлап алыйк әле. Мин хәрәкәтләр белән күрсәтәм, сез хәрәкәтләрне кабатлыйсыз, авазларны әйтәсез.

А- уң кул терсәктән күтәрелә, йодрыкка йомарланган бармаклар кисәк, җәелеп ачыла;

Ә — уң кул терсәктән күтәрелә, йодрыкка йомарланган бармаклар акрын  гына дүрт бармак бергә өскә, баш бармак аерым аска ачыла;

О — уң кул терсәктән күтәрелә, баш һәм күрсәткеч бармак түгәрәк ясап кушыла;

Ө — иреннәп  түгәрәкләнеп очлана, күрсәткеч бармак уртасына сызык сыман куела;

У – күрсәткеч һәм урта бармак  бер-берсеннән аерылып ияккә куела;

Ү – күрсәткеч һәм урта бармак  бер-берсеннән янәшә көе ияккә куела;

Ы – ике кулның күрсәткеч бармаклары бит уртасына куелып, авызны ерган хәрәкәт ясала.

Э(е) – тел киң итеп чыгарыла, баш иелә, [э] авазы әйтелә.

И –иреннәр елмая,  күрсәткеч бармак ияккә аркылы куела

III. Яңа теманы аңлату:

— Балалар , ә хәзер без сезнең белән яңа уен өйрәнәбез. Ул “Шартла куык” дип атала. Тирән итеп сулыш алабыз да, иреннәрне кысып ябабыз. Шул халәттә 4-6 секунд торасыз. “Шартла, куык!” дигән сигналдан соң, шартлау авазы белән сулышны чыгарабыз. Сулышны көчле, уртача, акрын шартлау белән чыгарасыз.

— Куык шартлаганда нинди аваз әйтелә? Әйе, [б] авазы.

(авызга һава алына, уң кул йодрыкка йомарлана, йодрык белән акрын гына биткә сугып һава чыгарыла). Әйдәгез бергәләп тагын әйтик әле: б-б-б, б-б-б, б-б-б.

— Бүген без сезнең белән нинди авазны өйрәнәбез икән инде. Дөрес [б] авазын.

  1. [б] авазының артикуляциясен кабатлау:

 [б] авазын әйткәндә, иреннәр бер-берсенә таба хәрәкәт итәләр. Бу аваз — ирен-ирен тартыгы. Йомык, чөнки сөйләм органнарының берсе тулысынча йомыла һәм үпкәдән килүче һава агымы тәэсирендә кисәк кенә ачыла, [б] яңгырау тартыгын әйткәндә, тавыш ярылары тирбәлеп тавыш чыгаралар. Тулырак…

FARMASI- дөньяның атаклы косметик компаниясе


FARMASI:  Дөньяның 124 илендә тауарлары сатыла торган  атаклы косметик компания
Фармаси  FARMASI — Төркиядән натураль һәм хәләл косметика.  Фармаси косметик компаниясе иң яхшы шампунь,помада, тушь, крем, сабыннар җитештерә. Россиядә яңа төр бизнес. FARMASI косметикасы тирегә файдалы йогынты ясый, тирәнтен дымландырып, аның гадилеген һәм эластиклыгын көчәйтә, шулай ук картаю процессын акрынайта!
фармасиСарымсак экстраты белән шампунь.Сарымсак һәм В5 провитамины белән баетылган махсус формула ярдәмендә шампунь , чәчләрне нәтиҗәле тукландыра һәм дымландыра, структурасын торгыза.  Шампуньда сарымсак һәм капиксил бар, алар сынучан һәм коела торган чәчләр өчен искиткеч чара булып торалар. Даими файдаланганда сирәк чәчләрне ныгыта, кавык  барлыкка килүне булдырмый.
фармасиНатураль рәвештә эшләнгән Famasi сабыны үсемлек майларыннан  гына тора. Моннан тыш, лаборатория шартларында алынган үсемлек майлары яки үсемлек экстрактларының чисталыгы контрольдә тотыла. Фармаси продукциясендәге күп кенә үсемлек экстрактлары бары тик Истанбул университеты Технопаркының фәнни-тикшеренү лабораториясендә генә әзерләнә һәм анда пропиленгликоль, каустик һәм нефть продуктлары кебек зарарлы матдәләр юк.
фармасиPURE SOAP уникаль чистарту чарасының махсус биотаркала торган формуласы бар, ул кулланучылар өчен дә, әйләнә-тирә мохит өчен дә куркынычсыз. Юыла торган өслекләрнең һәм кухня җиһазларының барлык типлары өчен гигиеник чистартуны тәэмин итә. Шулай ук келәмнәр, кухня җиһазлары, мәрмәр, кафель, ванна, кабырчыклар, кухня үрелешләре, алюминий, пластик һәм корыч өслекләр чистарту өчен дә кулланылырга мөмкин.
Компания турында сорауларыгыз булса яки тауар алырга теләсәгез, минем ВК битенә языгыз  https://vk.com/id193478932

Зыянлы ризыклар ашатып үтерәләр, без нишләргә тиеш?


Зыянлы ризыклар ашатып үтерәләр

   зыянлы ризыклар

Зыянлы ризыклар турында күп сөйләнелә.

 Туклану — сәламәтлекнең нигезе дибез. Көн дә табынга куела торган ризык тәмле һәм югары сыйфатлы булганда гына ул тәнгә сихәтлек бирә. Кызганычка каршы, хәзерге вакытта әлеге таләпне булдыру кыенгарак туры килә. Чөнки зыянлы ризыкларны кибеттән алабыз һәм кибет киштәләренә куелган сөт һәм ит эшләнмәләренең ничек әзерләнүе яки яшелчә, җиләк-җимешнең нинди шартларда үстерелүе хакында берни дә белмибез. Өстәвенә, зыянлы ризыкларның 50-60 проценты чит илләрдән, башка регионнардан килә һәм бу хәл мәгълүмат алуны бермә-бер кыенлаштыра.

Соңгы вакытта телевизордан кибетләрдә, базарларда сатыла торган зыянлы ризыкларның никадәр сыйфатсыз һәм зыянлы икәнлеген күрсәтә торган тапшыруларны караганда чәчләр үрә тора. Йә, Алла, нәрсә ашыйбыз, нәрсә эчәбез?..Зыянлы ризыклар ашатып үтерәләр бит.

  Зыянлы ризыклар ашату буенча күптән түгел шундый яңалык билгеле булды: Гарвардта үткәрелгән тикшерү нәтиҗәләре буенча дөрес итеп тукланмаучы илләр арасында Россия «мактаулы» 5нче урында булып чыкты. Ягъни без хәзер зыянлы ризыклар ашап, симерү дәрәҗәсе буенча лидерлар сафында. Бүгенге көндә күп кенә иллләрдә азык-төлек составындагы шикәр, тоз һәм май микъдарын киметеп җитештерүчеләргә дотация түләнә. Ә бездә, киресенчә, майонез, «тиз пешә торган» токмач, гиперкалорияле батончыкларны һәм татлы газлы суларны бертуктаусыз рекламалыйлар.

Адәм баласының сәламәтлеге өчен аның нәрсә ашавы, ничек туклануы бик мөһим. Сүзебезне көн дә кулланыла торган ипидән башлыйк. ”Ипи булса -җыр да була” диләр иде. Икмәксез яшәүне күз алдына да китереп булмый. Әмма…

 Ак ипи  – иң күп таралган ашау ризыгы. Кибетләребез киштәләре ипи-батоннар, коржик-пирожныйлар, прәннек-печеньелардан сыгылып тора. Нәрсә телибез, күпме телибез – шулай ашыйбыз, ләкин болай эшләү файдалымы икән? Зыянлы ризыклар исәбенә ак ипи ничек керә икән?

  Бодай орлыгын тартып, иләгәннән соң он 70% биоактивлыгын югалта. Чөнки андагы орлык яралгысы, алейрон катламы һәм көрпә юкка чыга. Эшкәртелгән чиста ак он йөз процент углеводтан һәм крахмаллдан  тора. Онда калган 30% витамин һәм минераллар бик тиз таралучан булып кала. Тартылган он үзенең биологик файдасын бары 8-14 көн саклый. Аны бозылмыйча еллар буе саклау һәм ап-ак итү өчен төрле химик матдәләр кушалар. Мондый он еллар буе бозылмыйча тора ала. Яңа тарттырган оннан пешергән ипидә минераллар 3 мәртәбә күбрәк. Яткан онга күпме өстәмәләр, ясалма витаминнар, шикәр кертсәң дә, ярманың табигыйлыгын кайтарып булмый.

 Бу – он бозылмасын өчен кушкан өстәмәләр ипинең сыйфатын яхшыртмый, ә бәясен күтәрә. Ипи пешергәндә кулланылган чүпрә –термик юл белән химик кушылмалардан  ясалган чүпрә . Болар өстенә онга төрле тәмләткечләр, буяулар өстәлә. Шушы өстәмәләр дымлы, күгәрә башлаган оннан да күпереп торган ап-ак йомшак ипи пешерергә ярдәм итә. Ипинең үзкыйммәтен күтәрмәс өчен камырны сыйфатсыз, чистартылмаган суда изәләр. Менә шуңа күрә көн дә югары категорияле ак ипи ашау кирәкмәгән нәтиҗәгә китерә, иң элек ул кандагы шикәрне арттыра. Ипидәге зур күләмдәге глютин  матдәләрнең эчәклектә үзләштерелүенә комачаулый – диабет китереп чыгара. Ак ипи – файдалы матдәләре булмаган югары калорияле зыянлы ризык. Шуңа күрә ул симерүгә сәбәпче була. Болар аркасында атеросклероз башлана, кан басымы күтәрелә, инфаркт-ИБСлар, шикәр авыруы, буын авыртулары килеп чыгарга мөмкин .

Тоз. Һәрбер хуҗабикәнең дә ризыкны бер генә тапкыр булса да тозлырак итеп пешергәне бардыр. Беренче карашка, монда куркыныч нәрсә юк кебек.   Әмма тозлырак итеп пешерелгән бер ризыкны гына түгел, ә гомумән, тозны артык күп ашауны исәпкә алсаң, сәламәтлеккә чыннан да куркыныч янарга мөмкин.   Тозны чамасыз ашауның нәтиҗәсе нинди булуын сөйләгәнче, тәнгә күпмедер дәрәҗәдә тоз кирәк булуын әйтергә кирәк. Аңардагы төп матдә — натрий — һәр табигый сыеклыкта да бар. Тиешле күләмдә булганда, ул күзәнәкләрдәге матдәләр алмашын җайлый, нерв очлары эшчәнлегенә, нервларның мәгълүмат тапшыруына, мускуллар эшчәнлегенә, шул исәптән йөрәк мускулына йогынты ясый, шулай ук кайбер тукландыргыч матдәләрнең үзләштерелүенә ярдәм итә.

Бик нык йөкләнеш төшкән вакытта натрийга ихтыяҗ туа. Шуңа да белгечләр сусауны бераз гынә тозлы су белән басарга киңәш итә. Әмма шулай да ризыкны бераз гына тозсызрак ашау яхшы. Чөнки тозны күп ашаудан йөрәк һәм кантамырларга зыян килә. Зыянлы ризык белән бергә күп күләмдә кергән натрий тәндәге суны тоткарлый, ул исә кантамырлар аша агучы кан күләме артуга китерә. Моның нәрсәсе начар? Үзегез уйлап карагыз: кан күбрәк икән, кантамырларга ясалган басым көчлерәк була. Ә артык натрийның бер өлеше аларның тышчаларына да утыра. Ул кантамырларның сыгылмалылыгы кимүгә, катуына сәбәп була. Ахыр чиктә ул кан басымы күтәрелүгә, йөрәкнең кан белән тәэмин ителеше кимүгә һәм аның җиткелексез эшләвенә китерә. Чынлыкта болар чирләрнең башы гына. Гадәттә, бераз артык тоз бәвел белән чыга. Әгәр тән моны эшли алмый башласа, тоз бөерләргә һәм бәвел куыгына утыра башлый. Тоз кисәкчекләре әкренләп ташка әйләнә, бөерләрнең гадәти тукымалары таркала, әлеге әгъзаларның җиткелексез эшләвенә сәбәп булган ялкынсынулар үсеш ала. Тулырак…

Габдулла Тукай һәм Муса Җәлил иҗатын өйрәнүчеләргә ярдәмлек


Тукай Җәлил

Тукайны һәм Җәлилне бер чор кешеләре дип атасак та ялгыш булмас. Муса Җәлил 1906 елның 15 февралендә туган, Габдулла Тукай иске стиль белән 1913 елның 9 апрелендә якты дөнья белән саубуллашкан. Муса Җәлилнең татар әдәбиятын пропагандалауга, аны киң җәмәгатьчелеккә җиткерүгә керткән өлеше гаять зур. Шагыйрьнең Мәҗит Гафури, Шәриф Камал, Һади Такташ иҗатына багышланган мәкаләләре, докладлары киң җәмәгатьчелекнең игътибарын җәлеп итә.

Муса Җәлилнең Г.Тукай иҗатына карата булган мөнәсәбәте бик җылы; аның шигырьләре, мәкаләләре Г.Тукайның әдәбият тарихында тоткан зур урынын, бөеклеген раслау рәвешендә язылган. Муса Җәлил үз поэзиясендә М.Гафури, Дәрдмәнд, Шәриф Камал кебек язучыларның уңай традицияләрен бик уңышлы дәвам итә.Габдулла Тукай һәм Муса Җәлил — егерменче гасырның иң күренекле, дөнья күләмендә танылган зур әдипләре. Муса Җәлилнең бөек халык шагыйре Габдулла Тукай традицияләрен дәвам иттерүе үзе генә дә мактауга лаеклы күренеш. Г.Тукай да, М.Җәлил дә халык күңеленең көзгесе буларак тарихта калачак.

Шушы ике бөек шагыйрь иҗатына багышланган хезмәтләрне туплап,укучыларга җиңеллек тудыру өчен, сайттагы материалларны берләштереп куярга булдык.

Г.ТУКАЙ ИҖАТЫтукай  Г.Тукай-татар халкының бөек шагыйре 

Габдулла Тукай иҗаты һәм эшчәнлегендә педагогик карашларның  чагылышы. Мәкалә

«Су анасында кунакта» темасына шөгыль конспекты.

“Тукайга бүләгебез” (сценарий)

Күгебездәге якты йолдыз син, Тукай! 1 нче сыйныфта әдәби уку дәресе

“Тукай яши безнең күңелләрдә” (чыгарылыш төркем балалары өчен кичә)

Тукай бәйрәме. Чыгарылыш төркем балалары өчен кичә

М.ҖӘЛИЛ ИҖАТЫ

җәлил

 

 

Җәлил рухы һәрчак күңелдә. Фәнни хезмәт.

М. Җәлилгә багышланган әдәби-музыкаль кичә.

Без кайтырбыз җыр булып… Җәлилчеләргә багышланган сценарий.

М.Җәлил. Вәхшәт. Видео

Муса Җəлилгə багышланган әдәби-музыкаль композиция.  Җыры белəн җиңде дошманны… 

Герой шагыйрь Муса Җәлил. Презентация pptx форматында  1 кисәк.

 

Муса Җәлилгә багышлана Җыры белән җиңде дошманны


Муса Җəлилгə багышланган әдәби-музыкаль композиция.

                      Җыры белəн җиңде дошманны…

Муса Җəлилнең зур портреты. Аңа тере чəчəклəр куелган.Муса Җәлилгә

Сəхнəнең сул ягында Муса Җәлилнең «Җырларым» шигыреннəн:

Җыр ɵйрəтте мине хɵр яшəргə,

Һəм үлəргə кыю ир булып.

Гомрем минем моңлы бер җыр иде,

Үлемем дə яңгырар җыр булып, — дигəн сүзлəр язылган.

Уңъякта компьютер экраны. Ул кичə барышында кинофрагментлар, сурəтлəр күрсəтү ɵчен кирəк.

Залны Муса Җәлилнең тормышы һəм иҗаты турында сɵйлəүче стендлар, фотолар, альбомнар, китаплар күргəзмəсе белəн бизəргə мɵмкин.

Пəрдə ачык. Сəхнə ярым караңгы. Акрын гына татар халык кɵе ишетелə.

 

Башлам. 

Экранда Берлин эчендəге сугышлар, рейхстагны штурмлау фрагментлары күрсəтелə. «День Победы» (Д.Тухманов) җыры яңгырый.

Диктор тавышы:  Бүген совет гаскəрлəре Германиянең башкаласы – Берлин шəһəрен камалышка алуны тɵгəллəделəр. Сугышлар шəһəр урамнарында бара…

Сугыш күренешлəре барган экран артыннан солдатлар чыга. Музыка акрыная. Прожектор утлары солдатларны яктырта.

1 нче солдат. 1945 елның язында, без, Берлинны штурмлаучы солдатлар, фашистлар тɵрмəсе Моабит ишегалдында чəчелеп яткан китаплар арасында читенə кулдан нидер язылган китап бите күреп алдык. Анда менə нəрсəлəр язылган иде.

2 нче солдат. (Укый) «Мин, күренекле шагыйрь Муса Җəлил, политик яктан гаеплəнгəн əсир буларак, Моабит тɵрмəсенə ябылдым. Мɵгаен, мине тиздəн атарлар. Əгəр дə бу язу руслардан берəрсенə элəксə, ул Мəскəүдəге язучы иптəшлəремə миннəн сəлам тапшырсын иде…»

 

Җəлил шигырьлəрен укучы (Ул һəрвакыт Җəлил портреты янында басып тора)

Үлгəндə дə йɵрəк туры калыр

Шигъремдəге изге антыма.

Бар җырымны илгə багышладым,

Гомремне дə бирəм халкыма.

Җырлап үттем данлы кɵрəш кырын,

Җырлап килдем тормыш языма.

Соңгы җырым палач балтасына

Башны тоткан килеш языла.

(«Җырларым»)

3 нче солдат. Палач балтасы астында шундый зирəк, Туган илне чиксез ярату һəм фашистларга чиксез нəфрəт хисе белəн сугарылган юллар язу ɵчен тимердəй нык ихтыярлы, олы җанлы, кайнар йɵрəкле булырга кирəк. Муса Җəлилнең бɵтен дɵньяга мəгълүм «Моабит дəфтəрлəре» халык күңелендə батырлык һəм югары поэзия үрнəге булып мəңге яши.

4 нче солдат. Муса Җəлил 1941 елның 13 июлендə ил саклаучылар сафына баса.

Җəлил шигырьлəрен укучы.

                     Калəмемне салдым юл сумкама,

Автоматым тактым аркама.

Фашистларга каршы пуля һəм җыр

Бил каешымда бергə саклана.

Əйдə, җырым, батыр җиңү дəртен

                     Алып керик ялкын эченə.

Мин калмасам җирдə, син калырсың

Һəйкəл булып үлмəс эшемə.

(«Əйдə, җырым»)

5 нче солдат. Алар чолганып алынган хəлдə бик каты һəм озак сугыш алып барганнар. Тиңдəшсез кɵрəштə Муса Җəлил берничə тапкыр яраланган һəм 1942 нче елның 28 нче июнендə, аңын югалткан хəлдə фашистлар əсирлегенə элəккəн.

Җəлил шигырьлəрен укучы.

Кичер мине, илем, синең бɵек

Исемең белəн килеп сугышка,

Данлы үлем белəн күмəлмəдем

Бу тəнемне соңгы сулышта.

Нишлим, сугыш дустым – пистолетым

Соңгы сүздəн кинəт баш тартты.

Богау салды дошман кулларыма

Һəм хурлыклы юлдан атлатты.

(«Кичер, илем»)

Шигырь сɵйлəү барышында экранда «Моабит дəфтəрлəре» фильмыннан кадрлар күрсəтелə.

6 нчы солдат. Муса Җəлил Варшава, Берлинның Моабит, Тегель, Шпандау тɵрмəлəрендə утыра.

(Экранда тɵрмə камерасы, рəшəткəле тəрəзə проекциясе. Тəрəзə артында богаулы куллар).

Җəлил шигырьлəрен укучы.

Кая гына башым куйсам да,

Кайгы талый йɵрəк итемне.

Кич ятсам да, иртə торсам да,

Əллə нəрсə җитми шикелле.

(«Ирек»)

1 нче солдат. 791 кɵн. Ачлык, яралардан жəфа чигү, рухи газап һəм əрнеш белəн тулган əсирлек кɵннəре була бу. Əсирлектə шагыйрь бəгырен кимерə торган тойгылар, ташны эретерлек күз яшьлəре белəн тулган 791 кɵнен үткəрə.

2 нче солдат. 1944 елның 25 нче августында Муса Җəлил һəм аның кɵрəштəшлəрен Плетцензее тɵрмəсенə алып килəлəр һəм гильотинода башларын чабып ɵзəлəр. Тулырак…

“Математик Яңа ел сәяхәте” 10 эчендә кушу-алу темасын кабатлау


“Математик Яңа ел сәяхәте” , математика дәресе (10 эчендә кушу-алу темасын кабатлау).

математик яңа ел сәяхәте

Татарстан Республикасы Балтач  муниципаль районы муниципаль бюджет гомуми белем учреждениесе «Бакый Зыятдинов исемендәге Карадуган гимназиясе »  башлангыч сыйныф укытучысы Хөсәенова Айгөл Марсель кызы.  Тема: “Математик Яңа ел сәяхәте” , математика дәресе (10 эчендә кушу-алу темасын кабатлау). (Мәктәп җитәкчеләренең район семинарында күрсәтелгән ачык дәреснең технологик картасы). Сайт архивыннан алып куелды. 
   

Тема

 

Математик Яңа ел  сәяхәте.    (1 дән 10 га кадәрге саннар. Кушу һәм алу. Дәрес  №58/25)
Дәрес максаты

 

 

 

ӨйрәтүҮстерүТәрбияви
Өйрәнгән материалны кабатлау, гомумиләштерү һәм ныгыту; белем алудагы шәхси кыенлыкларны ачыкларга, аларны бетерү  юлларын табарга өйрәтү.танып –белүләрен  ; уйлау-фикерләү сәләтләрен үстерүУку хезмәтенә уңай караш тәрбияләү; сәламәтлекне саклау; ярдәмчеллек хисләре тәрбияләү.
Планлаштырылган нәтиҗәПредмет нәтиҗәләре. Укучы өйрәнә: алган белемнәрен практик кулланырга өйрәнә;

Метапредметлы нәтиҗәләр.

Танып –белү универсальуку гамәлләре: танып –белү эшчәнлеге башкару; үз белемең системасында ориентлашу; гомумиләштерә, нәтиҗә ясый белү;

Коммуникатив универсаль уку гамәлләре: кабул ителгән бәяләү нигезләмәсенә таянып, үз уңышларыңны, иптәшләреңнең уңышларын бәяләү; үз хаталарыңны табу, тану, әйтә белү;

Регулятив универсаль уку гамәлләре: биремнәрне үтәгәндә эш тәртибен эчтән үз-үзеңә сөйләү; үз эшеңне анализлау, нәрсә белгәнеңне, ә нәрсәне әле белеп җиткермәгәнеңне ачыклау; эш нәтиҗәсен бәяләү.

Шәхси нәтиҗәләр: уңышларыңны  бәяли белүне формалаштыру; килеп туган авырлыкны чишәргә,  уңышсызлык сәбәпләрен ачыкларга омтылу; мөстәкыйльлек, инициатива күрсәтү, җаваплылык хисе булдыру.

Дәрес тибыРефлексия дәресе.
Дәрес төре Сәяхәт -дәрес
ТехнологияСәламәтлекне саклау,  үстерешле укыту, проблемалы зоналарны тулыландыру, шәхескә ориентлашкан укыту(дифференциаль якын килү); мәгълумати –коммуникацияле укыту.
ПроблемаАлган белемнәрне практикада ничек кулланырга?
Предметара бәйләнешӘйләнә-тирә дөнья.  Әдәби уку. Литературное чтение. Музыка.    Технология. Инглиз теле.
Ресурслар: төп

-өстәмә

Дәреслек     124-125   б.                      Презентация №61

Интернет чыганаклары

Эш формаларыФронталь, индивидуаль, парларда, төркемнәрдә, мөстәкыйль
Дәрес этабы, максатыУкытучы эшчәнлегеУкучы эшчәнлеге
I. Оештыру өлеше.

Максат–Укучыларның психологик кәефләрен активлаштыру

.

1.Укучыларны сәламләү . Дәрескә әзерлекләрен барлау

-Хәерле көн,  хөрмәтле кунаклар, укучылар!

2.(Кар бөртекләре очуын хәтерләткән көй.)

-Математика дәресен башламакчы идек бит. Нинди серле көй бу? Әллә кар бөртекләре оча инде? Балалар , берсе минем өстәлгә кунган, сездә дә юкмы? Әйдәгез, алар белән бергә бөтереләбез. Кар бөртекләре үзләре белән кунаклар да алып килгән түгелме соң?

1.Укытучыны, кунакларны  сәламлиләр.  Эш урыннарын әзерлиләр

 

Кар бөртеге өйгә керде, (балалар бер урында кулларын җилпеп әйләнәләр)

Өй эчендә очып йөрде.

Менә шулай, менә шулай, (очып йөрү хәрәкәтләре ясыйлар)

Менә шулай, менә шулай.

 

 

II. Актуальләштерү.

 

(Слайд – төрле илләрнең кыш бабайлары)

—        Балалар, слайдка карагыз әле, болар кемнәр? Сез кайсы белән таныш?

-Менә, Cанта Клаус үз исемен ишетүгә килеп тә җиткән.

(Инглизчә Яңа ел көенә Санта Клаус керә, исәнләшә, 1-10 саната, капчык калдыра.  Глобус һәм күчтәнәчләр биреп калдыра)

 

-Кыш бабай, Санта Клаус

 

1-10, 10-1 саныйлар

 

 

 

 

 

III. Проблема тудыру.  Мотив булдыру.

 

 

 

— Санта Клоусны белдек, ә  калганнары кемнәр икән?  Кемнәр икәнен беләсегез киләме? Капчыкны ачып карыйк әле. Бәлки белербез.Хәйләкәр икән бу Санта Клаус. Ул  сезне сәяхәткә чакыра, шунда калган кунаклар белән дә танышырсыз, ди.

— Бик барыр идек тә, математика укыйсыбыз бар шул. Туктагыз, безнең яңа тема үтәсебез калдымы әле? Ә нәрсәләр өйрәндек?

(Фаразлар)

 

 

 

-Юк, үтеп бетердек.

-1 дән 10 га кадәрге саннарны язарга, чагыштырырга, күппочмакларны танырга, кисемтә сызарга, үлчәргә.

Планны PDF форматында күчереп алырга:  Математикадан ачык дәрес  357кв

Авторның тагын бер хезмәте: Исәпләүләрнең дөреслеген тикшерү ысуллары.3нче сыйныф.

Әй син, өлгер көз, синнән җитез без! Көзге балга бәйрәм сценариесе


Өлгер көз, синнән җитез без!

көз

Арча районы муниципаль бюджет мәктәпкәчә белем бирү учреждениесе “Яңа Кенәр балалар бакчасы”ның өлкән тәрбиячесе Мөхәммәтгалиева Фәридә Роберт кызы. Тема: “Әй син, өлгер көз, синнән җитез без!” Көзге балга әзерләнгән бәйрәм иртәсе сценариесе

Зал бәйрәмчә  көзге яфраклар  белән бизәлгән, идәнгә яфраклар чәчелгән.  С.Сәйдәшевның “Уңыш вальсы” яңгырый.

Алып баручы: Исәнмесез, балалар. Хәерле көн. “Әй син, өлгер көз. Синнән җитез без!” дип аталган бәйрәм иртәсен башлыйбыз. Бер табышмак әйтим әле сезгә, җавабын белерсезме икән?

“Кырлар буш кала,

Яңгырлар ява,

Җирләр дымлана,-

Бу кай чак була? “

Балалар: Көз!

Алыпбаручы: Әйе, балалар, бу-көз. Көз- ул ел буена эшләнгән эшләргә

нәтиҗә ясау вакыты. Бакчаларда үскән яшелчә-җимешләрне, басу-кырларда үскән игеннәрне җыю вакыты. Без  бүгенге бәйрәмебезне дә “Әй син, өлгер көз, синнән җитез без!”дип атадык. Исеменнән күренгәнчә бәйрәмебез күңелле уеннар, матур җырлар, матур шигырьләр белән үрелеп барачак.Ә хәзер бәйрәмне башлап җибәрер өчен сүзне уртанчылар төркеме балаларына бирәбез.

Уртанчылар төркеме балалары шигырьләрен сөйлиләр

Алып баручы.

Көз бәйрәмен элек-электән ”Сөмбелә “ бәйрәме дип тә атаганнар. Сөмбелә- ул башак дигән сүз. Сөмбелә итеп иң уңган, иң булган кызны сайлап куйганнар. Безнең бүгенге бәйрәмебезгә дә Сөмбелә килергә тиеш иде. Балалар,  әйдәгез  Сөмбеләне чакырыйк.

Балалар.(бергә) Сөмбелә, Сөмбелә, рәхим ит син бирегә!

( Музыка астында Сөмбелә керә).

Сөмбелә: Ашлык булып җирдә үсә

Уңыш бит ул”Сөмбелә”

Бөтен җирдә нурга күмә

Кояш кебек “Сөмбелә”.

Менә мин инде ул Сөмбелә.

Исәнмесез, дусларым,

Сезне сагынып килдем мин.

Көзге  бәйрәмегезгә

Күчтәнәч тә алып килдем  мин.

Алып баручы:

Әйдә Сөмбелә, түрдән уз, бүгенге бәйрәмебезнең кунагы син. Бүген безнең балаларыбыз үзләренең нинди җитез, өлгер булуларын күрсәтерләр.

Сөмбелә:

Мин рәхәтләнеп сезнең белән күңел ачармын.

Алыпбаручы: Сөмбелә, бакчабызның иң бәләкәй балалары хәзер  матур җыр җырлап күрсәтерләр.

Беренче кечкенәләр төркеме балалары чыгышы.

Күмәк җыр.

“Көз, көз әйт әле!”

Көз, көз, әйт әле

Кәрзинеңдә ниләр бар

Кәрзинемдә алмалар

Помидорлар, кыярлар

Көз, көз әйт әле

Кәрзинеңдә ниләр бар

Кәрзинемдә сары, кызыл

Алтын, матур төсләр бар.

Алып баручы. Алтын көз залыбызны никадәрле төрле-төрле төстәге яфраклар белән  түшәгән. Балалар, әйдәгез әле шул коелган яфракларны җыеп алыйк.

Уен. Яфрак җыю

Алып баручы . Балалар, ә сез  агачлар төбендә үсеп утырган гөмбәләрне күргәнегез бармы?

Балалар. Бар.

Сөмбелә. Менә мин гөмбәләрне җыярга бик яратам. Бүген дә сезгә кунакка килгәндә урман буеннан гөмбәләр җыеп алган идем, ләкин кәрзинемне  төбе тишек булган. Гөмбәләрем төшеп калган. Сез миңа гөмбәләремне җыеп алырга булышмассызмы икән?

Уен. Гөмбәләр җыю.

Сөмбелә. Рәхмәт инде сезгә балалар. Тулырак…

Исәпләүләрнең дөреслеген тикшерү ысуллары.3нче сыйныф.


Исәпләүләрнең дөреслеген тикшерү ысуллары

исәпләүләрнең

Балтач муниципаль районы  муниципаль бюджет гомуми  белем  бирү учреждениесе  “Бакый Зыятдинов исемендәге Карадуган гимназиясе” башлангыч сыйныфлар укытучысы Хөсәенова Айгөл Марсель  кызы.  Тема: Исәпләүләрнең дөреслеген тикшерү ысуллары. Математика. 3 сыйныф.

Калдыклы бүлүнең дөреслеген тикшерү.

Предмет: математика

Класс: 3

Дәрес төре: яңа материал өйрәнү

Максат: калдыклы бүлүне тикшерү ысулын өйрәтү; исәпләү күнекмәләрен, өйрәнгән  төр мәсьәләләрне чишә белүне, фикерләү сәләтен  үстерү; фән белән кызыксыну тәрбияләү.

Планлаштырылган нәтиҗәләр.

Шәхескә кагылышлы нәтиҗәләр:

— математик белемнәрнең  тормышта кирәклеген аңлау;

-сәламәтлекне саклау;

-яңа  материал һәм аны үзләштерү юллары белән кызыксыну;

-“әйбәт укучы”булырга тырышу;

-үзенең уңышларын, уңышсызлыкларын аңлап кабул итү.

Универсаль уку гамәлләрен формалаштыру.

Регулятив:

-дәреснең максатын һәм бурычларын аңлау, алардан тайпылмау;

— башкарган гамәлләргә үзконтроль, үзара контроль ясау, тиешле төзәтмәләр кертү;

— төркемнәрдә эшләгәндә вазифаларны аңлашып бүлешү, эшне шул таләпләргә яраклаштырып башкару;

Танып-белү:

— исәпләүләрнең алган белемнәрне куллана белү, математик терминнар кулланып фикереңне җиткерү;

-исәпләүләрне алгоритм буенча эшли белү;

-логик фикерләү;

— уку мәсьәләсен чишү юлын фаразлый белү ( таныш һәм таныш булмаган  белемнәрне,  кирәкле чараларны, уку гамәлләрен билгеләү);

Коммуникатив:

-әңгәмә кора, әңгәмәдәшеңне тыңлый белү;

-сораулар бирә  белү;

-үзконтроль булдыру; бердәм хезмәттәшлек нәтиҗәләрен үзара контрольдә тоту;

Предмет нәтиҗәләре:

Калдыклы бүлүне тикшерүне  алгоритм буенча эшләргә өйрәнү; тапкырлау таблицасын мәсьәлә һәм мисал чишкәндә файдалана белү; көндәлек тормышка бәйле, вакыйганың вакытын билгеләүгә  мәсьәләне арифметик юл белән   чишү, мәсьәләне чишү юлын планлаштыру,  геометрик фигураларны тану (күппочмак, өчпочмак, квадрат);  периметр табуда үзлекләрен файдалану.

Дәрестә кулланылган технологияләр:

-уен технологиясе;

-сәламәтлекне саклауга юнәлдерелгән технологияләр;

-үстерешле укыту технологиясе;

-проектлар технологиясе;

-төркемнәрдә эшләү.

Укыту формасы һәм методлары: практик эш, фронталь, шәхескә юнәлдерелгән.

Җиһазлау: дәрескә презентация, төркемдә һәм индивидуаль эшләр өчен карточкалар.

Материал: Математика 2ч/ М.И.Моро, М.А. Бантова. 32 нче бит.

ТСО:  проектор; ноутбук, экран.

Дәреснең технологик картасы.

Исәпләүләрнең дөреслеген тикшерү ысуллары. План тулысы белән:  Хөсәенова А.М. Ачык дәрес

Глобуста һәм картада булмаган океан. 3 сыйныфта үткәргән дәрес планы.


“Глобуста һәм картада булмаган океан” дигән темага әйләнә-тирә дөнья фәненнән 3 сыйныфта үткәргән дәрес эшкәртмәсе

глобуста

Арча муниципаль районы муниципаль бюджет белем учреждениесе Яңа Кенәр урта гомуми белем мәктәбе филиалы Сөрде башлангыч гомуми белем мәктәбе муниципаль бюджет гомуми белем учреждениесенең башлангыч сыйныф укытучысы Фәйзрахманова Физия Әхъяр кызы. “Глобуста һәм картада булмаган океан” дигән темага әйләнә-тирә дөнья фәненнән 3 сыйныфта үткәргән  дәрес эшкәртмәсе.

Предмет:   Әйләнә-тирә дөнья

Класс:    3 класс

Тема:  “ Глобуста һәм картада булмаган океан”

Максат:  -һава океаны-атмосфера белән таныштыру, һаваның каты

матдәләрдә һәм суда булуын ачыклау.

—  Әйләнә-тирә дөнья турында белемнәрен арттыру, сөйләм

телен  үстерү.

— Табигатькә сакчыл караш тәрбияләү.

Ресурслар: Г.В.Трафимова ,О.Н.Федотова.3 нче сыйныф өчен дәреслек, мөстәкыйль эш дәфтәрләре, интернет дәрес, презентация, төп төшенчәләр  язылган карточкалар

 

Дәрес барышы

I этап      Дәресне оештыру. Эшкә кызыксыну тудыру

Психологик уңай халәт барлыкка китерү.

-Исәнмесез,укучылар!

-Исәнмесез,саумысыз!

-Кәефләрегез ничек ?

-Кояшлы иртә кебек,

Әйләнә -тирә дәресенә,

Күп белергә дип килдек .

-Алдагы дәресләрдә без нинди темалар өйрәндек? Глобус һәм картада сулыклар нинди төс белән күрсәтелә? Нинди океаннар турында белдек?

Дәреснең темасына игътибар иттерү.

“Глобуста һәм картада булмаган океан”

Димәк, без күзгә күренми торган океан белән танышабыз.

II этап     Актуальләштерү. Яңа материалны үзләштерүгә ихтыяҗ булдыру

Суның үзлекләрен кабатлау, яңа дәреснең темасын һәм максатын  билгеләү өчен кроссворд чишү.

Сыек хәлдә суның үзлеге? (агучан)

Төсе бармы?(төссез)

Елга-күл  өсләрендәге ак “төтен” ничек атала?(томан)

Каты хәлдә су ничек атала?(боз)

Боз эргәч нишли?(су була)

Чиста суны икенче төрле ничек дип атыйлар?(саф су)

Суның исе бармы?(иссез)

Газ хәлендә су ничек атала?(пар)

Түбәдән нәрсә тама?(тамчы)

(вертикаль баганада атмосфера дигән сүз чыга)

 

III  этап   Яңа  белем һәм күнекмәләр булдыру

Яңа белем һәм күнекмәләр бирү.Сүзлекчә белән эш.

1.-Нәрсә ул атмосфера?  (Дәреслек ахырындагы сүзлекчәдән табып укыйлар)

Атмосфера-Җир шарын чорнап алган һава катламы.

-Фоторәсемдә Җир зәңгәрсу төстәге шар булып күренә. Әлеге төсне Җирнең биш океаны гына түгел, аның атмосферасындагы болытлар да бирә. Планетабызның “алтынчы океаны” шул инде. Планетаның зәңгәр һава «океаны» төбендә Җир үзе ята.

2.Интернет дәрес карау.

-Без һава турында нәрсә белдек?

-Һава үтә күренмәле, төсе юк. Без аны сизмибез дә күрмибез дә. Әмма ул безгә бик кирәк. Без һавадагы кислородны сулыйбыз. Кешегә тәүлегенә 11 мең литр кислород кирәк. Тулырак…

Авыл бетә. Ил нишләр?..


Авыл бетә. Ил нишләр?..

Авыл бетә

Күңелсез саннар

         Якындагы 7-8 елда авылларда хастаханәләр тулысынча бетәчәк, ә 15-17 елдан мәктәпләр һәм сырхауханәләр калмаячак. Шуның нәтиҗәсендә, авыл халкы акрынлап шәһәрләргә китәчәк, авыллар акрынлап бетә барачак. Халыкның рухын, телен, гореф-гадәтләрен саклаган авыллар бөтенләй юкка чыгу алдында тора. Болар – фантастик китап битләрендәге сүзләр, саннар түгел, болар һәм алда күрсәтеләчәк саннар – барысы да абруйлы  Росстат саннары.

2018 ел башына Россия авылларында илдәге бөтен халыкның 19,1%ы яши иде. 2002 елдан 2010 елга кадәр (соңгы ике халык санын алу еллары) кешесез калган авыллар саны 6 меңгә җитте. Бүген илдә 150 мең авыл исәпләнә. Авыл бетә. Аларның яртысында 100дән кимрәк кеше яши. 17 мең авылда кешеләр даими яшәми. РФ авылда халык тыгызлыгы – 2 кеше/кв.км. Краснодар өлкәсе белән Төньяк Кавказда гына халыкның яртысына якыны авылларда яши.

Соңгы вакытларга кадәр урыс авыллары гына күпләп юкка чыга иде. Татарстанда 1930-2016нчы еллар эчендә 1200 авыл юкка чыккан. Шуларның 70%ы урысныкы булса, 20%ы татар авылы иде. Хәзер исә татар авылларының  юкка чыгу тизлеге арта бара.

Бүген үзебезнең Татарстан авылларында республикадагы халыкның 24%ы гына яши. Бу — 900 мең кешедән бераз гына күбрәк дигән сүз. Соңгы 5 ел эчендә республика авылларыннан 50 меңнән күбрәк кеше шәһәрләргә күченеп киткән. Узган ел авыл хуҗалыгы юнәлеше буенча диплом алган егет һәм кызларның 18%ы гына авыл хуҗалыгы оешмаларына эшкә кергән.

авыл бетә
Русиянең һәм Татарстанның атказанган архитекторы Вячеслав Нилов җәй башында (2019) Дәүләт Советы утырышында белдергәнчә, бүген Татарстанда 3113 авыл бар. Республикада 406 авылда – 11-50, ә 252 авылда 1-10 кеше генә яши. Димәк, бу 658 авылның да яшәвенә инде нокта куелган.Бу авыллар бетә дигән сүз.

Ни өчен авыллар юкка чыга?

авыл бетәАвылларның бетүе – Россиядәге иң кискен икътисадый-сәяси проблемаларның берсе. Соңгы егерме елда илдә 30 мең авыл юкка чыккан. Бүгенге көннәрдә бу сан коточкыч тизлектә үсә бара. Кешесез авыллар саны  барлык авылларның 20%ын тәшкил итә. Авыл үзе бар, йортлары да тора, әмма анда яшәүчеләр йә инде үлеп беткән, йә шәһәргә күченеп киткәннәр. Арча районында менә шушы авыллар бөтенләй юкка чыкканнар: Алмалы, Зирекле, Кече Өчиле, Кече Әтнә (Остыял), Кечкенә Кенәр, Күлбаш, Кызыл Сарай, Орнаш (Әрнәш), Сталин, Тыңламас, Ямаш, Яңа авыл, Яңа Әтнә, Яңа Мәнгәр, Яңа Тормыш (“Татарстан республикасының югалган авыллары” сайтыннан алынды. https://goo-gl.ru/5KXI ). Әле минем үсмер чагымда бу авылларның күбесендә тормыш кайный иде. Бер кеше гомерендә дистәдән артык авылның яшәүдән туктавы коточкыч фаҗига. 2010 елдан 2016 елга кадәр Татарстанда тагын 36 авыл исемлектән сызылган… Авыл бетә.

                Мин үзем яшәгән Яңа Кенәр авылы райондагы иң зур һәм төзек авылларның берсе. Ике мәктәп, Мәдәният йорты, ике китапханә, Укучылар сарае, дистәләгән кибет, әлегә ябылып бетмәгән хастаханә, почта, саклык банкы һ.б. бар. Әмма соңгы 7-8 елда безнең сулъяктагы янәшә ике йорт һәм тагын каршыдагы ике йорт хуҗалары вафат булу сәбәпле, бушап калдылар. Мәктәпкә бару юлында машинам тәрәзәсеннән тагын дистәләгән бушап калган җимерек йортлар, үзләре генә торып калган ялгыз капкалар күренеп кала. Бу күренеш күңелне тырный, шомландыра… Бетү ягына баруыбызга ышанасы килми.

Һәр милләтнең үз яшәү рәвеше бар. Татарныкы шуның белән үзенчәлекле — ул авыл милләте. Шуңа күрә авылларның бетә баруы безнең өчен милләт үлеме белән бер. Хәзер татарларның 24 проценты авылларда яши. Аның да күбесе пенсионерлар. Тагын 15 елдан авылда 5-7 процент кеше калачак. Халык авыл тормышыннан, җирдән бизде.

         Авылларның юкка чыгу сәбәпләре бүген берәүгә дә сер түгел. Төп сәбәп: авылда эш булмау; юньле хезмәт хакы булмау. Шуңа күрә яшьләр авылда калмыйлар. Шуңа да авыл бетә. Бүгенге яшьләр без үскән 70-80 еллардагы совет авылы яшьләреннән бик күпкә аерыла. Алар өчен беренче урында акча тора. Ә хезмәт хакларының авылда түбән булуын җитәкчелек үзе дә яшерми, дөресрәге инде яшереп тора алмый. Марат Әхмәтов әле министр булып торган заманда (үткән кыш) авылда уртача хезмәт хакының 22,8 мең булуын һәм авылда хезмәтнең тиешенчә бәяләнмәвен әйткән иде. Аена 19 мең түләп , бер хезмәткәрне дә тотып тора алмыйсың, дигән иде ул.

Валлаһи, кызганыч кешеләр бу түрәләр. Кайчан да булса чын дөресен белерләр микән алар, әллә икенче урынга күчеп утырганчы шул үзләре сөйләгән ялганга үзләре ышанып йөрерләр микән? Ә инде Әхмәтовның киләсе ике елда авылда хезмәт хакын 33 меңгә җиткерергә кирәк диюе бөтенләй көлке сүзләр булып яңгырады. Әйткәнемчә, бүгенге яшьләр хәзерге вакытта авылда эшләүчеләргә бирелгән хәерчеләр акчасына риза булып тормыйлар да, эшләмиләр дә. Хезмәт хакының кешечә яшәрлек бирелмәве авылларның кешесез калуында төп сәбәп булып тора да инде. Менә шуңа күрә авыл бетә.

Моны туктатырга мөмкинме? Мөмкин һәм туктатырга кирәк, әмма илдә аны хәл итәрлек аграр политика юк. Ә Путинның авылда кеше льготалы пенсия (1300гә артыграк) алыр өчен авыл хуҗалыгында 30 ел эшләргә тиеш дигән сүзләре утка май сибү генә булды. Әгәр шәһәргә балалары янына яшәргә китсә – ул акча бирелми.  Авылда кеше 30 ел стажны ничек җыярга мөмкин?  Гомере буе шул 7-10 меңгә ат шикелле эшләп, буразна арасында аяк сузарга мөмкин ул. Пенсия яшенең артуы шулай ук авылдан биздерүче бер сәбәп булды. Әле 55-60 ка җиткәч, пенсия акчасына яшәячәкбез дип өметләнеп эшләделәр. Хәзер ул өмет тә бетте. Шушы сәбәпләр якындагы ун елда татар авылларының тагын 25%ка кимүенә китерәчәк.

Күпме генә тырышып карасак та, офык артында якты кояш күренми. Авылда социаль инфраструктура елдан-ел начарлана, деградацияләнә. (мәктәпләр ябыла, хастаханәләр бөтенләй калмый, балалар бакчалары юк һ.б.). Яшәү шартлары шәһәр белән чагыштырганда бик түбән ( пычрак урамнар, юлсызлык; канализация, су булмау). Мәдәният учаклары юк йәки булганнарыны да тиешенчә эшләмәми.

Таланган авыллар

Авыл бүген берәүгә дә кирәк түгел. Башта аны күпме талый алсалар, шул кадәр таладылар. авыл бетәҺәр кешенең күз алдында көпә-көндез миллион сумлык байлыклары, җирләре булган колхоз-совхозларны кара җиргә калдырдылар. Инвестор дигән шомагурлар бер-бер артлы килеп, авылны тәмам бөлдерделәр: фермаларны, гаражларны, ындыр табакларын, мастерскойларны җир белән тигезләделәр. Хәтта шәхси хуҗалыкларда тәртипле барган тормыш түбән тәгәрәде. Бүген күп авылларда көтү чыкмый. Туксанынчы еллар башында безнең авылда, мәсәлән,  өч көтү чыга иде. Һәм аларның һәркайсында 70-80ләп сыер йөрде. Хәзерге көндә – авылда көтү юк!

Һәркемнең 15-20 сутый бәрәңге бакчасы бар иде. Хәзер — 3-5 сутый бәрәңге утырталар, калган җирдә печән үсә. Гаиләдә ике-өч буынның бергә яшәве күзәтелә иде. Ул да какшады. Шулай да урыс авыллары белән чагыштырганда безнең авыллар әлегә күпкә төзек, мал-туар, кош-корт асрыйлар, җиләк-җимеш үстерәләр. Фермер хуҗалыгы оештырып, гаилә фермасы төзеп яки авылда үзеңә башка төрле эш булдырып яшәүчеләр саны да арта. Андыйлар да авылның бер өлеше генә шул. Өстән фәрман биреп кенә авылның һәр кешесен эшмәкәрлек белән шөгыльләнергә мәҗбүр итеп булмый.

авыл бетә
Әмма болар хөкүмәт сәясәте белән булдырылган уңышлар түгел. Болар татар халкының элек-электән килгән тырышлыгы, уңганлыгы, булганлыгы белән сакланып калган әйберләр. Тиздән татар авылларын да урыс авыллары язмышы көтмәс дип берәү дә ышандыра алмый. Чөнки хөкүмәт тарафыннан авылларны саклап калу планы һәм стратегиясе эшләнмәгән.

Булганнары да ташка үлчим. ”Күп балалы гаиләләргә бушлай җир бирәбез” дигәне буенча авылда күпме генә кеше җир алды икән? Аларга бит авылдан читтә, җыен чүп баскан йәки сазлыклы җирләр тәкъдим ителде. Ә шул вакытта Татарстанда 38 мең гектар җир буш ята. Әмма җирне үзебездә түгел, нигәдер читтә, Ерак Көнчыгыштан алырга телиләр.1,7 мең татарстанлы җир сорап, гариза язган инде. Бу бит безнең авылларны саклау түгел, киресенчә, татар авылларын бетерү программасы. Һәрвакыт шулай. Башта бер селтәнү белән бетереп ташлыйлар, аннан шуны торгызган булып маташалар.

Программалар чынга ашмый

Россия Президенты Владимир Путин, Федераль Җыенга Юллама белән мөрәҗәгать иткәндә, укытучылар мәсьәләсенә дә тукталды. “Махсус программа буенча авылларга һәм кечкенә шәһәрләргә күчеп килүче мөгаллимнәргә бер тапкыр 1 миллион сум акча биреләчәк. Бу тәҗрибәле педагогларны да авылга  җәлеп итәргә булышачак”, – дип белдерде ил башлыгы. Шулай итеп, авылга күченергә риза булучыларга бер миллион сум бирергә җыеналар. Акча белән генә саланы яраттырып булырмы? Мәктәпләр ябылып беткәч, кайтучысы табылырмы? Гомумән, кирәкме бу безгә? Татарстан Мәгариф һәм фән министрлыгы мәгълүматларына караганда, быелгы уку елы башында укытучылар белән тәэмин итү 99 процентны тәшкил иткән. Авыл җирендә бу сан – 98,4 процент. Авыл мәктәпләрен әкренләп ябып бетерә баралар. Унбер еллыкны тугызга калдырдылар, башлангычларны ыгы-зыгы китереп, кушып бетерделәр. Авылга нәрсәгә укытучы җибәрергә? Бу – бөтенләй кирәк булмаган программа.

авыл бетәДәүләт күләмендә кабул ителгән башка программалар белән дә әллә ни ерак китә алмадык. Төп сәбәп – дәүләт тарафыннан бирелгән акча хуҗалыкларга барып җитми. Авыл бүген муеннан бурычка чумган. Чит илләрдән алынган яңа техника, технологияләр күп хуҗалыкларны ыштансыз калдырды. Банкларга кредит бурычларын һәм процент ставкаларын кайтарып бирәсе дә бар. Бер яктан, авыл хуҗалыгына дип бирелгән дәүләт ярдәменең шул ук чит илләр белән чагыштырганда бик аз булуы, икенче яктан, бирелгән акчаның да турыдан-туры авыл хуҗалыгына барып җитмәве чабудан тарта.

Тагын шундый нинди шәп программалар бар?.. Безнең сөекле хөкүмәтебез әллә нинди реформалар, инновацион технологияләр турында сөйләргә, пилот проектлар чыгарып ятарга ярата бит ул. Кайчагында авыл турында да искә төшергәләп ала шулай. Шундыйларның берсе – авылны саклап калуга юнәлдерелгәне – авылда спортны җәелдерү. Көләргә ашыкмагыз. Авылда калган әби-бабайлар туп тибә башларлармы, буш калган бакчаларда спорт корылмалары үсеп чыгармы – анысы безгә билгесез.

авыл бетә
Әмма федераллар авыллар үлмәсен, халык күченеп китмәсен өчен авылларга спорт кирәк дигән гаҗәп тә “акыллы” фикергә килгәннәр. Ә без юләрләр авыл халкы эшләгәненә лаеклы хезмәт хакын алырга тиеш дигән булабыз. Нәтиҗәсен тиздән күрербез.

Чөнки мондый пилот проектлар беренче булып, барысын да булдырып яткан, Татарстанда сынап карала. Моның өчен: спорт корылмалары, стадионнар төзү, спорт җиһазлары булдыру өчен казнадан миллионнар бүлеп бирелер. Планнар төзелер, үсеш стратегияләре язылыр. Калганы… әкияттәге кебек булыр. Акчаны тагын үзләре бүлеп бетерерләр, безгә мыек майларлык кына калыр. Шушы проект нигезендә бер генә авыл сакланып калса да, мин бик шат булыр идем. Ә сез?..

Фәрит Вафин. Шушы темага охшаган башка язмалар:

 Кая бара бу Рәсәй? https://mugallimplan.ru/yangalyklar/kaya-bara-bu-r-s-j/

Кая барабыз? http://www.tatyash.ru/index.php?issue=12232&file=41.htm ТЯ