14.10.2019

Глобуста һәм картада булмаган океан. 3 сыйныфта үткәргән дәрес планы.


“Глобуста һәм картада булмаган океан” дигән темага әйләнә-тирә дөнья фәненнән 3 сыйныфта үткәргән дәрес эшкәртмәсе

глобуста

Арча муниципаль районы муниципаль бюджет белем учреждениесе Яңа Кенәр урта гомуми белем мәктәбе филиалы Сөрде башлангыч гомуми белем мәктәбе муниципаль бюджет гомуми белем учреждениесенең башлангыч сыйныф укытучысы Фәйзрахманова Физия Әхъяр кызы. “Глобуста һәм картада булмаган океан” дигән темага әйләнә-тирә дөнья фәненнән 3 сыйныфта үткәргән  дәрес эшкәртмәсе.

Предмет:   Әйләнә-тирә дөнья

Класс:    3 класс

Тема:  “ Глобуста һәм картада булмаган океан”

Максат:  -һава океаны-атмосфера белән таныштыру, һаваның каты

матдәләрдә һәм суда булуын ачыклау.

—  Әйләнә-тирә дөнья турында белемнәрен арттыру, сөйләм

телен  үстерү.

— Табигатькә сакчыл караш тәрбияләү.

Ресурслар: Г.В.Трафимова ,О.Н.Федотова.3 нче сыйныф өчен дәреслек, мөстәкыйль эш дәфтәрләре, интернет дәрес, презентация, төп төшенчәләр  язылган карточкалар

 

Дәрес барышы

I этап      Дәресне оештыру. Эшкә кызыксыну тудыру

Психологик уңай халәт барлыкка китерү.

-Исәнмесез,укучылар!

-Исәнмесез,саумысыз!

-Кәефләрегез ничек ?

-Кояшлы иртә кебек,

Әйләнә -тирә дәресенә,

Күп белергә дип килдек .

-Алдагы дәресләрдә без нинди темалар өйрәндек? Глобус һәм картада сулыклар нинди төс белән күрсәтелә? Нинди океаннар турында белдек?

Дәреснең темасына игътибар иттерү.

“Глобуста һәм картада булмаган океан”

Димәк, без күзгә күренми торган океан белән танышабыз.

II этап     Актуальләштерү. Яңа материалны үзләштерүгә ихтыяҗ булдыру

Суның үзлекләрен кабатлау, яңа дәреснең темасын һәм максатын  билгеләү өчен кроссворд чишү.

Сыек хәлдә суның үзлеге? (агучан)

Төсе бармы?(төссез)

Елга-күл  өсләрендәге ак “төтен” ничек атала?(томан)

Каты хәлдә су ничек атала?(боз)

Боз эргәч нишли?(су була)

Чиста суны икенче төрле ничек дип атыйлар?(саф су)

Суның исе бармы?(иссез)

Газ хәлендә су ничек атала?(пар)

Түбәдән нәрсә тама?(тамчы)

(вертикаль баганада атмосфера дигән сүз чыга)

 

III  этап   Яңа  белем һәм күнекмәләр булдыру

Яңа белем һәм күнекмәләр бирү.Сүзлекчә белән эш.

1.-Нәрсә ул атмосфера?  (Дәреслек ахырындагы сүзлекчәдән табып укыйлар)

Атмосфера-Җир шарын чорнап алган һава катламы.

-Фоторәсемдә Җир зәңгәрсу төстәге шар булып күренә. Әлеге төсне Җирнең биш океаны гына түгел, аның атмосферасындагы болытлар да бирә. Планетабызның “алтынчы океаны” шул инде. Планетаның зәңгәр һава «океаны» төбендә Җир үзе ята.

2.Интернет дәрес карау.

-Без һава турында нәрсә белдек?

-Һава үтә күренмәле, төсе юк. Без аны сизмибез дә күрмибез дә. Әмма ул безгә бик кирәк. Без һавадагы кислородны сулыйбыз. Кешегә тәүлегенә 11 мең литр кислород кирәк. Тулырак…

Авыл бетә. Ил нишләр?..


Авыл бетә. Ил нишләр?..

Авыл бетә

Күңелсез саннар

         Якындагы 7-8 елда авылларда хастаханәләр тулысынча бетәчәк, ә 15-17 елдан мәктәпләр һәм сырхауханәләр калмаячак. Шуның нәтиҗәсендә, авыл халкы акрынлап шәһәрләргә китәчәк, авыллар акрынлап бетә барачак. Халыкның рухын, телен, гореф-гадәтләрен саклаган авыллар бөтенләй юкка чыгу алдында тора. Болар – фантастик китап битләрендәге сүзләр, саннар түгел, болар һәм алда күрсәтеләчәк саннар – барысы да абруйлы  Росстат саннары.

2018 ел башына Россия авылларында илдәге бөтен халыкның 19,1%ы яши иде. 2002 елдан 2010 елга кадәр (соңгы ике халык санын алу еллары) кешесез калган авыллар саны 6 меңгә җитте. Бүген илдә 150 мең авыл исәпләнә. Авыл бетә. Аларның яртысында 100дән кимрәк кеше яши. 17 мең авылда кешеләр даими яшәми. РФ авылда халык тыгызлыгы – 2 кеше/кв.км. Краснодар өлкәсе белән Төньяк Кавказда гына халыкның яртысына якыны авылларда яши.

Соңгы вакытларга кадәр урыс авыллары гына күпләп юкка чыга иде. Татарстанда 1930-2016нчы еллар эчендә 1200 авыл юкка чыккан. Шуларның 70%ы урысныкы булса, 20%ы татар авылы иде. Хәзер исә татар авылларының  юкка чыгу тизлеге арта бара.

Бүген үзебезнең Татарстан авылларында республикадагы халыкның 24%ы гына яши. Бу — 900 мең кешедән бераз гына күбрәк дигән сүз. Соңгы 5 ел эчендә республика авылларыннан 50 меңнән күбрәк кеше шәһәрләргә күченеп киткән. Узган ел авыл хуҗалыгы юнәлеше буенча диплом алган егет һәм кызларның 18%ы гына авыл хуҗалыгы оешмаларына эшкә кергән.

авыл бетә
Русиянең һәм Татарстанның атказанган архитекторы Вячеслав Нилов җәй башында (2019) Дәүләт Советы утырышында белдергәнчә, бүген Татарстанда 3113 авыл бар. Республикада 406 авылда – 11-50, ә 252 авылда 1-10 кеше генә яши. Димәк, бу 658 авылның да яшәвенә инде нокта куелган.Бу авыллар бетә дигән сүз.

Ни өчен авыллар юкка чыга?

авыл бетәАвылларның бетүе – Россиядәге иң кискен икътисадый-сәяси проблемаларның берсе. Соңгы егерме елда илдә 30 мең авыл юкка чыккан. Бүгенге көннәрдә бу сан коточкыч тизлектә үсә бара. Кешесез авыллар саны  барлык авылларның 20%ын тәшкил итә. Авыл үзе бар, йортлары да тора, әмма анда яшәүчеләр йә инде үлеп беткән, йә шәһәргә күченеп киткәннәр. Арча районында менә шушы авыллар бөтенләй юкка чыкканнар: Алмалы, Зирекле, Кече Өчиле, Кече Әтнә (Остыял), Кечкенә Кенәр, Күлбаш, Кызыл Сарай, Орнаш (Әрнәш), Сталин, Тыңламас, Ямаш, Яңа авыл, Яңа Әтнә, Яңа Мәнгәр, Яңа Тормыш (“Татарстан республикасының югалган авыллары” сайтыннан алынды. https://goo-gl.ru/5KXI ). Әле минем үсмер чагымда бу авылларның күбесендә тормыш кайный иде. Бер кеше гомерендә дистәдән артык авылның яшәүдән туктавы коточкыч фаҗига. 2010 елдан 2016 елга кадәр Татарстанда тагын 36 авыл исемлектән сызылган… Авыл бетә.

                Мин үзем яшәгән Яңа Кенәр авылы райондагы иң зур һәм төзек авылларның берсе. Ике мәктәп, Мәдәният йорты, ике китапханә, Укучылар сарае, дистәләгән кибет, әлегә ябылып бетмәгән хастаханә, почта, саклык банкы һ.б. бар. Әмма соңгы 7-8 елда безнең сулъяктагы янәшә ике йорт һәм тагын каршыдагы ике йорт хуҗалары вафат булу сәбәпле, бушап калдылар. Мәктәпкә бару юлында машинам тәрәзәсеннән тагын дистәләгән бушап калган җимерек йортлар, үзләре генә торып калган ялгыз капкалар күренеп кала. Бу күренеш күңелне тырный, шомландыра… Бетү ягына баруыбызга ышанасы килми.

Һәр милләтнең үз яшәү рәвеше бар. Татарныкы шуның белән үзенчәлекле — ул авыл милләте. Шуңа күрә авылларның бетә баруы безнең өчен милләт үлеме белән бер. Хәзер татарларның 24 проценты авылларда яши. Аның да күбесе пенсионерлар. Тагын 15 елдан авылда 5-7 процент кеше калачак. Халык авыл тормышыннан, җирдән бизде.

         Авылларның юкка чыгу сәбәпләре бүген берәүгә дә сер түгел. Төп сәбәп: авылда эш булмау; юньле хезмәт хакы булмау. Шуңа күрә яшьләр авылда калмыйлар. Шуңа да авыл бетә. Бүгенге яшьләр без үскән 70-80 еллардагы совет авылы яшьләреннән бик күпкә аерыла. Алар өчен беренче урында акча тора. Ә хезмәт хакларының авылда түбән булуын җитәкчелек үзе дә яшерми, дөресрәге инде яшереп тора алмый. Марат Әхмәтов әле министр булып торган заманда (үткән кыш) авылда уртача хезмәт хакының 22,8 мең булуын һәм авылда хезмәтнең тиешенчә бәяләнмәвен әйткән иде. Аена 19 мең түләп , бер хезмәткәрне дә тотып тора алмыйсың, дигән иде ул.

Валлаһи, кызганыч кешеләр бу түрәләр. Кайчан да булса чын дөресен белерләр микән алар, әллә икенче урынга күчеп утырганчы шул үзләре сөйләгән ялганга үзләре ышанып йөрерләр микән? Ә инде Әхмәтовның киләсе ике елда авылда хезмәт хакын 33 меңгә җиткерергә кирәк диюе бөтенләй көлке сүзләр булып яңгырады. Әйткәнемчә, бүгенге яшьләр хәзерге вакытта авылда эшләүчеләргә бирелгән хәерчеләр акчасына риза булып тормыйлар да, эшләмиләр дә. Хезмәт хакының кешечә яшәрлек бирелмәве авылларның кешесез калуында төп сәбәп булып тора да инде. Менә шуңа күрә авыл бетә.

Моны туктатырга мөмкинме? Мөмкин һәм туктатырга кирәк, әмма илдә аны хәл итәрлек аграр политика юк. Ә Путинның авылда кеше льготалы пенсия (1300гә артыграк) алыр өчен авыл хуҗалыгында 30 ел эшләргә тиеш дигән сүзләре утка май сибү генә булды. Әгәр шәһәргә балалары янына яшәргә китсә – ул акча бирелми.  Авылда кеше 30 ел стажны ничек җыярга мөмкин?  Гомере буе шул 7-10 меңгә ат шикелле эшләп, буразна арасында аяк сузарга мөмкин ул. Пенсия яшенең артуы шулай ук авылдан биздерүче бер сәбәп булды. Әле 55-60 ка җиткәч, пенсия акчасына яшәячәкбез дип өметләнеп эшләделәр. Хәзер ул өмет тә бетте. Шушы сәбәпләр якындагы ун елда татар авылларының тагын 25%ка кимүенә китерәчәк.

Күпме генә тырышып карасак та, офык артында якты кояш күренми. Авылда социаль инфраструктура елдан-ел начарлана, деградацияләнә. (мәктәпләр ябыла, хастаханәләр бөтенләй калмый, балалар бакчалары юк һ.б.). Яшәү шартлары шәһәр белән чагыштырганда бик түбән ( пычрак урамнар, юлсызлык; канализация, су булмау). Мәдәният учаклары юк йәки булганнарыны да тиешенчә эшләмәми.

Таланган авыллар

Авыл бүген берәүгә дә кирәк түгел. Башта аны күпме талый алсалар, шул кадәр таладылар. авыл бетәҺәр кешенең күз алдында көпә-көндез миллион сумлык байлыклары, җирләре булган колхоз-совхозларны кара җиргә калдырдылар. Инвестор дигән шомагурлар бер-бер артлы килеп, авылны тәмам бөлдерделәр: фермаларны, гаражларны, ындыр табакларын, мастерскойларны җир белән тигезләделәр. Хәтта шәхси хуҗалыкларда тәртипле барган тормыш түбән тәгәрәде. Бүген күп авылларда көтү чыкмый. Туксанынчы еллар башында безнең авылда, мәсәлән,  өч көтү чыга иде. Һәм аларның һәркайсында 70-80ләп сыер йөрде. Хәзерге көндә – авылда көтү юк!

Һәркемнең 15-20 сутый бәрәңге бакчасы бар иде. Хәзер — 3-5 сутый бәрәңге утырталар, калган җирдә печән үсә. Гаиләдә ике-өч буынның бергә яшәве күзәтелә иде. Ул да какшады. Шулай да урыс авыллары белән чагыштырганда безнең авыллар әлегә күпкә төзек, мал-туар, кош-корт асрыйлар, җиләк-җимеш үстерәләр. Фермер хуҗалыгы оештырып, гаилә фермасы төзеп яки авылда үзеңә башка төрле эш булдырып яшәүчеләр саны да арта. Андыйлар да авылның бер өлеше генә шул. Өстән фәрман биреп кенә авылның һәр кешесен эшмәкәрлек белән шөгыльләнергә мәҗбүр итеп булмый.

авыл бетә
Әмма болар хөкүмәт сәясәте белән булдырылган уңышлар түгел. Болар татар халкының элек-электән килгән тырышлыгы, уңганлыгы, булганлыгы белән сакланып калган әйберләр. Тиздән татар авылларын да урыс авыллары язмышы көтмәс дип берәү дә ышандыра алмый. Чөнки хөкүмәт тарафыннан авылларны саклап калу планы һәм стратегиясе эшләнмәгән.

Булганнары да ташка үлчим. ”Күп балалы гаиләләргә бушлай җир бирәбез” дигәне буенча авылда күпме генә кеше җир алды икән? Аларга бит авылдан читтә, җыен чүп баскан йәки сазлыклы җирләр тәкъдим ителде. Ә шул вакытта Татарстанда 38 мең гектар җир буш ята. Әмма җирне үзебездә түгел, нигәдер читтә, Ерак Көнчыгыштан алырга телиләр.1,7 мең татарстанлы җир сорап, гариза язган инде. Бу бит безнең авылларны саклау түгел, киресенчә, татар авылларын бетерү программасы. Һәрвакыт шулай. Башта бер селтәнү белән бетереп ташлыйлар, аннан шуны торгызган булып маташалар.

Программалар чынга ашмый

Россия Президенты Владимир Путин, Федераль Җыенга Юллама белән мөрәҗәгать иткәндә, укытучылар мәсьәләсенә дә тукталды. “Махсус программа буенча авылларга һәм кечкенә шәһәрләргә күчеп килүче мөгаллимнәргә бер тапкыр 1 миллион сум акча биреләчәк. Бу тәҗрибәле педагогларны да авылга  җәлеп итәргә булышачак”, – дип белдерде ил башлыгы. Шулай итеп, авылга күченергә риза булучыларга бер миллион сум бирергә җыеналар. Акча белән генә саланы яраттырып булырмы? Мәктәпләр ябылып беткәч, кайтучысы табылырмы? Гомумән, кирәкме бу безгә? Татарстан Мәгариф һәм фән министрлыгы мәгълүматларына караганда, быелгы уку елы башында укытучылар белән тәэмин итү 99 процентны тәшкил иткән. Авыл җирендә бу сан – 98,4 процент. Авыл мәктәпләрен әкренләп ябып бетерә баралар. Унбер еллыкны тугызга калдырдылар, башлангычларны ыгы-зыгы китереп, кушып бетерделәр. Авылга нәрсәгә укытучы җибәрергә? Бу – бөтенләй кирәк булмаган программа.

авыл бетәДәүләт күләмендә кабул ителгән башка программалар белән дә әллә ни ерак китә алмадык. Төп сәбәп – дәүләт тарафыннан бирелгән акча хуҗалыкларга барып җитми. Авыл бүген муеннан бурычка чумган. Чит илләрдән алынган яңа техника, технологияләр күп хуҗалыкларны ыштансыз калдырды. Банкларга кредит бурычларын һәм процент ставкаларын кайтарып бирәсе дә бар. Бер яктан, авыл хуҗалыгына дип бирелгән дәүләт ярдәменең шул ук чит илләр белән чагыштырганда бик аз булуы, икенче яктан, бирелгән акчаның да турыдан-туры авыл хуҗалыгына барып җитмәве чабудан тарта.

Тагын шундый нинди шәп программалар бар?.. Безнең сөекле хөкүмәтебез әллә нинди реформалар, инновацион технологияләр турында сөйләргә, пилот проектлар чыгарып ятарга ярата бит ул. Кайчагында авыл турында да искә төшергәләп ала шулай. Шундыйларның берсе – авылны саклап калуга юнәлдерелгәне – авылда спортны җәелдерү. Көләргә ашыкмагыз. Авылда калган әби-бабайлар туп тибә башларлармы, буш калган бакчаларда спорт корылмалары үсеп чыгармы – анысы безгә билгесез.

авыл бетә
Әмма федераллар авыллар үлмәсен, халык күченеп китмәсен өчен авылларга спорт кирәк дигән гаҗәп тә “акыллы” фикергә килгәннәр. Ә без юләрләр авыл халкы эшләгәненә лаеклы хезмәт хакын алырга тиеш дигән булабыз. Нәтиҗәсен тиздән күрербез.

Чөнки мондый пилот проектлар беренче булып, барысын да булдырып яткан, Татарстанда сынап карала. Моның өчен: спорт корылмалары, стадионнар төзү, спорт җиһазлары булдыру өчен казнадан миллионнар бүлеп бирелер. Планнар төзелер, үсеш стратегияләре язылыр. Калганы… әкияттәге кебек булыр. Акчаны тагын үзләре бүлеп бетерерләр, безгә мыек майларлык кына калыр. Шушы проект нигезендә бер генә авыл сакланып калса да, мин бик шат булыр идем. Ә сез?..

Фәрит Вафин. Шушы темага охшаган башка язмалар:

 Кая бара бу Рәсәй? https://mugallimplan.ru/yangalyklar/kaya-bara-bu-r-s-j/

Кая барабыз? http://www.tatyash.ru/index.php?issue=12232&file=41.htm ТЯ

Гарәфи Хәсәнов табигать җырчысы


Гарәфи Хәсәнов табигать җырчысы

Гарәфи Хәсәнов

Казан шәһәре Совет районы муниципаль бюджет белем учреждениесе 156 нчы номерлы урта гомуми белем бирү мәктәбенең татар теле һәм әдәбияты укытучысы Тихонова Нурфия Ринат кызы. Тема: Гарәфи Хәсәнов табигать җырчысы.

  Гарәфи Хәсәнов турында уйланулар.Табигатебез моңсуланып, көзгэ кереп барган мизгелдә әллә нинди сихри уйлар керде күңелгә. Юк шул һәрбер нечкәлеген, серлелеген, узенчәлеген, матурлыгын  күрә белмибез шул җир-анабызның. Ә булган бит шундый язучыларыбыз. Менә шундый уйлар белән, озак еллардан бирле кулга алмаган, бер таушалып беткән китапны алдым кулыма.

 Бу  Гарәфи Хәсәновның “Елның дүрт фасылы”дигән китабы. Кулыма алып китапның саргайган битләрен барлый башладым. Шундый таныш битләр, әйтерсен бала чакларга кайттым. Кызганыч хәзер балалар бу язучыныда, аның иҗатында, шушы китапны да белмилэр.

 Сүземнең  башы  табигать турында . Әйе, мин менә шушы табигатьне сөюче Гарәфи Хәсәнов турында фикерләремне әйтеп китәсем килгән иде.

  Гарәфи Хәсәновны табигать җырчысы дип юкка гына әйтмәгәннәр икән. Ул табигатьнең гүзәллеген генә күрми анын һәрбер нечкәлегенә тукталып, җансызны җанлы күрсәтеп, һәр укучы каршында могҗиза ача.  Ул узенең әсәрләрендә табигатьне төрле яктан күрсәтә.  Аның  әсәрләре сихри көчкә ия, үзенә тарта, җәлеп итә. Бу җыентыклардагы әсәрләр һәр кешене әйләнә- тирәбезне сакларга чакыра.

Бүгенге фәнни-техник прогресс нәтиҗәсендә әйләнә-тирә мохиткә килгән зыян турында көннән-көн күбрәк сөйлиләр. Бу уңайдан, җир- анабыз  табигатькә сакчыл караш тәрбияләү юнәлешендә Гарәфи Хәсәнов әсәрләренең кыйммәте артканнан арта бара.Шуңа күрә балаларны  кечкенәдән үк табигатьне яратырга, сакларга өйрәтергә кирәк дигән фикерләр тынгылык бирми.

  Табигатьне ярата аның  матурлыгын тоя, күрә  белгән кеше беркайчан да каты бәгырьле була алмый, минемчә. Балаларыбыз шушы табигать турында булган әсәрләрне укып миһербанлы, мәрхәмәтле, киң күңелле булып уссен иде.

Аның әсәрләре эстетик,экологик ләззәт бирү белән бергә тирән белем бирә. Без ул әсәрләрне укып табигатьнең узебез мона кадәр җитәрлек игътибар итмәгән бик күп яңа серләренә, беренче карауга күзгә чалынмый торган гаҗәеп нечкә үзенчәлекләренә төшенәбез. Табгатьне бөтен җаны-тәне белән тоеп язган әсәрләрне без кызыксыну һәм гаҗәпәнү белән укып устек. Шуңа күрә дә бу таушалып беткә, үзем белән бер яшьлек китап кулым эләккәч битараф  кала алмадым.

  Гарәфи Хәсәновның табигать  белеме дип атарлык, искиткеч зур мәгълүмат туплаган, яшь буынны дөрес итеп тәрбияләүдә әйтеп бетергесез файда китергән китапларын кабат  чыгарсалар да, начар булмас иде. Ул китапларны барыбызга да күреп укырга насыйп булсын. Һәм шушы әсәрләрне укып, үзебездән соң килгән буынга да җиткерсәк иде. Чөнки минем уйлавымча бик кирәкле темага иҗат иткән Гарәфи Хәсәнов. Аның әсәрләре балалар өчен генә диелсә дә , табигатебез турында зурларга, олы кешеләргә дә белү зарур. Табигатебез, җир-анабызны саклау шушы тирән мәгънәле хикәя, повестьлардан башлана дип карарга кирәк.

Авторның тагын язмалары: Дәрескә контроль эш.Татар теле.7 сыйныф.

Туган телем,туган җирем. Башлангыч сыйныфлар өчен Сценарий

Россия мәгарифендәге яңалыклар Саннар һәм фактларда


Россия мәгарифендәге яңалыклар. Саннар һәм фактлар.

100 меңгә якын укучы дистанцион укуга күчте.

россия мәгарифендәгеРоссия мәгарифендәге беренче яңалык. 2019-2020нче уку елында 100 меңгә якын укучы мәктәпләргә килмәде. Аларның әти-әниләре балалары өчен белем алуның икенче төрле юлын сайладылар. Бу мәгълүматлар EdCrunch дип аталган глобаль мәгариф конференциясе тикшеренүләрендә әйтелде. Әлеге балалар белемне үз өйләрендә алачаклар. Мондый гаиләләрнең саны елдан-ел арта дип әйтелә документта. Россия мәгариф Министрлыгы мәгълүматлары буенча, 2016-2017нче уку елында гомуми белем бирү мәктәпләрендә 14 миллион укучы булган. Шуларның 8,5 меңе гаиләдә укыган. Бу —  барлык укучыларның 0,058%ы дигән сүз.

Быелгы уку елында EdCrunch экспертлары укытуның альтернатив формаларына сорауның кискен үсүен билгеләп үтәләр. Димәк, “укыталар мәктәпләрдә, мәктәпләрдә “ дигән җырлар тиздән тарихта калырга мөмкин. Өйдә укуга күчү бер яктан, традицион мәктәпнең җитешсезлекләре күп булуын күрсәтсә, икенче яктан, белем алуга яңача, заманча якын килүне дә күрсәтә. Өйдә укуга күчүнең кайбер кыенлыклары булуга карамастан – мәсәлән, баланың социальләшүе өчен шартлар тарая, уку процессын оештыру проблемалары килеп чыга һ.б. – гаиләдә белем алу киләчәктә кызу темплар белән үсәчәк, дип әйтәләр EdCrunch вәкилләре. Экспертлар тиздән мәктәп укучылары мәктәпкә йөрүдән күпләп туктаячаклар, дигән фикердә торалар. Алай гына да түгел, өйдә офлайн-белемнән баш тартып, тулысынча дистанцион формада укуга күчәчәкләр.

Мәгариф өлкәсендәге һәр дүртенче хезмәткәрнең хезмәт хакы 15 меңнән ким

Россия мәгарифендәге икенче яңалык. Росстат мәгълүматлары буенча, илдәге минималь хезмәт хакыннан россия мәгарифендәгетүбән хезмәт хакы алучыларның иң күбе мәгариф өлкәсендә эшләүчеләр. Җирле министрлыклар һәм экспертлар, билгеле, уртача саннар чынбарлыкны күрсәтми дип, ризасызлыкларын белдерергә ашыктылар. Әмма чынлыкта Россиядә мәгариф тармагында эшләүчеләрнең дүрттән бере (23% ) айга 15 меңнән кимрәк хезмәт хакы ала. Укыту йортларындагы хезмәткәрләрнең 7%ы 11 280 сум акча ала. Росстат тагын шуны күрсәтә: 50 меңнән күбрәк хезмәт хакы алучыларның саны – 15%, ә 100 меңнән күбрәк алучылар – 3%.

Минималь хезмәт хакы күләмендә яки аннан да кимрәк алучы өлкәләр:

Тверь өлкәсе –барлык хезмәткәрләрнең  23,9% ы;

Дагыстан республикасы – 22,4%;

Липецк өлкәсе – 20,6%

Марий иле республикасы – 19,9%.

Бу Росстат саннары налоглар тотылганчы булган хезмәт хакы. Кулга керә торган акча тагын да кимрәк чыга. Мәгариф өлкәсендә эшләүчеләргә укытучылар гына түгел, ә балалар бакчаларында эшләүчеләр, югары уку йортлары, спорт мәктәпләре, һөнәри училищелар; алардагы администрация, идән юучылар һ.б. хезмәткәрләр керә.

Россиядә укытучыларның 50%ка якыны өстәмә эшләргә мәҗбүр

 россия мәгарифендәгеРоссиядәге мәктәп укытучыларының яртысына якыны өстәмә эшләргә мәҗбүр. Бу турыда РФ президенты каршындагы дәүләт хезмәте һәм Россия халык хуҗалыгы академиясе тикшеренүләрендә әйтелә. Мәктәптә укытудан тыш бик күп укытучыларның икенче өстәмә эшләре дә бар. Сорашуда катнашучыларның 46,7%ы өстәмә хезмәт хакыннан башка яшәп булмавы турында белдергәннәр. (2016нчы елда – 42,6% булган),-дип әйтелә тикшеренүләрдә.

Сорашуда катнашучы укытучыларның 60%ы бер ставкага эшли. Бу үткән уку елына караганда 4,7%ка артык. Ике ставкага эшләүче укытучыларның саны үткән уку елы белән чагыштырганда ике тапкырга якын арткан, 7,3% тан 13,8% ка кадәр. Тикшеренүләр шуны күрсәтә: 2017нче елда авыл укытучыларының яртысы (52,6%) бер ярым яки ике ставкага эшләгән (2014 елда – 39,4%). Шәһәр мәктәпләрендә аларның саны тагын да күбрәк – 63,8% (2014 елда – 45,9%)

Укытучыларның күбесе (74,4%) үз хезмәтләренең үзенчәлекләре турында сөйләгәндә мәктәптә эшләүнең тагын да авырлашуы турында әйткәннәр.

 Респондетлар фикеренчә, бүген мәктәптә укытучы хезмәтен авырлаштыручы төп сәбәпләр: төрле отчет язуларының күбәюе һәм оештыру эшләренең артуы. 2014 елда болай уйлаучылар 78,8% булган. Хәзер – 84%ы шулай,ди. Башка сәбәпләр дә бар: аттестация – 31,4%, ата-аналар белән проблемалар – 38,8%.

Россия мәгариф тармагында эшләүче укытучыларның 60%ы үз хезмәт хакларыннан риза түгелләр

  россия мәгарифендәгеРАНХиГС тикшеренүләре россия укытучыларының 60%ының үз хезмәт хакларыннан риза булмауларын күрсәтте. 24% укытучы яшьләргә мәктәпкә килүдән мәгънә юк дип уйлый. Педагоглар составының картаеп баруы – илдәге иң кискен проблемаларның берсе. РФ президенты каршындагы дәүләт хезмәте һәм Россия халык хуҗалыгы академиясе хезмәткәрләре үткәргән аналитик күзәтүләр Россия мәгариф тармагында эшләүче укытучыларның 60%ының үз хезмәт хакларыннан риза булмауларын күрсәтте. Сорашуларда 900 укытучы катнашкан – 300е авыл мәктәпләрендә, 300е кечкенә шәһәрләрдә, 300е өлкә-республика башкалаларында эшләүчеләр. Сорашуда катнашучылар Воронеж, Иваново, Свердловск, Чиләбе өлкәләрендә, Алтай, Ставрополь якларында яшиләр һәм эшлиләр.

Хезмәт хакларыннан риза булган укытучылар да бар. Алар барлык укытучыларның – 42%ы. Һәм алар нигездә кечкенә шәһәрләрдә яшәүчеләр.Өлкә, республика башкалаларында яшәүчеләрнең 41% ы риза. Авыл мәктәпләрендәгеләрнең 40% ы гына хезмәт  хакларыннан риза булып яшиләр.

Россия укытучыларының уртача хезмәт хаклары  2016нчы елдагы 33,3меңнән 2017нче елга 34,9 меңгә үскән.

Соңгы елларда мәктәп коллективлары бик аз яңара. Бары 17% сорашуда катнашучылар гына мәктәпкә яшь укытучылар килүен әйткәннәр.   

Россия мәгариф тармагында эшләүчеләрнең 65% укытучыларга дресс-код кертүне яклыйлар, дип белдерде ВЦИОМ (Бөтенроссия җәмәгатьчелек фикерен өйрәнү үзәге).

 россия 65% россияле мәктәпләрдә укытучылар өчен дресс-код кертү ягында.

25тән 34 яшькә кадәргеләр арасында аны яклаучылар тагын да күбрәк – 77%.

Өлкән буын вәкилләре дресс-код кертүне бик үк яклап бетермиләр – 57%.

 2013 елда дресс-код яклылар  66% булган булса, 2018 елда – 82% булды.

 Дресс-кодны яклаучыларның төп дәлиле – форма социаль тигезлекне күрсәтер диләр(36%).Икенче дәлил – укучы формасы мәктәпләрдә тәртипне яхшыртыр дигән фикер (31%). Дресс-код пөхтәлек, җыйнаклыкка  китерә, матур була дип тә әйтәләр(16%). Бердәм форма кертүгә каршылар бары 15% кына.Алар аны кыйммәт булыр һәм балалар үз төсләрен югалтырлар дип уйлыйлар.11% җавап бирүчеләр бу эшне мәгънәсез чара дип билгеләделәр.

Бу язманың дәвамы тиздән куелачак.

Хәерче  халыкның ни өчен түрәләре  бай?


Хәерче халыкның түрәләре бай

хәерче
Безнең ил әкияттәге кебек. Үзе бай. Меңләгән чакрымнарга сузылган урман-кырлары иксез-чиксез. Җир астындагы байлыклары санап бетергесез. Ә үзендәге халык мохтаҗлыкта, хәерчелектә яши. Чынлыкта шуның кадәр байлыклары булган илнең кешеләре дә мул тормышта яшәргә тиешләр.

 

Хәерчелек

Хәерче  халыкның ни өчен түрәләре  бай?Юк шул, әнә бер хәерче әби калтыранган куллары белән кибеттә тиеннәрен саный. Әнә бер абзый тротуарда гармун сыздыра, алдында кәгазь тартма. Ә теге балконнан ике исерекнең акырып җырлаганы ишетелә. Өй стенасының штукатурлары коелып беткән, балкон үзе менә ишеләм, менә ишеләм дип тора. Адым саен, шәһәр-авыллар саен менә шундый хәерчелек. Әйтерсең, әкиятләрдәге убырлы карчык ул. Кемне йотарга, кемне бетерергә белмичә тузынып-котырынып йөри. Кесәләребезгә килеп керә – шунда яшәмәк була. Җаныбызга үтеп керә – исән килеш тере мәетләр ясый. Күңелләребезне, йөрәкләребезне курку, буйсыну җепләре белән чорнап куя. Яңа туган сабыйларны чүплеккә ташлата. Кешеләрне ипотека-кредит колларына әйләндерә.

Рәсәй дигән бөек илнең 5,5% халкы бүген 7 меңнән кимрәк акча ала. Бу – 8 миллион халык дигән сүз. Болар әкияти уйлап чыгарылган саннар түгел. Болар рәсми статистикадагы цифрлар. Бу саннар Думада сөйләшүләр, бәхәсләшүләр чыгармый. Йөрәкләрен май баскан чиновникларны да борчымый. Югыйсә бит алар сикереп торырга һәм үз халкының шулай яшәгәнен белгәч, сөрән салырга, каядыр чабарга, нәрсәдер эшләргә тиешләр. Әмма боларның берсе дә юк. Һәм була да алмый. Чөнки бездәге хакимият үзе турында уйлаудан, үз байлыгын саклау һәм арттырудан тыш  бүтән бер нәрсә турында да уйламый. Гомумән, ул уйларга, фикер йөртергә сәләтсез. Авторитар идарә итүгә корылган империядә башкача була да алмый. Уйлаганны һәм нәрсәдер эшләгәнне яратмыйлар, өстән кушылганнар карусыз үтәлсә, шул җиткән.

Росстат хәбәр иткән 7 мең хезмәт хакы – коточкыч һәм упкынның төбе ул. Шул 7 меңгә яшәүне күз алдына китереп тә, аңлап та булмый.  Болар чәйгә берәр төрле тәм-том, печенье шикелле әйберләр алу турында хыяллана да алмыйлар. Боларның өсләрендә ун ел киелгән бишмәт. Ашаганнары ипи белән бәрәңге. Бу кешеләр турында гәҗитләр язмыйлар, аларны телевизордан күрсәтмиләр. Алар митингларга да чыкмыйлар. Әйтерсең алар бу илдә бөтенләй юк кешеләр. Әмма алар бар һәм алар илнең чире һәм проблемасы. Ләкин хөкүмәт ул чирне дәвалау белән шөгыльләнми, проблеманы чишәргә җыенмый. Бездә алардан да кискенрәк хәл итәсе мәсьәләләр күп. Америка белән тешләшәсе, Англия белән тарткалашасы, Украинаны сүгәсе…

Охшаш язма: Ярлымы син әллә хәерчеме?

Россиядә хезмәт хакы

Россиядә эшләүче кешеләрнең 35,2%ы  айга 21800 сумнан кимрәк хезмәт хакы ала. Бу саннар илдә яшәүче һәр биш кешедән берсенең туйганчы ашый алмавы, иске киемнәрдән йөрүе дигән сүз. Болар тиешле медицина ярдәмен дә ала алмыйлар, чөнки аларның кыйммәтле дарулар алырга һәм түләүле медицина ярдәменнән файдаланырга акчалары җитми. Бу цифрлар дәүләтнең үз халкына битарафлыгын һәм кешеләрнең газап-мохтаҗлыкларына төкереп каравын күрсәтә.

Кешеләр хыял белән яшиләр. Американнарның хыялы эшләп, уңышка ирешүдән гыйбарәт. Немецлар тырыш хезмәт лаеклы дәрәҗә, хөрмәткә китерер диләр. Россиядә бүтәнчә. Бездә ярлы булыр өчен эшлиләр. Тырышыбрак эшлә – картлыгыңда хәерчегә әйләнерсең. Пенсиягә кадәр эшлә – яшәргә акчаң җитмәс. Уйламыйча, мәгънәсез эшлә – яхшы тормышка өметләнмә.хәерче

7,9% россияле 10 600 сум хезмәт хакы ала. 41% кешегә 20 меңгә кадәр алу “бәхете” тигән. Тагын шунысы бар: Мәскәүдән ераграк киткән саен хезмәт хакы түбән төшә бара. Кабардин-Балкарда – 21 900сум булса, Дагыстанда 21 300, Ингушетиядә 22 100 сум. Россиянең 68 регионында хезмәт хакы илдәге уртача хезмәт хакыннан түбән. 50 регионда 30 меңгә дә җитми. Әле бу акчалардан 13% налог һәм страховой взнослар алынгач кулга керә торган акча күпкә кими, дип яза Росстат.
Безнең үз Татарстаныбызда яшәү минимумы – айга 9450 сум. Пенсионерларга – 7742 сум. Россия буенча — 10 753 сум. Пенсионерларга — 8894 сум. Эшләүче кешеләргә шушы яшәү минимумыннан, ягъни ачка үлмәслек яшәү суммасыннан да азрак түләргә тиеш түгелләр. “Тиеш” һәм “тиеш түгел” дигән сүзләр бездә кешесенә карап кулланыла. Эш бирүче үзендә эшләүчеләргә яшәү минимумыннан кимрәк түләсә, аны җавапка тартырга тиешләр. Ләкин гайре табигый мондый хәлне күргәнегез бармы? Минем юк.

Шуңа күрә илдәге 22 миллион кеше яшәү минимумыннан да түбәнрәк акчага яши. Бу 22 миллионның кесәләре буш. Алар хәерче. Тупланган, саклык акчалары юк. Аларның көн-төн баш миләрен бораулаучы бары бер уйлары бар. Кайдан акча табарга? Ләкин бу сорауга җавап юк. Чөнки акчаны беркайдан да алып булмый. Бу чарасызлык, өметсезлек юлы. Ул йә кредит-ипотека кабаласына батыра, йә соңгы тиеннәрне саната-саната хәерче тормышта яшәтә. Хәерче тормыш нәсел буенча балаларга күчә, чөнки аннан котылу мөмкин түгел. Россиядәге 40-50 миллион халык каһәрләнгән кешеләр кебек эшли һәм шул ук вакытта миңгерәүләнгән, изелгән тормышта көн күрә.

Уртача хезмәт хакы

Киләсе елда “шатланырлык яңалык” бар. Сөекле хөкүмәтебез күкрәк кага-кага 1нче гыйнвардан минималь хезмәт хакын 850 сумга арттырабыз дип шапырына башлады. Шуннан соң ул 12 мең 130 сум булачак! Минималь хезмәт хакы күләмен арттыру илдәге фәкыйрьләр санын күпмедер  киметәчәк. Халыкның 13,2% әлегә 11мең 280 сум ала, дип әйтәләр әйтүен. Әмма болар бик күпкә киметеп күрсәтелгән саннар. Акча артканнан соң фәкыйрьләр хәзерге 13,2% урынына 6,6% ка калырга тиеш, имеш.хәерче

 Трибуналардан уртача хезмәт хакы дип лаф орырга, аны шактый югары итеп күрсәтергә тырышалар. Кайчагында укытучылар 30-35 мең алалар дигәч, мин аптырап куям. Дөрес, Мәскәүдә алуларына ышанам, анда 85 меңгә кадәр алалар ди. Росстат әйтүенчә, 2018 елда Рәсәйдә уртача хезмәт хакы 42500 сум булды. Ә хәзер үзегезгә һәм күршеләрегезгә карагыз әле. Бар микән берәр авыл фермасында тирес түгүче абзыйларның шуның кадәр акча алганнары?

Шушы уртача дигән ребусны чишеп карыйк әле. Уртача хезмәт хакы бик кызык исәпләнә. Гади генә бер мисал. Әйтик, бригадада 4 кеше һәм бригадир эшли ди. Шуларның икесе – 10 мең, берсе – 15 мең, ә бригадир – 30 мең ала, ди. Әле аларның директорлары бар, ул – 100 мең ала. Уртача хезмәт хакын исәплибез. 10000+1000+15000+30000+100000=165000. Шуны 5 кә бүләбез. 33000 килеп чыга. Җитәкчеләр никадәр күбрәк алса, анда эшләүчеләрнең уртача хезмәт хакы да шулкадәр зуррак була.

Әмма аңа карап, 10 мең алучы  абзыйларыбызның акчалары артмый. Шуңа күрә гәҗитләрдә язылган, телевизордан сөйләнгән уртача хезмәт хакы саннарын ишетеп, минеке нишләп алай түгел икән, дип йөрәк даруына үрелергә ашыкмагыз. Артык борчылырга урын юк, чөнки уртача хезмәт хакы буенча Россия дөньяда 69нчы урында тора! Рейтингның иң югары баскычында АКШ, Австралия, Япония. Аннан Европа илләре : Англия, Норвегия, Швейцария, Австрия, Голландия һ.б. китә. Кайбер экспертлар 2025нче елда Россиядә күпчелек кеше 75000 меңнән дә ким эшләмәячәк диләр. Ышанасы килә, әмма әлегә Африка илләре дәрәҗәсендә торган хезмәт хакының 5-6 ел эчендә шуның кадәр үсүе, кем әйтмешли, едва ли…

Монысын да карагыз: Салымыңны саныйбызмы?

Мәкаләдә саннар артык күп булса, ул я кешене ышандырмый, я кеше аны укымый башлый. Шуңа күрә язганнарга нәтиҗә ясап, Росстат саннарын күрсәтеп үтмичә булмый:

-айга кереме 3422 меңнән ким (иң-иң хәерчеләр – Росстат билгеләмәсе) булганнар барлык халыкның —  13,4%ын тәшкил итәләр;

-кереме 3422 сумнан 7400 гә кадәр булганнар (хәерчеләр — Росстат билгеләмәсе) -27,8%;

-7400 сумнан 17 000 сумга кадәрлеләр (ярлылар — Росстат билгеләмәсе) -38,8% халык;

-17000 сумнан 25000 сумга кадәр алучыларны “ярлылар арасындагы байлар”(  Росстат билгеләмәсе ) дип атарга була. Мондыйлар -10,9%.

-25000сумнан 50000гә кадәр алучылар халыкның  7,3% били. Боларны уртача яшәүчеләр дип әйтеп була.

-50000 – 75000 алучылар, ягъни хәлле тормыш белән яшәүчеләр Россиянең 1,1% халкын алып тора.

— “байлар” дип аталучыларның кереме айга 75000 меңнән артык.Алар ил халкының- 0,7%ы гына.хәерче

Әгәр шушы күрсәткечләрне кушып исәпләсәк, беренче өч төркемдәгеләр, ягъни ярлылыр белән хәерчеләр ил халкының 80% ы дигән сүз. Кеше башына әйләндергәндә бу – 113 миллион халык дигән сүз. Росстат башлыгы Александр Суринов әйтүенчә, “ безнең илдә иң зур байлар белән иң хәерче кешеләр арасындагы аерма 800 тапкырга җитә!”

Өстә утыручы югары катлау ай буена күпме кара һәм кызыл икра ашый икән? Күпме виски эчә икән? Кызганычка каршы, болары яшерен мәгълүмат һәм Росстат аларны сер итеп саклый. Әмма берәүгә дә сер булмаган бер нәрсә бар. 80-90% байлыкны Мәскәүгә җибәреп, аларны ашатып, симертеп, үзеңә кирәген дә алардан сорап алып яшәргә мөмкин түгел. Мондый нәрсә акылга сыймый. Мондый гаделсез дәүләт була алмый. Ләкин ул бар һәм бу әкият түгел. Бу – чынбарлык. Бер якта – илнең бөтен байлыгын үз кулларына йомарлаган миллиардерлар,  икенче якта – хәерче халык.  21 гасырда болай яшәргә тиеш түгелләр!

Бу видеоны һичшиксез карагыз: Задача Правительства и Единой России — держать народ в нищете | Pravda GlazaRezhet

хәерче

 Фәрит Вафин

Өченче хатың кайда? Хикәя


  хат

 Айзилә Сабирова 2000 елда Арча районы Яңа Кенәр авылында туа. 2018 елда Яңа Кенәр урта мәктәбен тәмамлаганнан соң, КФУның социаль-фәлсәфи һәм гаммәви коммуникацияләр институтының журналистика бүлегендә II курста укый. «Казан утлары» журналында практикант. 2018 елда республикакүләм «Алтын каләм – Золотое перо» фестивалендә катнашып, призлы урынга лаек була.

Кереш

Туып-үскән йортыңны калдырып, икенче яшәү урынына күченү авыр, дип сөйлиләр. Әмма Зифаны мондый зур үзгәрешләр бер дә куркытмады. «Яңа урын – яңа тормыш» дигән уй белән, кыз кирәкле җиһазларын, киемнәрен, савыт-сабаларын катыргы тартмага тутырырга ашыкты. Чормадагы почмакта посып торган иске киштә дә Зифаның игътибарыннан читтә калмады. Тузан томанын җиңеп, ул беренче киштәдән иске альбомын, китапларын актара башлады. Кинәт, саргаеп, бөгәрләнеп беткән иске конверт эченнән өч хат килеп төште. Зифа бу хатлар турында күптән оныткан иде инде, таныш язмага тап булгач, аның күзләре юешләнде.

1 нче хат

Сап-сары көзге яфрак, җилдә тирбәлеп, акрын гына синең битеңә төште. Матурлык матурлыкка тартыла шул. Мондый көтелмәгән бүләк бигрәк шатландырды инде үзеңне: рәхәтләнеп көлдең, искән җилләр көенә сикерә-сикерә биедең. Синең көлүең, елмаюың, иреннәрең… Үземне кулда тота алмыйм бит, матурым! Ә мин бөтенләй андый кеше түгел. Гап-гади авыл егете, җәйләрен – утын, кышларын кар ташыйм, сабырлыгым һәм җитдилегем белән горурланам. Үзгәрттең син мине, җаным… Хисләрем белән уртаклашу, кызлар артыннан чабу миңа ят нәрсә иде, әмма тормышымда бер кыз барлыкка килде, Зифа исемле кыз. Бары тик аның өчен генә бу чиксез күктән меңләгән, юк, миллиардлаган йолдыз җыярга, кырыс дөньяның барлык бәлаләрен җиңеп, янына барырга әзермен. И, гашыйк булсаң, сүзләрең дә татлылана икән! Мәхәббәт уклары миңа, озаграк очып, соңрак кадалыр, дип уйлаган идем шул. Бу тормышта барысы да син теләгәнчә булмый икән.хат

Зифа, әле дә исемдә – синең белән беренче очрашуыбыз, танышуыбыз, дуслашуыбыз. Авылыбызда бер ай элек куелган клуб мөдире яшьләр өчен биюләр оештырырга теләде. Якшәмбе, җәйнең соңгы көнендә барсы да әзер иде: магнитофоннар дөрес тавышка көйләнгән, кызыл һәм зәңгәр утлар түшәмгә эленгән, күлмәкләр киелгән, чәчләр таралган. Минем бу «тусовка»га бер дә эләгәсем килми  иде. Ләкин дусларымны тыңлап, клубның ишеген теләр-теләмәс ачып, эчкә үтәргә туры килде. Халык бирелеп бии: кулларын болгый, аякларын тыпырдата, егетләр кызларны вальс әйләндерә. Әлеге күренеш мине бер дә шатландырмады, ә бәлки, киресенчә, кире китәргә этәрде генә. Кинәт миңа шулкадәр ят булган төркем эчендә якты кояш нуры сыман кечкенә генә сылу гәүдә күренде. Акылымны тыңламыйча, йөрәк тибеше артыннан гүзәл кызга таба ашыктым. Күзләребез очрашты. Әйтәсе сүзләр онытылды.

– Сәлам! Ни сорамакчы идең?

– Эээ… м-мин… Марат буламын! – дип кычкырып җибәрдем.

И оят, оят! Синең шикелле чибәр кызларны күргән юк иде шул, Зифа. Җәйге алмалар төсле алсу битләрең, иртәнге чык сыман ялтырап торган зәңгәр күзләрең, кура җиләге шикелле иреннәрең тәмам башны әйләндерде. Танышуыбыз кинолардагы шикелле түгел, ә сәеррәк булса да, онытылмаслык мизгел иде ул минем өчен. Җәйнең соңгы көне шундый шатлык белән истә калды. Зифам, ышан, нинди генә авырлыкларга очрасам да, һәрвакыт синең янда булачакмын.

2 нче хат

Төн. Ай яктысы гына алдагы сукмакны яктыртып, безгә юл күрсәтә. Кар бөртекләре синең йомшак чәчеңә ябышып калды, алар, җем-җем килеп, күзләрне чагылдыра. Кышкы буран суыгы иреннәреңне корытты, керфекләреңә бәс кундырды. Йөрәгең мәхәббәт белән тулса, ниләр генә күрмисең икән?! Зифам, син ул төнне аеруча көләч, шат идең. Шундый рәхәт чагыңда сиңа күңелсез хәбәремне бер дә әйтәсем килмәгән иде. Шуңа да инде бу хатымда калган сүзләремне җиткерәм. Башлап җибәрер өчен, ике көн элек булган хәлне сөйләп үтәм. Сәгать теле көндезге икегә килеп терәлгәч, хат ташучы Шамил кулыма конверт тоттырды. Әлеге язма синнән, Зифа, дип уйлап, мин, чаба-чаба, өйгә ашыктым, секунд эчендә конвертны ертып, укый башладым.

Юк, синнән түгел икән шул. Интернет челтәрендә информатика буенча укыту мәктәбе оештырган бәйгедә катнашырга һәм үзем ясаган сайтымның адресын җибәрергә кушканнар. Син бит инде беләсең минем компьютер белән кызыксынганымны. Ә мондый мөмкинлек бер генә була! Бу конкурста җиңү турында уйламадым. Әмма тормыш үзенекен эшли шул. Нигә мондый шатлыклы хәбәр безнең өчен күңелсезлек алып килсен соң, дип уйлыйсыңдыр. Бәйгенең бүләге – шул мәктәптә бушлай уку. Хыялымны чынга ашырыр өчен, тракторчыга укуымны ташлап, авылны, юк, Зифам, сине калдырып, шәһәргә китәргә туры киләчәк. Арабыз, ким дигәндә, 564 чакрымга ерагая, бу җаныбызны кимереп торачак. Ләкин без әлеге авырлыкларны җиңеп чыгарбыз, кыенлыкларга бирешмәбез. Матурым, барысы да яхшы булачак. Ышан миңа…

4 нче хат

   хатИсәнме, Зифа. Хат алышканыбыз кинәт исемә төште дә, язу өстәленә җитез генә утырып, сиңа әйтәсе сүзләремне кәгазьгә тезә башладым. Кулыма каләм алгач, әллә нинди таныш, җылы хисләр йөрәгемә бәрелде, узганнарны хатирә итеп кайтарды. Әйе, синең белән аерылышуыбызга бик күп, бихисап күп вакыт узды шул. Икебезнең дә үз тормышы, көнкүреше. Ә ун ел элек без һәрвакыт бергә булачакбыз дигән ышаныч белән яши идек бит. Җәй көннәрендә, кичләрен, урам буйлап сөйләшеп баруларыбыз, серләшеп утыруларыбыз, бер-беребезне уздырып, чит ил язучыларының китапларын укуларыбыз…

Онытылмаслык мизгелләр, бәхетле чаклар! Кая югалды соң алар? Кая китте безнең мәхәббәт? Ник?! Соңгы хатымны язганыма да ун ел узды. Син аңа тәки җавап бирмәдең. Ә мин көттем, нык көттем. Бәлки, нәкъ синнән киләчәк хат, минем сорауларга җавабың язмышыбызны үзгәрткән булыр иде, безне кавыштырыр иде төсле. Хәзер бу турыда искә алу да мәгънәсез инде – хәйран вакыт узган, дөнья аз гына булса да үзгәргән. Ләкин, шуңа да карамастан, яратуым сүрелеп бетмәде әле, Зифа. Һаман төннәрен теләр-теләмәс синең образың күз алдыма килә, кешеләр шаулашкан урыннарда кинәт синең тавышыңны ишеткәндәй булам. Бу дөрес хәл түгел… Минем бит гаиләм бар!

Хатыным белән китапханәдә таныштык, шәһәрдә ике бүлмәле йорт сатып алдык, икәүләшеп обойлар ябыштырдык. Бер елдан соң улыбыз да туды. Әмир исемле. Минем шикелле көләч йөзле, яшел күзле, китаплар ярата. Биергә яратмый. Әнисенә охшап, шахмат, шашка белән мавыга. Эштән кайткач, ул һәрвакыт чаба-чаба минем янга ашыга, нәни куллары белән муеныма сарыла. Андый вакытларда үземне иң бәхетле кеше итеп тоям. Ләкин синең турыда уйланулар тынгы бирми. Беренче мәхәббәтеңне онытып булмый, дигәннәргә бер дә ышанмадым, андый кешеләрне аңлый алмый идем. Үзем бу капкынга эләгүемне сизмичә дә калдым бит, Зифа. Бу хатымны юкка гына язмыйм мин. Әйтәсе сүзләремне кәгазьгә күчереп, кирәкмәгән, ят уйлардан арынырга телим. Күптән инде сине йөрәктән өзеп алырга, хисләрне көлгә әйләндерергә кирәк бит. Зифам, сиңа бер генә теләгем бар: бәхетле бул, җаным! Елама, күңелсезләнмә, эчеңне пошырма. Димәк, шулай булырга тиеш, күкләрдән шулай дип фәрман иңдерелгән. Зифам, сау бул, мәңгегә сау бул!

***

Хатның соңгы юлларын укып бетерүгә, Зифа урыныннан сикереп торды, иске кәгазьләрне тагын ашык-пошык актарырга тотынды. Фотолар, рәсемнәр, язмалар бер-берсе белән кушылып бетте, «ботка»га әйләнде. Карамаган җир калмады, әмма иң кирәклесе – язмышны үзгәртергә сәләтле хат табылмады. Кайда соң син, өченче хат?!. Чыганак:

Укытучы хезмәте бездә һәм чит илләрдә


 Укытучы

Икътисадый хезмәттәшлек һәм үсеш оешмасы дөньядагы илләрнең укыту һәм белем бирү өлкәсен өйрәнү максатыннан, ел саен, “TALIS” дип аталган халыкара тикшерү уздыра. “TALIS”- Teaching and Learning International Survey , ягъни “Укыту һәм белем бирү тармагын халыкара тикшерү” дигән сүз. Бу – халыкара проект һәм 2008нче елдан Россия дә шушы оешмага керде. Монда 48 дәүләт катнаша.

“TALIS”-2018 нәтиҗәләре.

  Шул исәптән, “TALIS”-2018дә РФнең дә 14 регионыннан 4 мең укытучы катнашты. “TALIS”ның асылы — укытучылар һәм мәктәп директорларыннан компьютерлаштырылган сорашу уздырудан гыйбарәт. Шуның нигезендә мәктәп эчендәге педагогик, методик һәм социаль хәлләр турында мәгълүмат җыела. Тикшерү нәтиҗәләре мәгариф системасын тулаем күз алдына китерергә ярдәм итә. Рособрнадзордагылар әйтүенчә, бу инде өченче цикл. Беренчесе – 2008нче, икенчесе – 2013нче елда булган иде. 2018нче елгы тикшерүләрдән соң түбәндәгеләр билгеле булды.

  1.Укытучы һөнәре элеккечә күпчелек илләрдә хатын-кызлар хезмәте булып кала бирә. Россиядәге укытучыларның 85%ы хатын-кызлар. Башка илләрдә – 70%. Латвиядә бездәгедән күбрәк – 89%. Россиядәгедән азраклары Япония (42%), Согуд Гарәбстаны (52%), Нидерланд (53%).

   2.Рәсәйдә укытучы булып эшләүчеләрнең уртача яше – 52 ел. 30 яшькә кадәргеләр – 11%, 30дан 49 яшькә кадәргеләр – 47% тәшкил итә. 50не узганнар барлык илләрдән дә уздыра – 42% (аларда-31%). Илдәге укытучыларның 30%ы 50 белән 59 яшь арасында. Сорашулардан күренгәнчә, безнең ил укытучылары уртача 21 ел эшлиләр. Бу башка илләрдән 4 елга артыграк. Ә менә Төркия яшь укытучылар саны буенча рекордсмен. Алар барлык укытучыларның 43%ын алып торалар.

  1. Россия мәктәпләрендәге директорларның уртача яшьләре 40тан 59га кадәр. Тагын шул күренә: директорлар мәктәптәге педагогик-методик эш белән аз шөгыльләнәләр, уку-укыту планнарын төзүдә катнашмыйлар. Мәктәптәге укытучылар һәм укучылар белән кирәгенчә идарә итмиләр. Директорлар эшкә алдан хәзерләнмичә, тиешле квалификацион белемнәр тупламыйча керешәләр. Бары 19%ы гына директорлар хәзерләү курсларын узган була. Ә башка илләрдә һәр өченче директорның берсе алдан ук директор булып эшләү өчен махсус белемнәрне үзләштерә. Россия мәктәпләрендә директорлар гадәттә 11 елдан артык эшләмиләр.Тагын бер үзенчәлек: Рәсәй директорлары үзләренә укыту сәгатьләре дә алалар. Чит ил директоры укытмый, алар менеджер вазыйфасын гына башкара.
  1. Бездәге укытучыларның 95%ы педагогик белемгә ия. Һәм алар нигездә бер фән укыталар. Ә Европа илләрендә укытучыларның 53%ы берьюлы берничә предметны укыта.
  1. Безнең укытучылар эш урыннарын үзгәртергә теләмиләр. Башка илләрдәге укытучылар һәр ун ел саен эш урыннарын үзгәртеп торалар. Япония белән Сингапурда, мәсәлән, ротация сәясәте үткәрелә. Укытучылар белем һәм тәҗрибәләрен киңәйтү өчен мәҗбүри рәвештә эш урыннарын алыштырырга тиешләр.
  1. Россия укытучыларының эш сәгате – 46 сәгатькә кадәр сузыла. Бу сорашуда катнашкан 48 ил арасындагы иң югары сан. Башка илләрдә ул 38 сәгатьтән артмый. Эш вакытының өчтән берен административ-кәгазь эшләре – төрле отчетлар язу алып тора. Мондый эшләргә атнага 4 сәгать сарыф ителә.
  1. 7. Россиядә укытучы булып эшләү өчен һич югы бакалавриат бетерергә кирәк, бу 4 ел уку дигән сүз. Ләкин уку программалары шундый итеп төзелгән: практика өчен вакыт бик аз каралган.
  1. Безнең булачак укытучыларның күбесе чынлыкта мәктәпкә барырга җыенмыйлар икән. Педагогик уку йортларын ел саен уртача 100 мең студент тәмамлый. Сорашулардан күренгәнчә, аларның бары 10%ы гына мәктәпкә бару турында уйлый. 80% абитуриент диплом алу һәм югары гуманитар белем алу өчен генә укырга керүләрен белдергәннәр. Ләкин соңгы ике елда яшьләрнең мәктәпләргә килүләре арткан. Бездә хәзер кайбер шәһәр мәктәпләрендә фән кандидатларын һәм дәрәҗәле уку йортларын тәмамлаучыларны да очратырга мөмкин.

Хәзер конкрет аерым илләрдәге хәлләрне карап үтик.

 Польша. Польшада укытучыларга хезмәт хакы (1300$) илдә эшләүче башкаларныкыннан азрак булу сәбәпле, мәктәптә эшләүче укытучыларның 75%ы башка эшкә күчәргә тели. Укытучыларның күбесе 1.5 ставкага эшли, ләкин эш вакыты 27 сәгатьтән артырга тиеш түгел. Моннан тыш ул атнага 2 сәгать бушлай эшләргә тиеш (экскурсияләргә алып бару, түгәрәкләр үткәрү һ.б.)

Германия. Бу илдә үз эшләреннән иң канәгать кешеләр – укытучылар. Чөнки башкалар 2500 еврога эшләгәндә, укытучылар 3500 евро алалар.Эш сәгате – атнага 25 сәгать. Укытучыларга чиновник статусы бирелә, димәк алар налогларны азрак түлиләр һәм картлык пенсиясен күбрәк алалар. Немец укытучысы ирекле эш графигы белән эшли. (Буш сәгатьләрендә аны берәү дә мәктәптә тота алмый). Алар репетиторлык белән, бигрәк тә үз мәктәпләрендәге балалар белән шөгыльләнмиләр.

Төркия. Хезмәт хакы – 1000$. Әле моңа тагын өстәмәләр бар. Мәсәлән, фәнни дәрәҗә, квалификация күтәрү, үз балалары өчен. Юлда йөрү өчен 50% ташлама бирелә. Кыска эш көне белән эшлиләр.

 Бу илдә укытучыларны гаиләгә кунакка чакыру гадәти хәл. Укытучыларга бүләк бирү тыелмый, киресенчә төрек гаиләләре үз балаларын укытучыларга бик еш бүләкләр бирәләр.

Франция. Укытучылар башкаларга караганда күбрәк – 2068 евро алалар. Музейларга керү бушлай. Укучыларга өй эше бирелми. Укытучылар дәүләт хезмәткәрләре статусына керәләр. Укытучы пенсиядә эшләвен дәвам итсә, аңа һәр квартал саен 0,75% өстәмә түләнә. Махсус мәктәпләрдә эшләүчеләргә өстәмә түләнә. Мәсәлән, иммигрантларны укытучыларга 100 евро артык бирәләр.

Бөекбритания. Бу илдә укытучылар шулай ук начар хезмәт хакы алмыйлар. Ул уртача – 3650$ . Укытучылар ничә сәгать укытуларына карамастан, көн буе мәктәптә булырга тиешләр (8.30-15.30).Үз мәктәпләре укучыларына өстәмә сәгатьләр бирү тыелган. Шәхси мәктәп укытучыларына бөтенләй рөхсәт юк.

Испания. Укытучыларның эш күләме – атнасына 40 сәгать. Хезмәт хакы алай мактанырлык түгел. 1500-2000 евро тирәсендә. Бернинди өстәмә түләүләр, льготалар юк. 30 ел стажы булганнар 60 яшьтән пенсиягә китә алалар. Ә болай пенсия яше – 65.

Кытай. Кытайда укытучы һөнәре мактаулы эшләрнең берсе. Укытучылар чиновник дәрәҗәсенә ия кешеләр. Пекин һәм Шанхай кебек шәһәрләрдә эшләүчеләр 15000 долларга кадәр алырга мөмкиннәр. Әмма күпчелекнең хезмәт хакы 590 доллар тирәсендә. Укытучыларга күп өстенлекләр каралган. Мәсәлән, льготалы дәвалану, ипотека кредиты һәм төрле социаль ярдәмнәр.

Финляндия. Укытучының уртача хезмәт хакы – айга 2500$. Бу артык зур сумма булмаса да, дәрәҗәле хезмәт санала.Илдә педагогларга ихтыяҗ юк дип әйтерлек.

АКШ. Америкада башлангыч һәм урта белем бирү өлкәсендә эшләү хәйран авыр эшләрнең берсе. Хезмәт хакы төрле штатларда төрлечә. Атнага 40 сәгать эшлиләр. Укытучыларның күбесе хатын-кызлар. Укытучының квалификациясенә карап, 42 дән 68 мең долларга кадәр булырга мөмкин. Ә болай укытучылар уртача 59 мең доллар алалар. Моңа өстәп кыйммәт булмаган, әмма сыйфатлы медицина страховкасы һәм югары пенсия бирелә.Җәйге ял вакыты – 2 ай.

Югары белемне иң яхшы бирүче илләр рейтингы.( QS буенча). 

Тулырак…

Диплом алу өчен санаулы көннәр калды


 Бушлай Диплом

Бушлай  ДИПЛОМ алу өчен “Мөгаллим язмалары”  сайтында санаулы көннәр калды.

31нче сентябрьдән соң акция бетәчәк.

Ашыгыгыз!

ДИПЛОМ алу бик тиз һәм бик гади. Үрнәкләрен карагыз.

Моның өчен сайттагы иң соңгы 6 язманың берсенә комментарий язарга кирәк. Комментарий шул битнең

аскы өлешендә, “Шәрехләү” дигән урында языла. Комментарийлар кимендә 4-5 җөмләдән торырга һәм шул

язмага кызыксындыру уятырга яки аның эчтәлеген ачарга тиеш.

Моннан тыш комментарийны minmplan@mail.ru адресына да юлларга мөмкин. Билгеле инде, комментарий

белән Диплом алу өчен, берәр хезмәтегезне дә (дәрес планы,мәкалә,сценарий,шөгыль үрнәкләре һ.б.)

җибәрергә кирәк.

Акциянең вакыты: 1 сентябрь-31 сентябрь.

Тулырак шушы биттә:  https://clck.ru/JB227

«С» һәм «Ш» авазларын чагыштырып аеру


с һәм ш авзлары
«Сәламәтлек мөмкинлекләре чикләнгән балалар өчен Яңа Кенәр мәктәп-интернаты» дәүләт бюджет гомуми белем учреждениесенең югары категорияле укытучы – логопеды Хәбибрахманова Мөслимә Рөстәм кызы. Укыту-тәрбия эшләре буенча директор урынбасары. Тема: «С» һәм «Ш» авазларын чагыштырып аеру.

Акыл үсешендә кимчелекләре булган балаларның сөйләмендәге кимчелекләр күп таралган, ягъни күпчелек балаларда очратырга мөмкин. Ул кимчелекләрне төзәтү системалы эш алып баруны тәлап итә. “С” һәм “Ш” авазларын бутау иң күп таралаган хаталарның берсе. Бу авазлар ясалу урыны белән генә аерыла, шунлыктан балалар аларны еш бутыйлар. Акыл үсешендә кимчелекләре булган балаларны дөрес сөйләшергә өйрәтү җиңел бирелми, шуңа күрә эшне һәръяклап уйлап, уен элементлары кертеп оештырырга кирәк.

Дәрес темасы: “”С” һәм “ш” авазларын чагыштырып аеру”

Максат: “С” һәм “ш” авазларының дөрес әйтелешен иҗекләрдә, сүзләрдә, җөмләләрдә ныгыту

Бурычлар:

Белем бирү : “С” һәм “ш” авазларын ишетеп аерырга, сүзләрдә дөрес әйтергә, дөрес язарга өйрәтү.

Коррекцион — үстерелешле: вак моториканы һәм артикуляцион моториканы үстерү; фонемаларны тыңлап (ишетеп) кабул итү сәләтен үстерү,; грамматик категорияләрне ныгыту; сүзлек запасын тулыландыру; сүзтезмәләр, җөмләләр төзү күнегүләре аша тулы сөйләмгә омтылыш тәрбияләү; Коррекцион — тәрбияви: тыңлау һәм логопедның күрсәтмәләрен төгәл үтәргә өйрәтү, үз сөйләмеңне контрольдә тоту, белем алуга омтылыш тәрбияләү.

Җиһазлау: презентация, кисмә рәсемнәр, предмет рәсемнәре, проектор, ноутбук, көзгеләр.

Дәрес барышы.

I. Оештыру өлеше. Уңай психологик хәләт тудыру.
— Исәнсесез! Балалар, кәефләрегез ничек? Бер – беребезгә карап елмайдык. Бер-беребезне сәламләдек. Утырыгыз, дәресебезне башлыйбыз. Ә хәзер әйдәгез, яхшы кәефне үзебезгә борын аша сулап кертик, ә начарын сабын куыкларына авыз аша өреп очырыйк!
сулыш алуны ныгыту күнегүләре: сабын куыгы очыру;
II. Дәрес темасын ачыклау. Темасын һәм максатын әйтү.
— Хәзер мин сезгә кисмә рәсемнәр бирәм. Шулардан рәсем төзибез.
— Нинди рәсемнәр килеп чыкты. (шүрәле, су анасы)
— Бу геройлар сезгә танышмы? Алар кайсы әкиятләрдән?
— Су анасы сүзе нинди аваздан башлана?
— Шүрәле сүзе нинди аваздан башлана?
— Без сезнең белән “с” һәм “ш” авазлары н аерырга өйрәнәчәкбез.

III. Төп өлеш.
1.Артикуляцион гимнастика.
— Ярар, балалар, булдырдыгыз, начар кәефләр очып китеп, югалдылар.Хәзер инде, бүгенге дәрестә бик матур итеп сөйләшер өчен авызыбызга, телебезгә гимнастика ясап алыйк:
— «Көрәк» — киң җәелгән тел бер хәрәкәтсез аскы ирендә ята, очы аз гына аска караган;
— «касә» — авыз ачык, киң җәелгән тел уртада, кәсә формасын ала;
— «касә»не эчкә, тешләр артына кертеп-чыгарып йөр тергә;
— «тәмле бал» — өске иренгә «бал буялган», киң җәелгән тел белән, өске ирендәге балны ялап алырга;
— «гөмбә» — киң җәелгән телне аңкауга ябыштырырга, шул халәттә авызны зур итеп ачып ябарга (телнең кереше тартылырга, ә тел аңкаудан ычкынмаска тиеш);
— «кәсә»не эчкә, тешләр артына кертеп, телнең уртасына өрергә.

2. Авазларның артикуляциясен ачыклау һәм характеристика бирү.
— Әйдәгез, хәзер авазларның артикуляциясен искә төшерик эле. Көзгеләр белән эшлибез.

“С” авазы — Бу авазларны әйткәндә иреннәр, елмайгандагы кебек, бераз ачыла. Телнең киң очы аскы тешләргә, берникадәр теш уртларына тиеп тора. Тел аркасының алгы өлеше озынча ялгашсыман хәлгә килеп, өске уртларга таба күтәрелә төшә, һәм тар гына ярык барлыкка килә. Ярыктан салкын һава агымы килә. Үпкәдән килә торган һава, телнең ялгашсыман ачыклыгыннан һәм тешләр арасыннан чыгып, с авазын барлыкка китерә. Тавыш ярылары эшләми. Бу аваз — тартык, саңгырау.

“Ш” авазы — Ш авазын әйткәндә, иреннәр түгәрәкләнеп бераз алга сузыла. Тешләр бераз кысынкы була. Телнең киң очы өске теш уртларының арткы ягына күтәрелә, ләкин каты аңкауга тими. Телнең кырыйлары азау тешләргә кысылып бераз күтәрелә. Тел уртасыннан җылы һава агымы килә. Тавыш ярылары эшләми. “Ш” авазы шулай ук тартык, саңгырау.
3. Хәрефләрне искә төшерү.
— Балалар “С” хәрефе нәрсәгә охшаган. (Ярым айга).
“Ш” хәрефе нәрсәгә охшаган. (Сәнәккә). Хәзер шушы хәрефләрне дәфтәрләргә язабыз.

4.Авазларны ныгыту. Авазларны уклар буенча кабатлау.
Презентация буенча “С” һәм “Ш” авазларын кабатлау. Ук аска күрсәткәндә “С” авазын әйтәбез, ә ук өскә күрсәтсә “Ш” авазын әйтәбез.

5. Авазларны иҗекләрдә ныгыту
Бирелгән иҗеләрне уку
Са — ша Ша — са
Со — шо Шо — со
Су — шу Шу — су
Ша — са — ша Ша — са — ша -са
Шу — су – шу Шу — су — шу — су
Шо — со — шо Шо — со – шо — со
6. Авазларны сүзләрдә ныгыту
1) Су анасы белән Шүрәлегә бүләкләр бирү. Рәсемнәрне тактага Су анасы һәм Шүрәле рәсемнәре астына магнитлар белән беркетеп куй.)
Предметлы рәсемнәрне атыйбыз. (презентация буенча). Сүздә “Ш” авазы булса рәсемне шүрәлегә бүләк итәбез, “С” авазы булса су анасына бүләк итәбез. (рәсемнәр –шар, машина, шарф, шикәр, кишер, шамак, кашык, самолёт, сарымсак, суган, сабын )

2) Рәсемнәр арасыннан
— яшелчәләрне аерып алабыз (сарымсак, суган, кишер
— уенчыкларны аерып алабыз (шар, машина, шакмак, самолёт)
7. Ял минуты “Шар кабарту “ уены.
Балалар, кулга- кул тотынышып. түгәрәккә басалар. Уенның сүзләрен кабатлап түгәрәк буенча йөриләр.
— Шар алып килдем сезгә, әйдә кабартыйк бергә.
— Ш — ш — ш — ш — ш! (түгәрәк җәелә)
— Шар кабарды, кабарды, кабарды да . . . шартлады!
Балалар кулларын як – якка җәяләр һәм чүгәлиләр.
— С — с — с — с — с!
7. Авазларны җөмләләрдә ныгыту

1) “Дүртенчесе артык” уены.
— Рәсемнәрне атыйбыз. Кайсы рәсем артык? Ни өчен? Тулы җөмлә белән җавап бирәбез.
— Кувшин, шакмак, кәстрүл, кашык. Шакмак артык, чөнки ул — уенчык, ә калганнары савыт – сабалар.
— Сарымсак, груша, суган, шалкан. Груша артык, чөнки ул — җиләк – җимеш, ә калганнары яшелчәләр.

— Шарф, башлык, шортик, шар. Шар артык, чөнки ул — уенчык, ә калганнары киемнәр.

2) “Нишлиләр?” уены
Презентациядә сүз урынына рәсем куелган җөмләләр бирелә. Балалар, рәсемне атап, җөмлә төзеп җавап бирәләр.
(Карандаш) белән ясыйлар.
(Кашык) белән ашыйлар.
(Самолет) белән очалар.
(Чана) белән шуалар.
(Себерке) белән себерәләр.
(Сабын) белән юыналар.
(Шар) белән уйныйлар.

3) “Ышанам, ышанмыйм” уены.
Укытучы — логопед сораулар бирә, ә балалар “ышанам”, “ышанмыйм” сүзләрен кулланып тулы җавап бирәләр.
— Самолет тимер юлдан йори.
— Ышанмыйм, самолет тимер юлдан йорми, ә һавадан оча.
— Кашык белән рәсем ясыйлар.
— Ышанмыйм, кашык белән рәсем ясамыйлар, ә ашыйлар.
— Кыш көне кар ява.
— Ышанам, кыш көне кар ява.
— Сыерчыклар яз көне җылы якларга очып китәләр.
— Ышанмыйм, чөнки сыерчыклар яз көне җылы якларга очып китмиләр, ә очып кайталар.

4) “Язучылар” уены
Балалар без сезнең белән язучылар кебек мтур җөмләләр төзеп әйтәчәкбез.
Презентациядә бирелгән җөмләләрне предмет исемнәре белән тулыландыру.

Шамил …… белән уйный.
(рәсемнәр – автобус, савыт – саба, пистолет, самолет).
Сания …. турында сөйли.
(рәсемнәр – башлык, шарф, машина, шампунь, кувшин).

8. Дәресне йомгаклау. Рефлексия.
— Без нинди авазларны аерырга өйрәндек?
— Сезгә нинди эш төрләре күбрәк ошады?
— Сезнең кәефегез нинди? Смайликлар ярдәмендә кәрсәтегез әле!
— Балалар барыгыз да бик тырышып шөгыльләндегез минем дә кәефем бик эйбәт! (укытучы балаларга елмаюлы смайликны күрсәтә) 

 

 

Туфан Миңнуллин иҗатында ир-ат образының чагылышы


Туфан Миңнуллин
Казан шәһәре муниципаль бюджет гомуми белем бирү учреждениесе 96 нчы гимназиянең 1 нче квалификацион категорияле татар теле һәм әдәбияты укытучысы Сафина Лилия Иншат кызының фәнни-тикшеренү эше. Тема: Туфан Миңнуллин иҗатында ир-ат образының чагылышы.

Кереш сүз

Халкым тарихының һәр чылбырында аны әйдәп, алга алып баручы затлар булган. Габдулла Тукай, Гаяз Исхакый, Туфан Миңнуллин. Аларны берләштереп торган төп сыйфатлар милләткә юл күрсәтү, аны яктылыкка чыгарырга омтылу иде. Һәр өчесе дә кояшка карап очучы бөркетләр сыман милләтне биеклеккә әйдәделәр,  аның юлында якты маяк булып тордылар.

Бүген мин шуларның берсе – Туфан Миңнуллин турында сөйләргә телим. Татар мәктәпләренең, авылларының бетүгә таба баруы да, эчкечелекнең милләтне артка сөйрәве дә аны бик борчыган. Мәктәпләрдә белем бирү һәм тәрбия эше дә, авыл халкының тормышы,  аналар һәм балалар мәсьәләсе дә кызыксындырган Туфан абыйны. Аның әсәрләрендә чагылыш тапкан бу проблемалар беркемне дә битараф калдырмаган, югарыда утыручы түрәләргә дә аның фикере белән килешергә туры килгән. Күп кенә авылларда татар мәктәпләре сакланып калган икән, монда, һичшиксез, Туфан Миңнуллинның роле зур.

Туфан Миңнуллин үзе яшәгән чорның акыллы философы да, милләтнең маягы да булды. Гомер буе үз максатына, хыялларына хыянәт итмичә, милләтебезнең барлык проблемаларын йөрәге аша уздырып, нык ихтыярлы көрәшче булып яшәгән ул. Болар бар да аның иҗатында чагылыш тапмыйча калмаган, шуңа күрә аның әсәрләрен өйрәнү бүген дә актуаль булып тора.

Туфан абый һәрчак гади халыкның күңелен тырнап торган проблемаларны кузгатып, аларны чишү юлларын күрсәтергә тырышты. Аның һәр чыгышы төшенкелеккә бирелә башлаган күңелләрне уятып, башны югары тотарга һәм алга карап атларга ярдәм итә иде. Бүген мин аның турында үз сүземне әйтмичә кала алмыйм: драматургның иҗатына таянып язылган фәнни хезмәтемне тәкъдим итәм.

Бу хезмәтемдә мин Туфан Миңнуллин иҗатына карата үзем аңлаганча бәя бирергә, фикеремне белдерергә һәм мине уйландырган сорауларга җавап табарга телим. Аның драматургиясе ни өчен халыкны җәлеп итә алган? Моңа ачыклык кертү өчен, мин “Туфан Миңнуллин иҗатында ир-ат образының чагылышы” темасын сайладым. Фәнни хезмәтемнең төп максаты драматургның төрле әсәрләрендә сурәтләнгән ир-ат образларына хас үзенчәлекләрне ачып бирү һәм аларның җәмгыятьтә тоткан төп урыннарын ассызыклап, дөрес бәя бирү булды.

Максатыма ирешү өчен, түбәндәге бурычларны хәл итәргә туры килде.

Беренче бурычым драматургның кайбер әсәрләре белән танышып чыгу булды. Болар – “Без бит авыл малае!”, “Нигез ташлары”, “Әлдермештән Әлмәндәр”, “Мулла” әсәрләре.

Икенче бурычым әдип әһәмиятле дип санаган проблемаларны барлау, аларга нигезләнеп, нәтиҗәләр ясау  булып торды.

Өченче бурычым башкалар фикерен кабатламыйча, үзем аңлаганча, Туфан абый иҗатына объектив якын килеп, ул әйтергә теләгән уй-фикергә ачыклык кертергә тырышу булды.

  1. Туфан Миңнуллин турында

Туфан Миңнуллин 1935 елда Кама Тамагы районы Олы Мәрәтхуҗа авылында дөньяга килгән. 1956-1961 елларда ул Мәскәүдә М.С.Щепкин исемендәге Театр училищесында укый. Туфан Миңнуллин – илледән артык драма һәм комедияләр авторы. Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры сәхнәсендә генә дә аның егерме алты пьесасы буенча спектакльләр куелган.

Аның иҗаты хөкүмәтебез тарафыннан югары бәяләнде. Ул “Нигез ташлары” комедиясе өчен 1974 елда Республика яшьләр оешмасының М.Җәлил исемендәге премиясенә, шулай ук “Ай булмаса, йолдыз бар” драмасы өчен Татарстан Республикасының Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләгенә һәм “Әлдермештән Әлмәндәр” спектакле өчен Россиянең К.Станиславский исемендәге Дәүләт бүләгенә ия булды.

1969 елда драматург СССР (Татарстан) Язучылар берлегенә кабул ителгән. Татарстан Республикасының халык язучысы Туфан Миңнуллин озак еллар дәвамында Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты булып эшләде.

Туфан абый әсәрләре белән танышам. Укыган саен, аны борчыган проблемаларның никадәр тирән булуын тоя барам. Бигрәк тә татар авылларын саклап калу проблемасы борчыган аны. Ул бу катлаулы мәсьәләне чишүдә төп көч итеп, какшамас рухлы, үз дигәнен эшли ала торган көчле ир-атларны санаган. Авылны саклап калу проблемасын хәл итүнең юллары төрле булганга күрә, аның әсәрләрендә чагылыш тапкан ир-ат образлары да төрле-төрле. Бу геройларны авылны ярату, аның киләчәге өчен борчылу, туган җиреңә җаның-тәнең белән хезмәт итү, җиргә нык басып тору кебек сыйфатлар берләштереп тора.

  1. Туфан Миңнуллин иҗатында ир-ат образының чагылышы

2.1. “Без бит авыл малае!” драмасына анализ

Драматург 1967 елда “Без бит авыл малае!” драмасын яратып иҗат иткән. Бу аның төп герой Иртуган образына мөнәсәбәтендә чагыла. Ир-егетләрнең көчлеләре генә иң авыр каршылыкларны да җиңәргә сәләтле. Тирә-яктагы авыллар бетеп, күпләр район үзәгенә, шәһәрләргә таралсалар да, Иртуган авылын ташлап китми. Туган авылында бер аның гаиләсе генә яшәп кала. Бу – район өчен хурлыклы күренеш. Димәк, ничек булса да, бу гаилә башлыгын җиңәргә кирәк. Шуңа күрә бер генә йортлы бу авылга көн саен авыл советы вәкиле килеп, аны үгетли, куркыта. Кечкенә авылларны бетереп, үзәктәге авылларга кушу мәсьәләсенә карата Иртуганның үз карашы бар. Авыл яшәргә тиеш. Тирә-яктагы кырларны сөреп, болыннарында терлек асрап яшәргә хакы бар авыл халкының. Нигезеңне таркатып күчеп китү табигатьнең бу почмагына килеп утырган борынгы бабайларның рухын рәнҗетү булыр иде. Әсәрнең беренче битләреннән үк Иртуганның акыллы, көчле рухлы чын җир кешесе булуын күрәсең. Аны беркем дә үз җиреннән кузгата алмаячак икәнлеге көн кебек ачык.

 Башка авылдашларының да китәсе килмәгәндер, мөгаен, тик аларның туган җиргә мәхәббәтләре Иртуганныкы кебек үк көчле булмавы көн кебек ачык. Авылда Иртуган кебекләр күбрәк булган саен, аның яшәү тарихы гасырларга сузылачак.  Иртуган образына сокланмыйча мөмкин түгел. Анда ышандыру көче зур. Ул үзенең балаларында да туган җиргә мәхәббәт тәрбияли. Олы улын күрше авыл кызына өйләндереп, үз авылында аны башка чыгарырга җыена, янәшәдә генә йорт җиткерергә әзерләнә. Башка балаларын да шул рухта тәрбияли. Елап яшәүчеләрне җене сөймәгән драматург көчле рухлы Иртуган кебекләргә шул рәвешле мәдхия укыган. Чиләгенә күрә капкачы, диләр бит. Хатыны да ирен санлап, балалары каршында аның абруен күтәреп, сүзеннән чыкмыйча яши. Болай яшәү ирен ярты сүздән аңлый торган хатынның да, иренең дә абруен гына арттыра.

 Бу очракта да Туфан абый хаклы. Ул хатын-кызның төпле акыллы, йомшак холыклы, миһербанлы, зирәк булуын һәрвакыт хуплаган. Иртуганның хатыны да үзе кебек акыллы, иренә, балаларына терәк-таяныч булып тора. Әйе, ир кеше дә, хатын-кыз да үз урынында булырга тиеш, һәрберсенең тормышта үз роле бар, дияргә тели драматург. Иртуган хатынын бик хөрмәт итә, аның сүзенә колак сала. Алар бер үк уй белән яшиләр. Бердәм булгач, аларны авылдан күчерергә теләүчеләрнең дә ниятләре барып чыкмаячаклыгы күренеп тора. Иртуган гаиләсе таралган авылны кабат яңартачагына беркем дә шикләнми. Авылны әнә шундый көчле кешеләр генә таралып бетүдән саклый алачак. Горур образлар иҗат итеп, драматург барыбызны да тәрбияли, уйланырга мәҗбүр итә. Минемчә, бу әсәре белән ул күпләргә дөрес юлны табарга ярдәм иткәндер.

2.2. “Нигез ташлары” комедиясенә анализ

“Нигез ташлары” пьесасының төп герое – Гарифулла карт. Чын авыл ир-атларына хас ныклык та, түземлелек тә бар анда, дүрт улына таяныч та ул. Аны үз авылының бетә баруы борчый. Элекке 500 йортлык авылда хәзер 50 йорт кына калган. Бу авыл кечкенә дип, мәктәпне япканнар. Министр улы да ярдәм итә алмаган. Минем аңлавымча, ул аны булдыра алмаган. Гарифулла чын-чынлап авылы өчен кайгыра. Авылны кем тараткан? Аны ничек саклап калырга? Халыкка ни җитми? Гаепне кемнән дә булса эзли башлаганчы, Гарифулла карт үз гаиләсендәге кимчелекләрне барлый. Үз нигезе дә ныклы түгел икән бит. Дүрт улының берсе дә авылда калмаган: шәһәрдә яшиләр. Авылга кайтып төпләнергә ашкынып тормыйлар. Шулай да карт ата аларның ярдәменә таянырга тели, шуңа күрә, бергәләшеп сөйләшү өчен, улларын авылга чакыртып кайтарта да. Ни дисәң дә, бер улы – министр, икенчесе – прокурор. Врач улы да төшеп калганнардан түгел. Кызганычка каршы, дүртенче улы гына алкоголикка әйләнгән. Монысы инде атаның иң авыр җәрәхәте.

Төп проблеманы уртага салып сөйләшкәндә бар да ачыклана: авылны саклап калырга теләсәләр дә, уллары моны хәл итә алмаячаклыгын сизенә карт, чөнки үзләре дә “өстәгеләргә” буйсынып яшиләр. Алардан артыгын таләп итеп булмый. Шулай да авылның аксакалы балаларын уйлануга этәрә. Алар да авылны саклап калу ягында. Димәк, ни дә булса эшләргә мөмкин әле. Картның уллары белән сөйләшүеннән тагын бер нәрсә аңлашыла: борынгы гореф-гадәтләрне саклап каласы, үсеп килүче буынның, ягъни оныгының ана телендә сөйләшүенә ирешәсе иде. Авылның киләчәге боларга да бәйле. Тел үлмәсә, мәктәпләр бетмәсә, авыл яшәячәк. Элегрәк авылдан киткән кешеләрнең кайта башлавы күңелгә бераз җылылык бирә. Димәк, өмет бетмәгән. Яңа гаиләләр күбәйсә, мәктәбе дә булыр, авыл да зурая башлар. Үз улларының да берсе калмасмы әле авылда. Гарифулла өметен өзми. Авыл кайгысы белән яшәгән бу карт рухы белән көчле, шуңа күрә ул күпләргә, бигрәк тә улларына үрнәк булып тора. Чын ил картлары әнә шулай булырга тиеш тә.

Авторның бу әсәрендә татар халкын сазлыкка этәрүче тагын бер яман күренеш – эчүчелек мәсьәләсе дә кузгатыла. Бу яман чир авылны таркатучы сәбәпләрнең берсе булып тора. Эчкече авыл тикле авылны түгел, үз гаиләсен дә саклап кала алмаячак. Гарифулланың үз улы да бу начар гадәтне үзләштергән. Атасы аның өчен борчыла. Ул төп гаепне улында күрсә дә, җәмгыятьтә дә гаеп зур, үз балалары турында уйламый икән ләбаса. Улы үз гаебен аңлый да кебек, тик характеры атасыныкы төсле көчле түгел. Нурланыш авыруыннан терелеп булмаячагын белә Хәлил. Минемчә, ул калган гомерен башкаларга борчу китермичә яшәргә тиеш. Эчүчелек аңа барыбер ярдәм итмәячәк. Иң авыры ана белән атага. Ул әнә шуны аңласын иде. Күпме генә гомере калса да, ул авылда яшәргә тиеш, чөнки ата-анасы гына аны аңлаячак, ярдәм итә алачак, дип уйлыйм. Бер күрше икенчесенең кем икәнлеген белми яшәгән шәһәр җирендә ул беркемгә дә кирәк түгел. Аның тамыры авылда, туган җире генә аңа яшәү көче бирә ала.

Нәтиҗә ясап, шуны әйтергә телим: авылны саклау проблемасы иң элек һәр гаиләнең үз эчендә хәл ителергә тиеш. Туган нигезеңнең ташлары нык булырга тиеш. Нигез ташлары – ул балалар. Алар дөрес яшәгәндә һәм тормышлары ныклы булганда гына нигез таркалмаячак. Минем уйлавымча,  кешеләр менә шуны онытмаска тиешләр. Һәр гаиләнең дә Гарифулла карт кебек тоткасы булганда , бу мәсьәләне хәл итеп булачагына ышаныч туа. Гарифулла – төпле акыллы, уйлап эш итә торган ныклы хуҗа. Үзенең ни теләгәнен яхшы аңлаучы бу карт тыныч кына үз үлемен көтеп ятучылардан түгел. Ул авылын саклап калу өчен көрәшәчәк, башкаларны да үз артыннан ияртәчәк һәм уллары эшли алмаганны эшләячәк әле. Минемчә, Туфан абый ил картларының ныклыгы турында гына түгел, аларның әле зур таяныч булып торулары турында да әйтергә теләгәндер.

2.3. “Мулла” драмасына анализ

Тулырак…


Яндекс.Метрика