Мөгаллим язмалары

Татарстан Республикасы Түбән Кама муниципаль районы Бакый Урманче исемендәге “2 нче гимназия” муниципаль бюджет гомуми белем бирү учреждениесенең югары квалификацион категорияле татар теле һәм әдәбияты укытучысы Зарипова Әнисә Газизулла кызы. Тема: “Сузык аваз хәрефләре һәм аларның составы” (5 нче сыйныф)

Дәрес  максаты. Сузык  авазлар  турында булган белемнәрне камилләштерү.

Укучыларның иҗади фикерләвен үстерүгә йогынты ясау.

Бер- береңә ярдәмләшү  кебек уңай сыйфатлар тәрбияләү.

Планлаштырылган  нәтиҗә

Предмет нәтиҗәләре:

– Сузык авазлар турында булган белемнәрне  камилләштерү;

А, Ә, И, У,Ү,Ө хәрефләренең бер авазга билге булып йөрүен үз нәтиҗәләре мисалында төшендерү:

 Я, Ю, Е хәрефләренең ике авазга билге булып йөрүен үз нәтиҗәләре мисалында төшендерү

Универсаль уку күнекмәләре (УУК).Шәхси: мәктәпкә карата  уңай мөнәсәбәт булдыру

   Регулятив:уку мәсьәләсен кабул итү һәм дәрес дәвамында шуның буенча эшләү.

   Танып-белү: язма һәм телдән сөйләмдә үз фикерләреңне формалаштыра белү.
Коммуникатив:сөйләмнең диалогик формасы белән эш итә белү;
хезмәттәшлектә башкаларның фикерләрен исәптә тоту һәм карашыңны яклый белү;
бердәм эшчәнлектә уртак нәтиҗәгә килү.

 Предметара бәйләнеш. Әдәбият, рус теле

Төп ресурслар Туган тел (татар теле). 5 сыйныф. Методик әсбап : төп гомуми белем бирү оешмаларында (татар телен туган тел буларак өйрәнүче укучылар белән) эшләүче укытучылар өчен. / М. М. Шәкүрова, Л. М. Гыйниятуллина, О. Р. Хисамов. — Казан: Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе нәшрияты, 2022. — 52 б5

Өстәмә ресурслар. Техник чаралар: компьютер, экран, проектор, презентация.

Төп төшенчә. Сузык аваз хәрефләре һәм аларның составы

Дәресне   оештыру

Эш формалары индивидуаль,  фронталь, төркемнәрдә эш,  парлап эшләү.

Дәрес этаплары

1 этап. Оештыру өлеше, мотивация.

Исәнме, дустым! (Кул бирешәләр)

-Хәлләрең ничек? (Бер-берсенең җилкәсенә кул куялар)

-Мин сине бик сагындым! (Кулны йөрәккә куялар)

-Син килдең. Бик шәп! (Кочаклашалар)

Хәерле көн телик таңнар саен,

Аяз күкләр телик җиребезгә.

Кояшлы көн телик һәр кешегә,

Һәм иминлек телик җиребезгә,

Хәерле көн телик барчабызга,

Хәерле көн телик үзебезгә

Белемнәрне актуальләштерү

Өй эшен тикшерү

1.Сорауларга җавап бирү

2.Өй эшенә бирелгән  күнегүне тикшерү,

3.Кагыйдәне әйтү

Графика-сөйләм авазларының язуда бирелү  ысулларын өйрәнә торган бүлек.

Орфография –  сүзләрне дөрес язарга өйрәтә торган бүлек

Орфографик сүзлектән файдаланып, бирелгән сүзләрнең язылышында булган хаталарны төзәтеп  язарга.

Йомош, явлык,  хәйкәл, ауру, дингез,класташ, конгоз

Калын сузыклар ничә?Нечкә сузыклар ничә?Алфавитта ничә хәреф аваз белдерми? Сузык авазлар,  телнең алга һәм артка хәрәкәтенә карап, ничә төрле булалар?Иреннәр хәрәкәтенә карап ничә төрле булалар?

Уку мәсьәләсен кую

-Сезнеңчә ничек, кайсы авазлар әһәмиятлерәк, кирәгрәк?Сузык авазлармы әллә тартык авазлармы? Ә хәзер бер әкият тыңлагыз.  Әлеге әкияттән шул ук сорауга җавап эзләгез. Беренче язып куйган фикерегез үзгәрдеме?(Сорау: -Сезнеңчә ничек ? Кайсы авазлар әһәмиятлерәк, кирәгрәк?)

Бер заман тартык авазлар белән сузык авазлар бәхәсләшкәннәр.

–        Әлбәттә, без кирәгрәк! Бездән башка кеше авызын да ача алмый! – дип кычкырганнар сузыклар.

-Анысын карарбыз әле!- дип, каршы чыкканнар ди, тартыклар. – Бер дә авызыңны ачмыйча әйтеп кара әле безне. Барып чыкмаячак!

-“М” дип авыз ачмыйча да әйтеп була!

-Шул бер “М” нан башка бер авазны да авыз ачмыйча әйтә алмаячаксыз. Тулырак…

Балтач муниципаль районы муниципаль бюджет учреждениесе “Бакый Зыятдинов исемендәге Карадуган гимназиясе”нең беренче категорияле татар теле һәм әдәбияты укытучысы Гарифуллина Эльмира Мәсхүт кызы. Тема:Татар теле диалектлары.

 Тема:   Татар теле диалектлары. 6нчы сыйныфның татар төркемендә татар теленнән уздырылган ачык дәрес планы.

Максат:  1. Татар теле диалектлары һәм аның үзенчәлекләре турында белемнәр формалаштыру;

2. Тексттан диалекталь сүзләрне таба белү, әдәби әсәрләрдә очраган диалектизмнарның әсәр эчтәлеген ачуда әһәмиятен билгеләү;
3. Җирле сөйләмгә, халкыбызның тел үзенчәлекләренә хөрмәт һәм якташ әдипләребез иҗатына кызыксыну тәрбияләү.

Эш  формалары: төркемнәрдә эш, фронталь  эш, индивидуаль  эш, парларда  эш.

Дәрес тибы: яңа белемнәр ачу.

Планлаштырылган нәтиҗәләр:

Предмет нәтиҗәлелеге: татар тел гыйлемендә диалектлар , аның үзенчәлекләрен танып белү.

Метапредмет нәтиҗәләр:

Танып белү УУГ: укучыларның сорау куя белү, нәтиҗә ясый белү кебек фикерләү сәләтләрен

үстерү, үз фикерләрен дөрес һәм матур итеп әйтүләренә ирешүне булдыру.

Регулятив УУГ: эш тәртибен аңлап, уку эшчәнлеген оештыра, нәтиҗәле эш алымнарын таба

белү; ихтыяр көче, максатчанлык, активлык кебек сыйфатларга ия булуга ирешү.

Коммуникатив УУГ: төркемдә эшли белү; мәгълүматны туплау өчен күмәк эшчәнлектә

катнашу.

Җиһазлау: дәреслек, видео, интеллектуаль карталар,  Татарстан Республикасы, Россия карталары, М.Әмир, Ә.Еники, Г.Мөхәммәтшин әсәрләре, карточкалар, “Диалектизмнар сүзлеге”, презентация-слайдлар, интерактив такта

 Дәрес барышы.

 Мотивлаштыру. 1слайд

1. Дәресне оештыру: Уңай психологик халәт тудыру.

Укытучы: Исәнмесез, укучылар! Барыбызга да яхшы кәефләр теләп, дәресебезне башлыйбыз. Дәресебезгә көйләнү өчен сезгә кечкенә генә лингвистик күнегү ярдәмгә килер. Сүзләрне укыгыз, аларны телдән ике группага бүлегез. Бу сүзләрне нинди нигездә бүлүегезне аңлатыгыз.

 ай, кояш, шыртлавык , җөйләү, түш, җил, кәләпүш, тастар, пута, яңгыр.

Укучылар. Кулланылыш өлкәсе ягыннан: гади сөйләм сүзләре (гомумхалык сүзләре) һәм әлеге сөйләмгә кермәгән  сүзләр.

3. Белемнәрне актуальләштерү. Өй эшен тикшерү.

Укытучы: Үткән дәрестә без өйрәнгән сүзләрнең нинди төркеме гади сөйләм сүзләренә керми икән?

Укучылар. Һөнәрчелек сүзләре

Укытучы: Өй эшенә һөнәрчелек сүзләре кертеп, киләчәк һөнәрегез турында 10 җөмләдән торган текст төзеп килергә иде. (текстлар тикшерелә)

Бүген без гади сөйләм сүзләренә кермәгән сүзләрне өйрәнүне дәвам итәрбез. Дәреснең темасына якынаю максатыннан мин сезгә бер видео күрсәтәм. Игътибар белән карыйбыз, чөнки видеога карата сораулар да булачак.

4. Яңа белемнәрне беренчел үзләштерү. (2слайд)

Укытучы. Мин сезгә бу видеоны нигә күрсәттем  икән? Нинди фикерләр әйтерсез?

Укучылар.  Күп сүзләр аңлашылмый.

Укытучы. Ни өчен аңлашылмый? Г.Камал артисты Миләүшә Шәйхетдинова да татарча сөйләшә бит.

Укучылар.  Чөнки безнең якта болай сөйләшмиләр.

Укытучы. Ә каядыр ишеткәнегез юкмы болай сөйләшкән кешеләрне? Кайсы якларда шулай сөйләшәләр икән? (укучыларның фикерләре)

Нинди сүзләр икән соң болар, укучылар?

Укучылар. Билгеле бер районга, төбәккә караган сүзләр.

Укытучы: Бик дөрес, укучылар.Татарстанда үзләренә генә хас сөйләм үзенчәлекләренә ия булган  районнар күп әле ул. (3слайд) Шундый сүзләрне  диалекталь сүзләр дип атыйлар. Димәк, телнең билгеле бер төбәктә генә таралган төрен диалект, җирле сөйләш диләр. Шул төбәккә генә хас, гомумхалык теленә кермәгән сүзләрне диалекталь лексикага кертеп карыйлар. Диалекталь сүзләр территориаль яктан чикләнгән булалар.

Дәфтәрләребезне ачып бүгенге числоны, теманы, язып куйыйк.  Матур язу, гәүдәне төз тоту турында онытмыйк. (билгеләмәне дәфтәрләргә язып кую: Әдәби телдә кабул ителмәгән, һәр төбәкнең үзенә генә хас җирле сөйләме диалекталь сүзләр дип атала.)

Укытучы: Димәк, дәресебездә нәрсә турында сөйләшербез? Үз алдыбызга нинди максатлар куйыйк?

Укучылар. Диалектлар турында, тагын кайсы районнарда ничек сөйләшүләрен беләсебез килә.

Укытучы. (4слайд)  Әйе, укучылар, бүгенге дәресебездә татар теле диалектлары һәм аның үзенчәлекләре хакында белемнәр формалаштырырбыз, диалект төрләрен, әдәби әсәрләрдә очраган диалектизмнарның әсәр эчтәлеген ачуда әһәмиятен билгеләрбез. Тулырак…

 

Татарстан Республикасы Сарман муниципаль районы мкниципаль белем бирү учреждениесе “ Сарман    гимназиясе” нең башлангыч сыйныф укытучысы Һадиуллина Гөлнара Әкмәлетдин кызы. Тема : Әдәби уку дәресендә уку грамоталылыгын үстерү.2 сыйныф 

Максат: функциональ грамоталылыкның база күнекмәсе буларак уку грамоталылыгын формалаштыру, укылган әсәрне башка кузлектән карап анализларга өйрәтү, бер үк әйберне төрлечә күрергә мөмкин икәнлегенә төшенү.

Планлаштырылган нәтиҗәләр:

Предмет нәтиҗәләре: үз ана телендә дөрес, матур җөмләләр төзү; укылган әсәрне анализлый белү

Шәхси нәтиҗәләр: функциональ грамоталы шәхес үстерү: үз әйберләреңә сак караш тәрбияләү,  авырлыклардан чыгу юллары барлыгына төшенү

Метапредмет нәтиҗәләре:

Танып белү УУГ: логик фикерләүне үстерү гамәлләре башкару (проблемалы ситуацияләргә анализ ясау); тиешле мәгълүматны сайлап алу

Регулятив УУГ: дәрестә үз эшчәнлегеңне оештыра белү

Коммуникатив УУГ: үз фикереңне әйтә белү, эңгәмәдә катнашу, әсәр героеның эш-гамәлләренә бәя бирү

Эш төрләре: фронталь, төркемнәрдә, индивидуаль

Методлар һәм алымнар: әңгәмә, өлешчә эзләнү, күзәтү, күрсәтү

Предметара бәйләнешләр: Әйләнә-тирә дөнья

Җиһазлау: Г.Тукайның “Су анасы” әкияте, проектор, рефлексия өчен болытлар, Татар теленең аңлатмалы сүзлеге, Укымышлы алма корты проектыннан күренешләр

Аннотация

     2 сыйныфта  “Күренекле әдипләребез” бүлегенең иң беренче дәресе Г.Тукайга багышланган. Дәрес барышында “Су анасы” әкияте буенча фикер алышабыз, өй эше итеп “Туган авыл”, “Сөткә төшкән тычкан”, “Ай һәм Кояш” әсәрләре бирелә.

     Дәрес укучыларда уку грамоталылыгын,  фикерләү сәләтен үстерүгә, сөйләм телләрен баетуга, универсаль уку гамәлләрен формалаштыруга юнәлдерелгән. Дәреснең төп максаты-функциональ грамоталы шәхес үстерү, ягъни белем, күнекмә, осталык ярдәмендә төрле тормыш мәсьәләләрен чишүгә сәләтле һәм авырлыклар алдында югалып калмастай балалар тәрбияләү.

Дәрес  барышы

I.Оештыру өлеше.Уңай эмоциональ һаләт тудыру

    –Исәнмесез, кадерле укучылар! Сезне бүгенге дәресемдә күрүемә бик шат. Очрашуыбыз файдалы һәм кызыклы булыр, үзегез өчен яңалыклар алып чыгарсыз дип өметләнеп калам.

Иң беренче эш итеп, мин сезне болытларга утырып, бераз сәяхәт итеп алырга чакырам. Ләкин әлеге сәяхәтебезгә буш кул белән чыкмыйбыз. Үзебез белән яхшы кәеф, иҗадилык алабыз.   Әйдәгез, кузгалдык. (  “ Ак болытлар” җыры, В.Басырова сүзләре, А. Якшимбәтов көе ) 

1. Дәреснең темасын ачыклау, максат кую

-Шундый йомшак, әкияти болытлар өстендә барабыз. Балалар, игътибар белән карагыз әле, болытлар сезгә ничек күренәләр? (Көтелгән җаваплар:

-матур;

-балыкка охшаган;

-авызыннан төтен чыгаручы кошка охшаган;

-чебигә охшаган  һ.б.)

Җаваплардан чыгып, нинди  нәтиҗә чыгарырга мөмкин?(Балаларның фикерләре тыңлана)

                    Бер үк әйберне төрлечә күрергә мөмкин

-Бүгенге дәрестә нәрсә турында сөйләшербез?( Балаларның җаваплары тыңлана) Әдәби әсәрне дә төрлечә “күреп” була микән? Бу сорауга җавап табу өчен безгә Г.Тукайның  “Су анасы” әкияте ярдәмгә килер. Ни өчен шушы әсәр дип уйларсыз. Чөнки Укымышлы алма корты проектында иң күп укылучы әсәр – “Су анасы” әкияте.

Бүгенге дәресебездә барыбыз да белгән, яраткан әкиятебезне башка күзлектән чыгып тикшереп карарбыз.

III. Яңа белемнәр алу

-Дөньяда төрле холыклы кешеләр яши: оптимистлар һәм пессимистлар, ялкаулар һәм эш сөючәннәр, хыялыйлар, ялагайлар, әләкчеләр … Аларның һәрберсенең үз уйлары, үз фикерләре, дөньяга үз карашлары бар. Мәсәлән:

Әкиятләрдә дә төрле характердагы геройлар яши.

Бүген без сезнең белән төрле рольләргә кереп, шул геройлар булып фикер йөртеп карарбыз.

1. Тема өстендә эш. Белемнәрне ныгыту

Әкиятне карау.

https://www.youtube.com/watch?v=qYSVkfT4Ht4&t=5s (Татармультфильм Г.Тукай “Су анасы”)

…Сачләрен үргәч тарап, сикерде төште суга ул;

Чумды да китте, тәмам юк булды күздән шунда ул. (Күрсәтүне туктатып торабыз.)

-Балалар, менә шушы урында тәнкыйтьчеләр (критиклар) ролендә булып карыйк әле. Ә кем соң ул критик? ( Җаваплар тыңлана. Әйтә алмасалар, Татар теленең аңлатмалы сүзлегеннән карыйлар)

Тәнкыйтьче (критик) – Кемнәрнең дә булса эшен, эшчәнлеген, холкын һ.б.ш.тикшерүче, бәя бирүче кеше

Су анасының алтын тарагын басмада онытып калдыруы турында андый кешеләр нәрсә әйтер иде икән?

(Группаларда эш. Соңыннан барлык фикерләр тыңлана. Барлык фикер дә хуплана.) Көтелгән җаваплар:

-су анасының үзенең дә гаебе бар, тарагын онытып калдырган, үз әйберләреңне барлап йөрергә кирәк;

-чәчне урамга чыгып тарамыйлар, өйдә тарыйлар, ә Су анасының  өе –су.;

-чәчен гади тарак белән генә тарасын, кеше кызыктырып алтын тарак йөртмәсен;

-Су анасында алтын тарак каян бар? Бәлки ул аны берәрсеннән урлагандыр һ.б.

Әкиятне искә төшерүебезне дәвам итәбез.

Мин качамын — ул куадыр, ул куадыр — мин качам;
Шулкадәрле кыр тыныч, һичбер кеше юк, ичмасам. ( Шушы урында күрсәтүне туктатып торабыз.)

-Ә хәзер хыялый кешеләр ролендә булып, бераз хыялланып алыйк әле. Су анасы малайны эләктереп тә алды ди. Нәрсә булыр?…Ул малайны нишләтер?

(Группаларда эш. Фикерләрләшәләр. Соңыннан фикерләр тыңлана) Көтелгән җаваплар:

-әнисенә алып кайтып,  кеше әйберсен урларга ярамаганлыгын аңлатып тапшырыр;

-үзе белән су төбенә алып китәр, кеше әйберсен урларга ярамаганын аңлатыр;

-ул тарак гади генә түгел, ә тылсымлы булыр. Хуҗасы кулында булмагач, ул юкка чыгар һ.б.

– Чынлап та, әгәр Су анасы малайны шунда ук эләктерде ди. Оптимистлар ролендә уйлап карыйк әле, нинди уңай якларын күрерсез?

(Группаларда фикер алышу.Соңыннан фикерләр тыңлана)

-ул әнисен алдый алмый калыр иде;

-әнисен борчуга салмас иде;

-Су анасы кичкә кадәр кайгырып йөрмәс иде   һ.б.

-Ә хәзер, әйдәгез, акыл өйрәтүчеләр ролендә булып карыйк. Үзебезгә акыл өйрәткәнне яратмасак та, Су анасына үзебезнең киңәшләребезне бирик әле. Су анасына тарагын яңадан югалтмас өчен нишләргә? Кесәсенә тыгып йөрергә аның күлмәге юк бит.

(Фронталь эш)

-чәченә генә кадап йөрсен;

-таракка “Онытма!”дигән язу язып беркетергә;

-чылбыр белән муенга асарга;

-кесәле күлмәк тектерсен   һ.б.

V.Йомгаклау

-Фикерләрегез өчен бик зур рәхмәт. Чынлап та, күпме кеше бар, шуның кадәр фикер була. Теләсә нинди сорауның да күпме чишелешен табарга була. Тиздән сез дә үсеп җитәрсез, туган нигезегездән читтә белем алырга, эшкә урнашырга туры килер. Юлыгызда авырлыклар да очрамый калмас. Алар белән очрашкач: ”Башка юл юк!” дип әйтерлек булмагыз, төшенкелеккә бирелмәгез, әти-әниләрегезгз күтәреп булмый торган кайгы – хәсрәтләр сала күрмәгез. Бүгенге дәрестәге кебек, килеп туган сорауны төрле яктан уйлап карагыз. Фикерләрегезнең берсе генә булса да авырлыктан чыгу юлы булырга мөмкин.

     VI.Рефлексия

-Ничек уйлыйсыз, әкиятне башкача күзлектән карау барып чыктымы, сезгә ошадымы?

( теләгән берничә баланың фикере тыңлана)

-Сөйләшкәннәребездән чыгып, Г.Тукайның “Су анасы “ әкияте безне нәрсәгә өйрәтә?

-кеше әйберсенә тимәскә;

-алдашмаска;

– үз әйберләреңне җыеп йөртергә;

-авырлыклар алдында куркып калмаска, чыгу юлларын эзләргә

Без ничек кенә тикшерсәк  тә, Тукайның әлеге әкияте бөек. Чынлап та, теләсәң, сәламәт булсаң, алтын тарак кына түгел, алтын сарайларың да булыр. Алар бары тик намус белән, тырышып, үз көчең белән табылсын. Исән-сау үсеп җитеп, яраткан эшләрегездә эшләргә, матур гаиләләр корып, шатланып яшәргә язсын сезгә. Ә мин, үз чиратымда,  бүгенге шөгылебездән калган тәэсирләрегез белән уртаклашсагыз, бик шат булыр идем.

( Балалар үз кәефләренә туры килгән болытны алалар)

(Елап торучы  болытны алучы балалар булса, сәбәбен ачыклау, сөйләшү)

VII. Өй эше ( сайлап алырга)

          -“Туган авыл”, “Сөткә төшкән тычкан”, “Ай һәм Кояш” әсәрләрен сәнгатьле укырга өйрәнергә;

–“Туган авыл”, “Сөткә төшкән тычкан”, “Ай һәм Кояш” әсәрләренең берсенә иллюстрация ясарга 

Кулланылган әдәбият

1. Г.Тукай “Су анасы”
2. Яндекс Картинки
3. com сайты

Дәреснең тибы: Яңа материалны өйрәтү.

Дәреснең максаты: 1. Ясалма сыйфатларны актив сөйләмдә кулланырга өйрәтү.

2. Ишетеп аңлау күнекмәләрен үстерү.
3. Ярдәмчеллек сыйфатлары тәрбияләү.

Җиһазлау: дәреслек, компьютер,кагыйдәләр таблицасы.

Лексик күнекмәләр формалаштыру дәресе

Өч этаптан тора:

1. Белем һәм күнекмәләрне актуальләштерү.
2. Яңа төшенчә һәм билгеләмәләрне формалаштыру.
3. Алган белемнәрне гамәлдә куллана белергә күнектерү – материалны ныгыту.

Дәрес планы.

1. Укучыларның элек үзләштергән белемнәрен актуальләштерү һәм, шуңа бәйләп, яңа материалны өйрәтү – 20 минут.
2. Белем һәм күнекмәләрне камильләштерү, аны гамәлдә куллана белергә өйрәтү – 20 минут.
3. Дәрескә йомгак – 3 минут.
4. Өйгә эш бирү – 2 минут.

Дәрес барышы.

1. Кереш өлеше.

Дәресне оештыру.

• Исәнмесез, укучылар!
• Хәерле көн!
• Дәресне башлыйбыз.
• Бүген кем дежур?
• Дәрестә кем юк?
• Бүген ничәнче число?
• Атнаның нинди көне?

Бүген без 2 нче теманы өйрәнүне идәвам итәбез. “Партадашың кем?” дип атала. 

1. Актуальләштерү.

Укытучы. -Тактага игътибар белән карагыз әле

Сүзләрне искә төшерегез.Аларны русча әйтегез.

(тактада сыйфатлар)

1. Игътибарлы, тәрбияле, шәфкатьле, җаваплы.

(внимательный, воспитанный, милосердный, ответственный)

2. Кайгыртучан, онытучан, кызыксынучан, аралашучан.

(заботливый,забывчивый, интересующийся, общительный)

3. Ялганчы, гайбәтче, әләкче, алдакчы.

(лгун , сплетник, ябеда, обманщик)

4. Җитез, кыю, тапкыр, кире, тупас, тыныч, битараф, куркак, гадел.

(быстрый, храбрый, находчивый,упрямый, грубый, спокойный, безразличный, пугливый, справедливый).

Укытучы. – Бу сүзләр нинди сүз төркеменә керә?

Алар нинди кушымчалар ярдәмендә ясалган?

Аларның кайсылары ясалма сыйфатлар (производные прилагательные)?

(Укучылар интекрактив тактада эшлиләр, кушымчаларын аерып күрсәтәләр).

Укучылар. – лы, – ле, – чы, – че, – чан, – чән кушычалары ялганып сыйфатлар ясала.

Укытучы. – Кагыйдә чыгарабыз.

Исем һәм фигыльләргә төрле кушымчалар ялганып сыйфатлар ясала. Алар ясалма сыйфатлар дип атала.

1. Уен. «Сүзләрнең парын тап, уклар белән күрсәт».

(Укучылар интекрактив тактада эшлиләр)

горур

ярдәмчел

түземле

тәкәббер

тәвәккәл

җитди

кыланчык

максатчан

көнче

масаючан

үзгәрүчән

үпкәчел

намуслы

оялчан

таләпчән

туры сүзле

терпеливый

гордый

отзывчивый

решительный

серьёзный

высокомерный

целеустремлённый

кокетливый

изменчивый

завистливый

заносчивый

стеснительный

требовательный

прямолинейный

обидчивый

совестливый

Укытучы. – Кайсылары уңай, кайсылары тискәре сыйфатлар?

(Укучылар уңай һәм тискәре сыйфатларны аерып күрсәтәләр),

УҢАЙ

СЫЙФАТЛАР

• ярдәмчел
• түземле
• тәвәккәл
• җитди
• максатчан
• намуслы
• оялчан
• таләпчән
• туры сүзле

ТИСКӘРЕ

СЫЙФАТЛАР

• горур
• тәкәббер
• кыланчык
• көнче
• масаючан
• үзгәрүчән
• үпкәчел

III. Ныгыту.

1. Язу дәфтәрендә эшләү. 46 бит, 5 нче бирем.

Сүзләрнең антонимнарын табыгыз.

(Бер укучы итерактив тактада яза, калганнары язу дәфтәрендә эшлиләр).

масаючан – _____________________________

кыланчык – _____________________________

оялчан – _____________________________

тәккәббер – _____________________________

туры сүзле – ____________________________

Физминутка

Күбәләк уң җилкәгә кунган,

Күккә күтәрелгән,

Сул җилкәгә кунган,

Чәчәккә төшкән. (3 – 4 мәртәбә кабатлана)

1. Дәреслек белән эш. 

1. 13 нче бирем. 57 бит.

Укытучы. – Кызлар турында фикерләрегезне әйтегез.

Бу кыз сезгә бераз кыланчыктыр/ мактанчыктыр кебек тоелмыймы?

15 нче бирем. 57 бит.

Укытучы. – Партадашың турында сөйлә. Аның нинди уңай сыйфатлары һәм тискәре сыйфатлары бар?

Мәсәлән: Настя үзен ярдәмчел, намуслы дип саный.

2. Парлап эшләгез.

Бер – берегезгә фикерләрегезне әйтегез. Киңәшләр бирегез.

Укучы 1. – Таня, син – ярдәмчел, акыллы, намуслы кеше. Синең бу сыйфатларың миңа

ошый. Ләкин син бераз үпкәчел, бу миңа ошамый.

Укучы 2. – Мин бу сыйфатларымны төзәтергә тырышырмын.

Сөйләшү вакытында укучылар бер – берсе белән килешмәсәләр, фикерләрен әйтсеннәр:

Укучы 2. – Саша мин синең белән килешмим. Мин үземне үзсүзле дип санамыйм. Әлбәттә, мин еш үзем теләгәнчә эшлим, ләкин башкаларның фикерләрен дә тыңлыйм.

Өстәмә сөйләм үрнәкләре: Ни өчен сиңа шулай тоеладыр, белмим, ләкин мин үзем турында үпкәчел дип уйламыйм.

1. Дәрескә йомгак.

Укытучы. – Ясалма сыйфатлар ничек ясала? (Кагыйдә).

– Нинди сыйфатлар була? (Уңай һәм тискәре сыйфатлар).

Шәвәли һәм Кирлемәннең уңай һәм тискәре сыйфатларын әйтегез.

ярдәмчел, масаючан,

түземле, кире,

максатчан, кыланчык,

… …

Билгеләр куела.

Дәрес “Күңелле тәнәфес” җыры белән тәмамлана.

Әлеге материалда чит автор хокуклары бозылмады. Моның өчен закон каршында бөтен җаваплылыкны үз өстемә алам.

Казан шәһәре Совет районы 187нче күппрофильле лицейның  туган тел һәм әдәбияты укытучысы Ногманова Диләрә Рәшит кызы. Тема: “Мәктәп”  (“Сәлам” дәреслеге буенча 1 нче сыйныфта татар теле дәресе)

Тема: “Мәктәп”

Дәрес тибы: ныгыту.

Белем бирү максаты:

• уку-язу әсбапларының исемнәрен дөрес итеп әйтү;
• предмет һәм затның барлыгын раслый, инкяр итә белүне булдыру;
• өйрәнелгән сүзләрне сөйләшү күнекмәләрендә үстерү.

Үстерү максаты:

• татар телендә фикерләү сәлтен үстерү;
• әңгәмәдәшне тыңлый белү, сөйләшүне дәвам итә белү

Тәрбияви максат:

• сыйныфташларына итәгатьле эндәшә белү;
• аралашу теләген тәрбияләү

Җиһазлау: рәсемле карточкалар, интерактив такта.

1. Оештыру моменты.

• Хәерле иртә, укучылар.
• Хәерле иртә.
• Укычылар, бүген бездә кунаклар бар. Әйдәгез аларны “Сәлам” җыры белән сәламлибез.

(“Сәлам” җырын җырлау)

1. Актуальләштерү.

• Укучылар, карагыз әле, миндә матур карточкалар бар. Карыйк әле, анда нәрсәләр бар микән? (карточкалар буенча сүзләрне кабатлау)
• Уку мәсьәләсен кую.
• Бу сүзләр арасында артык сүзләр бармы? ( Тыныч йокы, Хәерле кич сүзләре)
• Нигә ул сүзләр артык? (Калган сүзләр “Мәктәп” темасына)
• Бүген без сезнең белән “Мәктәп” темасына караган лексиканы кабатлыйбыз, алар белән җөмләләр төзибез, белемнәрне ныгытабыз.

1. Уку мәсьәләсен чишү.
2. “Танышу”

• Укучылар, әйдәгез танышабыз. Мин –… . Ә син кем? (чылбыр буенча укучылар бер-берсеннән сорыйлар)

2. “Бар! Юк!”

• Укучылар, без кайда? (Сыйныфта)
• Әйдәгез, сыйныфта нәрсә бар? Нәрсә юк? уенын уйныйбыз. Кем укытучы була? (берәмләп укучылар тактага чыга һәм рәсемне алып укучылардан сорыйлар: Бу нәрсә? … сыйныфта бармы? Җавапны алгач, тактага БАР яки ЮК сүзе янына рәсемне ябештерәләр)

3. “Әйе, юк, түгел” сүзләрен кабатлау.

• Бу … (китапмы)? (ЮК, бу китап ТҮГЕЛ. Бу дәфтәр). (Укучыларга рәсемнәр күрсәтәм, сораулар бирәм)

4. “Уйлап тап!” уены

• Укычылар, монда нинди сүз яшерелгән? (Укучы бер рәсемне каплап тота. Укучылар аңарга сорау бирәләр: Бу китапмы? Бу акбурмы? … Сүзне дөрес итеп әйткәнче уйнала)

5*. “Рюкзакта нәрсәләр бар? Ничә?”

• Укучылар, рюкзакта нәрсәләр бар? Әйдәгез карыйбыз. (Рюкзактан мәктәп кирәк яракларын алып, аларның ничә икәнен әйтү)

6*. “Кайда? Нинди?”

Сораулага җавап бирү.

• Китап кайда? (өстәлдә)
• Сыйныфта нәрсәләр бар? (дәфтәрләр)
• Линейка нинди? (озын, кыска)

1. Рефлексия.

• Укучылар без бүген нәрсә турында сөйләштек? Нинди темага сөйләштек? (Мәктәп турында, мәктәп темасы)
• Мәктәп турында нинди сүзләр беләбез? (берничәсен әйтеп чыгу)

1. Үзбәяләү.

• Укучылар, бүген кем тырышып эшләде, кем бик яхшы эшләде? Үзебезгә билге куйыйк. (Бармаклар белән “яхшы”, “бик яхшы”, “начар” күрсәтәм. Укучылар кул күтәреп үзләрен бәяли)
• Сез бик яхшы эшләдегез. Мин сезгә яхшы билгеләрне “куям” – “5”ле наклейкаларын бирәм. (Укучылар үзләренең көндәлекләренә ябештерәләр)

Әлеге материалда чит автор хокуклары бозылмады. Моның өчен закон каршында бөтен җаваплылыкны үз өстемә алам.

Максат:

1. Хайваннарның төрләрен кабатлау. Кыргый һәм йорт хайваннарының аермалы якларын ачыклау.
2. Хайваннар дөньясы турында яңа мәгълүмат бирү. Хайваннарның төрлелеген, бер-берсеннән авырлык, гәүдә формасы белән аерылып торуын, аларның яшәү тирәлеген, бер-берсенә бәйлелеген аңлату.
3. Үзеңне чорнап алган тирәлекне яратырга, аны сакларга өйрәтү. Игътибарлылык, күзәтүчәнлек сыйфатлары тәрбияләү.

Планлаштырылган нәтиҗәләр

1. Шәхескә юнәлдерелгән универсаль укыту гамәлләре:үз фикереңне булдыру, үз уңышларың, уңышсызлыкларыңның сәбәпләрен ачыклау.
2. Регулятив универваль укыту гамәлләре:бирелгән план ярдәмендә эшли белергә өйрәнү.
3. Танып – белү универсаль укыту гамәлләре:дәреслекне белешмә чыганагы итеп куллана белү, төркемнәрдә эшләү .
4. Коммуникатив универваль укыту гамәлләре:башкаларның сөйләмен тыңларга һәм аңларга, төркемдә һәм парларда эшләргә өйрәнү, башкаларның җавапларын исәпкә алып, үз фикереңне җиткерү.

Җиһазлау: дәреслек, проектор, ноутбук, презентация, аңлатмалы сүзлек,рәсемнәр.

Эш формалары: парлар һәм төркемнәр белән эш, мөстәкыйль эш.

Дәрес барышы

I. Оештыру өлеше.

Таң ата да кояш чыга!

Кояшны сәламли көн!

Мин сәламлим Сезне дуслар,

Хәерле көн!

1. Белемнәрне актуальләштерү

Дәресебезнең темасын  табышмакларга җавап табып белербез.

Хайваннар турында табышмаклар әйтелә.

-Табышмакларның җавапларын бер сүз белән ничек дип атыйбыз?

-Хайваннар.(дәреснең темасын, максатын билгеләү)

III. Хайваннарның төркемнәрен кабатлау.

1.Хайваннар турында әңгәмә.

-Хайваннар нинди төркемнәргә бүленә, аларның исемнәрен хайваннарның аерымлык билгеләре аша билгелик. (Алдан әзерләнгән балалар сөйли)

2.Гәүдәсе мамык, каурый белән капланган, ике аяклы хайван.

–Кошлар

Кошлар-тәннәре каурый белән капланган хайваннар. Җир шарында кошларның ун меңгә якын  төре билгеле. Оча, йөгерә, йөзә торган кошлар була. Алар канатлары ярдәмендә очалар, аяклары ярдәмендә йөзәләр, йөгерәләр, томшыклары ярдәмендә азык  ашыйлар.

3. Гәүдәләре өч өлештән тора, өч пар аяклары бар.

-Бөҗәкләр

Дөньяда миллионнан артык төр бөҗәк билгеле. Аларны бөтен җирдә очратырга була.Бөҗәкләрнең тәне 3 өлештән тора: баш, күкрәк, корсак. Баш өлешендә мыеклар, күзләр, авыз,  күкрәктә канатлар һәм  өч  пар аяк урнаша.

4.Канаты бар, очалмый, коры җирдә торалмый.

– Балыклар 

Балыклар суда яшәүче хайваннар. Саңаклары белән сулыйлар. Тәннәре тәңкә белән капланган. Суда койрыклары һәм йөзгечләре ярдәмендә хәрәкәтләнәләр. Балыклар уылдык чәчеп үрчи.

 5.Суда да, коры җирдә дә яши ала торган хайваннар нинди төркемгә керә?

Җир-су хайваннары

Җир-су хайваннарына бакалар, гөберле бакалар, тритоннар керә. Алар суда да, коры җирдә дә яши алалар. Бездә бакаларны һәм  гөберле бакаларны очратырга була.

6.Салкын канлы, коры тиреле хайваннар төркеме ничек дип атала?

–Сөйрәлүчеләр

Сөйрәлүчеләр яки рептилияләр җиде мең төрне үз эченә ала. Аларга кәлтәләр, еланнар, ташбакалар, крокодиллар керә.  Сөйрәлүчеләр – салкын канлы хайваннар, тиреләре коры.

7. Гәүдәләре йон белән капланган, дүрт аяклы, балаларын сөт белән тукландыручы хайваннар.

-Җәнлекләр

Җәнлекләр тәннәре йон белән капланган һәм балаларын  сөт белән туендыручы хайваннар. Йорт һәм кыргый хайваннар була.

– Кыргый хайваннар табигатьтә яши, азыкны үзләре таба, яшәр өчен урын төзи, балаларын үзләре үстерә.

8. -Ничек уйлыйсыз: йорт хайваннары кайдан килеп чыккан соң?

-Йорт хайваннары кеше янәшәсендә яши, аларны кеше тәрбияли, ашата, чистарта, сәламәтлеге турында кайгырта. Җәй көне аларга күп итеп азык  әзерли, җылы абзарлар төзи.

-Кешеләр ни өчен йорт хайваннарын асрыйлар?

–Сыер кешегә нинди файда китерә? Сөттән нәрсәләр ясыйлар?

9. Игътибарлылыкка бирем.” Хайваннарны тавышлары буенча таны”
10. Физкультминутка “Күрсәт әле үскәнем, ничек йори аюлар, ничек сикерә куяннар, ничек кошлар очалар, ничек кычкыра бакалар”…,
11. Яңа тема өстендә эш

 Бүген без сезнең белән хайваннар дөньясы турында сөйләшүне дәвам итәбез.  Бүгенге дәрестә аларның ИҢ –ИҢ нәре турында сөйләшербез. (Алдан әзерләнгән балалар сөйли)

-Урманда да түгел, коры җирдә дә түгел, океанда бер зур йорт яши. (Кит).

 1 слайд. Кит

  -Китлар балыклар, диңгез хайваннарын ашыйлар. Балаларын сөт белән туендыралар. Алар 90-110 тонна авырлыкта булалар. Бер көнгә 4 тонна азык ашыйлар.Зәңгәр кит дөньядагы иң зур хайван. Алар 35 метр озынлыкта, 30 фил кадәр авырлыкта булалар.

2 слайд. Фил

Әрекмәндәй зур колак, аяклары зур колач,

  Борыны җиргә тигән,  килгән ул ерак илдән.(Фил)

Африка филе- җир йөзендә иң зур хайван. Филләр үлән, яфрак һәм агачларның җимешләре белән тукланалар. Аның тамагын туйдырыр өчен 150-180 кг азык кирәк. Филнең биеклеге 4-5 метр, авырлыгы 7-8 тонна.Филне борыны хобот дип атала.

Слайд 3. Жираф

Озын муенын сузып, үзен бик горур тоеп,

Болын-далада йөри, биектән барсын күзли.Ул нәрсә ?

    Жираф – җир йөзендәге иң биек хайван. Аның биеклеге 6 метр. Ачык сары төстәге тәне кара таплар белән капланган. Озын муены ярдәмендә агачларның иң өстәге яфракларын өзеп ала. Жирафка иелергә бик читен.Су эчү өчен ул алгы аякларын аерып куя һәм озын муенын бөгә.

Слайд 4. Страус-тәвә кошы

Җырлый алмый, сайрый белми, канаты бар оча алмый.

Ни гаҗәптер аны һәркем, зур кош диеп атый.

–Тәвә кошы -страус– дөньядагы иң зур кош санала. Аларның биеклеге 2,5 метр, авырлыклары 50 кг. Алар Африкада һәм Көньяк Америкада яшиләр. Тәвә кошы оча белми, ләкин ат шикелле  бик әйбәт  чаба. Үлән, вак бөҗәкләр ашый.

Слайд 5.   Колибри

Дөньядагы иң кечкенә кош –колибри .Ул Көньяк Американың урманнарында яши. Иң кечкенә колибри бал корты зурлыгында. Аны чебен-кош дип тә атыйлар. Ул әчтерхан чикләвеге кадәр оясында борчак зурлыгындагы йомыркалар салып бала чыгара.

Слайд 6.Ташбака.

Аягын, башын яшерә таш күлмәге эченә.

-Укучылар бу нәрсә ? Нәрсәнең таш күлмәге бар ?

Ташбакалар- җир йөзендәге иң борынгы хайваннар. Алар бик озак, 100 яшьтән дә артык яшиләр. Үлән, суүсемнәр, бака, балык ашыйлар. Бик озак ашамыйча да  тора алалар. Суыкта йокыга талалар.

Слайд6.  Пингвин

Ак күлмәк, кара костюм бик килешә бу кошка.

Оча белмим дип аптырамый, шәп йөзә ул диңгездә.

-Пингвиннар кош булсалар да оча белмиләр, әмма бик яхшы  йөзәләр. Пингвиннарның барлыгы 18 төре билгеле. Иң зурысы – император пингвины. Аның озынлыгы 120 см га җитә. Ә авырлыгы – 40 килограмм. Пингвиннар уртача 25 ел яшиләр.

1. Физкультминутка “Оча-очмый” уены

VII. Рефлексия. Әйдәгез, белемнәребезне тикшереп карыйк.

                                        Хайваннар турында викторина

-Бөҗәкләрнең ничә аягы була? -6

-Кошларны һәм җәнлекләрне дәвалаучы әкият героеның исеме? (Айболит).

– Бөҗәкләрдә ничә канат була ? -4

-Әкиятләрдәге хәйләкәр хайван?  (төлке)

-Үрмәкүчнең ничә аягы була?-8

-Канаты булса да,оча алмаучы кош?  (пингвин)

-Иң кечкенә кош?  (колибри)

-Авыру хайваннарны дәвалаучы һөнәр иясе кем дип атала? (ветеренар)

-Иң зур оча белмәүче кош?-(страус)

-Крокодил һәм кошларның нинди уртак яклары бар? (йомырка салалар)

-Хайваннарны өйрәнүче фән ничек атала? (зоология)

• Фантастик рәсем. 69бит.

Дәреслектәге фантастик рәсемдә кайсы хайваннарның тән өлешләре берләштерелгән? (тиен, балык, чикерткә, әтәч, кош.)

Төркемнәрдә эш:  фантастик рәсем ясарга

VIII. Йомгаклау.

-Бүгенге дәрестә без нәрсәләр турында кабатладык? Нинди яңалык белдек ?

 Үзбәя

Дәрес материалын бик яхшы үзләштердем, иптәшләремә булыша алам – “ 5”

Яхшы эшлим, материалны аңладым – “4”

Иптәшләремнең ярдәменә каршы килмим – “3”

Өй эше: “Минем яраткан йорт хайваным” дигән темага хикәя язарга.