Мөгаллим язмалары

ТР Мөслим муниципаль районы “Сәламәтлек мөмкинлекләре чикләнгән  балалар өчен Түбән Табын интернат мәктәбе” муниципаль бюджет гомуми  белем бирү учреждениесе тәрбиячесе Мирзаянова  Гүзәлия Галалетдин кызы. Тема: “Яхшы һәм начар”. Әхлак тәрбиясе

Тема: “Яхшы һәм начар” (7-8 нче сыйныфлар өчен)

Максат: 1. Начар гадәтләр, аларның организмга зыяны, шәхеснең үсеше һәм үз – үзен тотышы турында мәгълүмат бирү.

2. Укучыларда үз сәламәтлекләренә карата аңлы караш формалаштыру. Начар гадәтләрдән арына белергә өйрәнү.
3. Көчле рухлы булырга өндәү.

Җиһазлау:  слайдлар, төрле рәсемнәр, зур форматлы  экран, компьютер.

Кулланган әдәбият: Youtube.com  –  видеохостингы, yandex.ru  –  социаль челтәре медиаматериаллары.

I.Оештыру өлеше

-Хәерле көн балалар.

 Соңгы вакытта мәктәп яшендәге балалар арасында начар гадәтләргә өйрәнеп китүчеләр булуы беркем өчен дә сер түгел (слайд 3). Нәрсә соң ул начар гадәтләр? Аларга нәрсәләр керә? Әйе, бу сорауга барыгызда җавап бирә алыр: наркомания, тәмәке тарту, эчкечелек. Әлеге начар гадәтләр белән мавыгып китүчеләрнең артуы табибларны гына түгел, ата – аналарны, укытучыларны да хафага салды. Республикабызның төрле төбәкләреннән, аеруча Казан шәһәреннән алынган хәвефле хәбәрләрнең ешаюы зур борчу тудыра. Күпме талантлар, өметле яшьләр һәлак була.

 Тиздән мәктәп еллары артта калыр. Күбегез укуларын дәвам итәр яки эшкә урнашыр. Тормыш юлында яхшы кешеләр, төрле язмышлар белән очрашырсыз. Сынаулар алдында югалып калмас өчен, безнең киңәшләребез, теләкләребез сезгә дөрес юл күрсәтүче яхшы маяк булыр. Бүген үткәрелә торган тәрбия сәгатендә, сүз яшүсмерләр арасында таралган начар гадәтләр турында барачак. Әңгәмәбез берничә баскычтан торыр (слайд 4), һәр баскычта без сезнең белән начар гадәтләрнең үзенчәлекләре белән танышып, анализлап барырбыз.

II.Төп  өлеш.

1. Начар гадәтләрнең иң таралганы – тәмәке тарту турында сөйләшеп китәрбез (слайд 5). Тәмәке тартучыларның барысы да – наркоманнар. Алар наркотик бәйлелеккә ничек эләгүләрен үзләре дә сизми кала. Тәмәкене даими тарткан кеше канында никотин югары дәрәҗәдә булганда гына үзен яхшы хис итә. Организмда никотин азаюга нерв күзәнәкләре актив рәвештә тагын бер сигарет тартуны таләп итәләр. Бу хәл торган саен кабатлана. “Нормаль” доза туктаусыз арта бара.

        Никотин үз капканына иң беренче чиратта яшьләрне алдап кертә. Башта барысы да яхшы тоела. Яшүсмер мәктәп бинасы артына чыгып яки автобус тукталышында тәмәке көйрәтә. Ләкин тора – бара ул үзенең кармакка эләгүен аңлый. Яшүсмер ашап алгач, дәрес вакытында, автобуста, кунакта, өйдә һәрчак тәмәке тартырга тели. Ул наркомания корбаныннан нәрсә белән аерыла соң? Аерма шунда гына: тәмәке тартучыга үз организмын җимерү өчен күбрәк вакыт таләп ителә.

Тәмәке тартудан беренче чиратта сулыш органнарына зыян килә. Бугаз, үпкә яман шешләре, хроник бронхит һ.б. авыруларның сәбәпчесе – тәмәке. Тәмәке составында берничә йөз төрле агу исәпләнә, шулай ук радиоактив матдәләр дә бар. Көнгә бер кап сигарет тартсаң, бер елга 500 рентгенга якын нурланыш аласың. Күп еллар тәмәке тарткан кешенең үпкәсе каралып, череп бара. Сигарет шулай ук йөрәк һәм кан тамырларына зур зыян сала. Хәтта бер сигарет тартканнан соң да кан басымы күтәрелә. Шуны белеп торыгыз: йөрәк авыруларыннан үлүчеләрнең 25% – тәмәке тартучылар. Никотин атеросклероз, гипертония, гастрит кебек төрле авыруларның дәвалануын катлауландыра.

Тәмәке тартучы үзеннән тыш, якын кешеләрнең сәламәтлегенә дә зыян китерә. Тартмаучы кешеләр, бигрәк тә балалар янында авызга тәмәке алырга ярамый. Тәмәке төтенен иснәү – икенче төрле аны пассив тарту дип атыйлар. Ул үпкәдә яман шеш, тын бетү, йөрәк, бронхит авыруларының сәбәпчесе булырга мөмкин. Күп тәмәке тартучылар 10-15 елга азрак яшиләр. (Слайд 6)

Тәмәке тарта башлауның малайларга ни дәрәҗәдә тискәре булуын белү өчен Марк Гвенның “Том Сойер тәмәке тартырга өйрәнә” дигән хикәясен тыңлап узыйк (слайд 7).

  Тәмле төшке аштан соң, Том үзенең тәмәке тартырга теләге барлыгын әйтте. Гек, трубкалар ясап, аларга тәмәке тутырды.

Алар, терсәкләренә таянып, җиргә сузылып ятты да, әкрен генә төтен суыра башлады. Төтен тәмсез иде, башта ул аларны бераз укшытты, аннары алар бераз ияләште.

– Моның берние дә юк икән, – диде Том. – Әгәр тәмәкене элегрәк белгән булсам, мин аны иртә тарта башлар идем.

– Мин дә, – дип җөпләде аның сузен Джо. – Пучтәк нәрсә икән бу!…

Сүз дәвам иттерелде, ләкин ул тора – бара сүлпәнләнде, ниндидер сәер тынлык хөкем сөрде, сөйләшер сүзләр бетте кебек. “Пиратлар” ешрак төкеренә башлады. Тамак авыртуын никадәр басарга тырышсалар да, авырту басылмады, алар һаман укшыды. Аларның йөзләре агарды, малайлар бик кызганыч кыяфәттә иде. Джоның көчсезләнгән кулларыннан трубка төшеп китте…

Кичке аш янында Том да, Джо да бер сүздә эндәшмәде. Ә инде өстәл яныннан кузгалгач, Гек башта үзенең трубкасына тәмәке төйде, аннары иптәшләре трубкасына да төя башлаган иде: “Кирәк түгел, без үзебезне бик үк әйбәт хис итмибез”, – диде.

  Тәмәке тартуның начар гадәт икәнлеге әлеге өзектә дә ачык чагыла.

• Тәмәке тарткач, бала организмында нинди үзгәрешләр була?
• Аларны бу адымга кем этәргән?
• Ни өчен малайлар икенче мәртәбә тәмәке тартудан тыелган? (укучылар җавап бирә)

Әңгәмә:

• Яхшы,тыңлап үткәннәрдән чыгып нинди нәтиҗә ясарга мөмкин?
• Тәмәке яшүсмерләр организмына ничек тәэсир итә?
• Югарыда әйтелгәннәрне ишеткәч, син тәмәке тартырга теләр идеңме?

1. Җәмгыятьнең тагын бер явыз дошманы – алкоголь (слайд 8). Исерткеч эчемлекләр кешелекне һәлакәткә илтә. Ни кызганыч, республикабызның аерым төбәкләрендә эчкечелек нык үсеш алган. Шул сәбәпле бик күп гаиләләр таркала, үлем очраклары күбәя, ятим һәм гарип балалар саны арта. Рәсми мәгълүматларга караганда, балаларның 30% физик һәм психоголик яктан сәламәт түгел, һәм моңа, нигездә спиртлы эчемлекләр гаепле. Әтисе эчкече булган балалар физик һәм акыл ягыннан калыша. Ә сез кешелекнең киләчәге, сез булачак әти – әниләр. Шуңа күрә тормышны җимерерлек адым ясаганчы, киләчәк турында уйларга кирәк.Алкоголь яшь организмга ничек тәэсир итә соң? Олылар белән чагыштырганда, яшь кеше организмында кан тизрәк йөри, шул сәбәпле балалар һәм яшүсмерләрнең төрле органнарына алкоголь бик тиз барып җитә һәм аларны агулый. Исерткеч кулланган яшүсмерләрнең бик тиз хәле бетә, аяк – кулларын көзән җыера, тән температурасы һәм кан басымы күтәрелә, үсү процессы акрыная. Кайвакыт кан составында шикәр кими. Бу исә, үз чиратында, баланың тагын да хәлсезләнүенә китерә. Атнага бер яки берничә мәртәбә исерткеч эчкән яшүсмер алга таба эчкечегә әверелергә мөмкин. Ун ел буе даими исерткеч эчкән өлкән кеше алкоголикка әверелә, ә яшүсмер 2-3 елда ук бу авыруга бирешә. Алкоголь яшьләрнең баш миенә, йөрәгенә көчле тәэсир итә.. Мондый халәт берничә тәүлеккә сузылырга мөмкин. Махсус дәвалау чаралары күрелмәсә, ул үлемгә китерә.

Эчүчелек – афәт, эчүчелек – үлем, эчүчелек – фаҗига. Эчүчелек – үзен теләп акылдан язу. (Слайд 9)

• Хәзер сез миңа дөресме, ялганмы икәнен әйтеп карагыз әле .
• Алкоголь – аш – су ризыгы – (ялган)
• Алкоголь ашказанында ризык кебек эшкәртелми. Ул туры канга эләгә, аннан баш миенә китә – (дөрес)
• Алкоголь – яшьләр арасында үлемнең иң төп сәбәпчесе түгел – (ялган)
• Яшүсмерләр еш кына алкоголь һәм наркотиклар куллану аркасында фаҗигале хәлләргә эләгү аркасында һәлак булалар – (дөрес)
• Аракы эчкән кешеләр тиз аралашучан һәм дустанә мөнәсәбәттә булалар – (ялган)
• Эчкән кешеләр гадәттә бик тиз үз – үзеннән чыгучан, агрессив һәм усал булалар. Үтерешләрнең яртысы алкоголь куллану аркасында була – (дөрес)
• Алкоголь көч бирә – (ялган)
• Алкоголь организмның гадәти реакцияләрен акрынайта, үзәк нерв системасына тискәре йогынты ясый – (дөрес)
• Алдагы тормыш корасы гаиләң матур булсын өчен нишләргә кирәк?

Тулырак…

ТР Мөслим районы “Сәламәтлек мөмкинлекләре чикләнгән балалар өчен Түбән Табын мәктәп-интернаты” дәүләт бюджет гомуми белем бирү учреждениесе укытучы-дефектологы Рәхмәтуллина Алсу Расыйх кызы. Тема: Тукай әсәрләренә нигезләнеп туган як табигатен  өйрәнү (2 нче сыйныфта әдәби уку дәресе).

Максат: 

1.Чагыштыру элементлары аша  Тукай әсәрләренә нигезләнеп ,туган якның табигатен  өйрәнүне дәвам итү.

2.Сөйләм телләрен баету, фикерләү сәләтләрен үстерү, сәнгатьле уку күнекмәләрен формалаштыру.

3.Тукай иҗатына, туган якның табигатенә мәхәббәт тәрбияләү.

Җиһаз: слайдлар, Тукай китаплары, проектор, интерактив такта.

1.Оештыру моменты

Бар күңеллелек бөтен дөньяда, бар бер ямь бүген!

Нәрсәдән бу?- Мин беләм: бәйрәм бүген, бәйрәм бүген!

• Укучылар, сез ничек уйлыйсыз, ә нинди бәйрәм турында сүз бара?
• Мин килешәм сезнең белән, чыннан да 26 нчы апрель бөек шагыйребез Г.Тукайның туган көне иде.

2.Мотивлаштыру

• Укучылар, мин сезгә алдан өстәмә Тукай әсәрләрен өйрәнеп, укып килергә кушкан идем. Кайсы әсәрләрен укып өйрәнеп килдегез, нинди яңалыклар алып килдегез?
• Сез бүгенге дәресне кызыклы итеп үткәрәсегез киләме? (…)
• Бүгенге дәресебез бераз үзгәрәк булыр. Чөнки сез Габдулла Тукай әсәрләрен үзегез өйдә укыдыгыз һәм хәзер дәрестә шулар буенча бергәләп эшләрбез.
• Ә дәрескә нинди максат куяр идегез? (…)

3. Төп өлеш.

• Мин сезгә бүген дәрестә бераз эзләнү эшен тәкъдим итәр идем. Сез  Тукайның туган авыл,туган як
  аның табигате турында язылган  нинди  әсәрләрен беләсез? (…)
• “Шүрәле” әкиятендә кайсы авыл табигате тасвирлана?(…)

Ә хәзер парларда эшләп алырбыз. Сезнең алда бирем: таблицага  Кырлай һәм Мөслим авылы табигатен чагыштырып язарга.

• Әйдәгез әле, эшләгән эшләрегез буенча фикерләрне тыңлап үтик.(…)

Тукайча Кырлай авылының һәр ягы урман, ә бездә? (Тип-тигез болыннар, әрәмә)

Яшел болыннар хәтфәдәй юрган- шулай ук

Кечкенә авыл- Мөслим зур авыл

Инеш- бормаланып Ык елгасы ага

Һава торышы Тукайча, әмма Татарстан буенча иң кызу җәйләр, иң салкын кыш айлары бездә

Төз наратлар- катнаш урман(төрле агачлар)

Кып- кызыл җиләкләр- кура җиләк, бөрлегән, гөмбә

• Бик дөрес, афәрин! Сез Г.Тукайның табигать, туган як турында тагын  нинди шигырьләрен беләсез? (Җир йокысы, Бу кайсы вакыт)
• Сез ничек уйлыйсыз, җир йоклыймы? Кар астында тормыш барамы?(…)
• Әйдәгез хәзер “Җир йокысы” шигырен тыңлап үтик.

Тулырак…

“Сәламәтлек мөмкинлекләре чикләнгән балалар өчен Түбән Табын мәктәп-интернаты” дәүләт бюджет гомумибелем учреждениесе  тәрбияче Сәйфуллина  Вәсимә Әгъзәм кызы. Тема: Чисталык серләре (тәрбия сәгате).

Презентациясе

Максат:

1.Шәхси-гигиена предметларын дөрес куллану күнекмәләрен ныгыту.

2. Укучыларда чисталыкка, пөхтәлеккә омтылыш тәрбияләү.

3.Игътибарлылык, күзәтүчәнлек, хәтер сәләтен, фикерләү сәләтен үстерү.

4.Бармакларнын хәрәкәтчәнлеген үстерү.

Методлар:

Аңлату,тәрбияче һәм балаларнын эшчәнлеге, тәрбияченен сораулары һәм балаларнын җаваплары.

Техник җиһаз:

Компьютер, проектор.

Күрсәтмәлелек:

Серле тартма,су салынган савыт, шәхси- гигиена предметлары: сабын, солге,теш пастасы,теш щеткасы,мунчала,тарак; су салынган савытлар, энә, җеп, сәдәф,салфетка, элгеч, мендәрчек, рәсемнәр.

Шөгыль барышы.

1. Оештыруөлеше.

1). Классны туплау һәм уңай психологик халәт тудыру.

– Исәнмесез, балалар.

Әйдәгез әле, балалар,хәерле көн теләп,

Елмаеп алыйк әле бер-беребезгә,

Тәрбияче апага,

Малайларга һәм кызларга,

Олыга һәм кечегә,

Барыбызга да сәләм.

-Менә шулай елмаеп бер-беребезгә исәнлек-саулык телик. Чөнки исән-сау, сәламәт булганда гына безнен йөзләребездә елмаю булыр. Аз гына авырып китсәк тә,кәефебез төшә, йөзебездә шатлык-елмаю булмый. 

2. Төп өлеш.

1). –Барыбызның да сау-сәламәт, шат күңелле буласыбыз килә. Шулаймы? Аның өчен без чиста-пөхтә булырга, чисталык кагыйдәләрен үтәргә тиеш.

Бугенге тәрбия сәгатендә без чисталык серләренә төшенербез, чисталык кагыйдәләрен искә төшерербез.

Слайд № 1 ЧИСТАЛЫК КАГЫЙДӘЛӘРЕ.

2).-Хәзер мин сезгә сорау бирермен, ә сез җавабын әйтерсез.

-Иртән иртук йокыдан торгач нишлиләр?

-Укучыларнын җаваплары: урын җыялар,…

-Бик дөрес, балалар.

Слайд № 2

3).-Мин сезгә серле тартмачык алып килдем. Анын эчендә нәрсәләр икәнен беләсегез киләме?

-Мин сезгә табышмаклар әйтәм, ә сез җавапларын әйтегез.

1. Кирәк булам мунчада,

Минем исемем  (…).

Слайд № 3

2.Аккош кебек ак кына,

Йомшак кына, пакъ кына,

Көн дә сыйлый битемнән,

Элеп куям читеннән (…).

Слайд № 4

3.Үзе шома, күбеккә күмә,

Хуш исле ул,йә, кем белә? (…).

Слайд № 5

4.Он тугел – үзе ак, авызыңа куеп бак,

Тешне агарта,ап-ак итә,

Бу ни була, йә, әйтеп кара? (…).

Слайд № 6

5.Һәр көн иртән авызына капса,

Яратса аны кеше,

Беркайчан да сызламас та,

Ялтырап торыр теше. (…).

Слайд № 7

6. Тешләре күп – ашамый,

Чәчне җыя, матур итә,

Эре-эре тешләре,

Чәчне тарый үзләре (…). Тулырак…

Мөслим районы “Сәламәтлек  мөмкинлекләре чикләнгән балалар өчен Түбән Табын мәктәп-интернаты”ның татар теле һәм әдәбияты укытучысы Шайгарданова Илсөя Ринат кызы. Тема: “Икмәк өстәлгә ничек килә” 5 класста сыйныф сәгате.

Максат: 1. Балаларның игенчеләр хезмәте турындагы белемнәрен киңәйтү; Икмәк кадерен белергә өйрәтү.

2. Хезмәт күнекмәләре булдыру; үстерү.
3. Икмәккә, игенчеләр хезмәтенә карата яхшы караш тәрбияләү.

Җиһазлау:  “Мәктәптә бәйрәмнәр, кичәләр”китабы, плакатлар. “Икмәк – ил көче”; “Ашлык – кыйммәтенә тиңе юк хәзинә”; “Икмәк – тормыш тоткасы” һ.б.

Дәрес барышы:

Укытучы: Исәнмесез! Кулымда яңа гына мичтән чыккан күпереп пешкән түгәрәк икмәк. Никадәр кадерле ул, мәртәбәле ул, олы ул! Әллә нинди ризыклар торса да, синнән башка табында ямь юк! Табын падишаһы ул, тормыш падишаһы ул! Ул тамагыбызның тук булуын, тормышыбызның мул булуын раслый. Шушы икмәккә караган саен хозурлыгым арта, горурлыгым арта. Борыныма бәреп кергән хуш исендә иркен кырлар исен, җылысында туган туфрак җылысын тоям.

Ап – ак булып күпереп пешкән

Икмәк килгән өстәлгә.

Тирә – якка хуш ис сибә,

Табынга ямь өстәлә.

Укучы:   Кеше белгән гел янәшә Икмәк,

Кырда, юлда, табын янында.

Иң беренче өйгә икмәк керә,

Яңа йортка күчкән чагында.

Һәммәбездән өлкәнрәктә ул,

Яшәсәктә җирдә нихәтле,

Шуңа хөрмәтледер исеме аның,

Шуңа газиз, шуңа хикмәтле.

Укытучы: Икмәк! Никадәр бөек ул! Җир йөзендәге тау чаклы алтыннар да, мәрмәр сарайлар да – берсе дә аңа тиңләшә алмый. Юк, тиңләшә алмый. Әллә күп хезмәт куеп үстергәнгә шулаймы соң? Әллә авыр, кыен көннәр шулай кадерле иттеме сөң сине?.

Ф. Хуҗинның “Икмәк” нәсерен уку.

Бардыр анда картлар олылыгы

Һәм ирләрнең сынмас ныклыгы.

Садәлеге бардыр сабыйларның,

Әниләрнең күңел аклыгы.

• Әйе, өлкәннәр олылыгы бар ул икмәктә.

Иген игү борын – борыннан иң изге, иң мөкатдәс, иң дәрәҗәле эш саналган. Алтын бөртекләрне җир куенына чәчәргә чыгар алдыннан бабаларыбыз әйбәтләп мунча кергән, иң чиста күлмәкләрен кигән. Уракка төшәр алдыннанда шулай булган. Бабаларыбыз ризыкны Алтын – көмештән, якут – зөбәрҗәттән һәм асыл ташлардан өстен санап “Алтын тавы өстендә утырып та, ачуа үлүең бар” дигәннәр.

Бу чыннанда шулай.

З.Файзуллин “Икмәк булса табында” шигырен уку.

Тау актарып гәүһәр эзләгәндәй,

Ул авырлык белән табыла.

Күкрәгеңә терәп кискән чакта

Хуш исләре аңкый табынга.

• Балалар, шушындый тәмле икмәк кемнәрнең хезмәт җимеше микән? (игенчеләрнең)
• әйе, игенчеләрнең тырышлыгы белән ул безнең өстәлгә килә.
• Ә игенчеләр кыш буе нинди эшләр башкаралар соң? (кар тоту, тракторларны ремонтлау һ.б)
• Кар тоту ни өчен кирәк соң ул? Ни өчен тоталар аны? (җавапны тыңлау)
• Әйе, бу турыда халкыбызның сынамышларын искә төшерү дә урынлы булыр:

“Кырда кар калын булса, ашлык мул булыр”

“Агач бәсләнсә, уңыш яхшы булыр” Тулырак…

“Сәламәтлек мөмкинлекләре чикләнгән  балалар өчен Яңа Кенәр мәктәп-интернаты” дәүләт бюджет гомуми белем учреждениесе тәрбиячесе  Галиева Минзилэ Гаптелхай  кызы. Тема: “Икмәк – табын кояшы”. Дәрестән тыш чара. (Коррекцион сыйныфлар өчен)

Максат. “Икмәк”, “Әти-әни” , “Туган җир” төшенчәләренең газизлегенә төшендерү. Икмәккә, игенче хезмәтенә хөрмәт; туган як табигатен сөяргә, кадерләргә, кешеләрен олыларга, ихтирам итәргә өйрәтү.

Җиһазлау.

“Туган ягым икмәге-тиңсез хәзинә” дигән ашлык һәм башаклар күргәзмәсе.

Класс сәгатенең барышы.

Тәрбияче. Кадерле балалар! Без бүген олы бәйрәмгә җыйналдык. Ул – Галиҗәнап икмәккә багышлана. Дәресебезне халкыбызның бер матур табышмагы белән башлыйбыз;

Үзе түгәрәк, урыны түрдәрәк,

Эче тулы күзәнәк.

Әчкелтем дә төчкелтем

Бар нәрсәдән дә өстен.

– Әйе, бу – икмәк. Кулымда хуш исле, күпереп пешкән, кадерле дә, мәртәбәле дә, олуг та булган Галиҗәнап түгәрәк Икмәк! Ул – тормыш падишаһы. Изге туган туфракта күкрәп үскән, батыр, горур ир-егетләребез урып-җыйган, мәрхәмәтле, булдыклы хатын-кызларыбыз-аналарыбыз куллары аша үтеп өстәлгә килгән Ипекәй! Нинди тәмле! Нинди туклыклы, бәрәкәтле син! Нинди генз ризыклар куелса да, синнән башка табынның яме дә, тәме дә юк. Ул тормышыбыз муллыгын, туклыкны раслый. Халкыбыз элен-электән икмәкне изге күргән. Аның турында күпме мәкальләр әйткән. Әйдәгез, шуларны искә төшерик әле.

Мәкальләр.

Арыш икмәге һәрнәрсәгә баш.

Арыш ипиенең көче күп.

Ашлык – ил байлыгы.

Ил куәте – икмәктә.

Ашлык – хуҗалыкның нигезе.

Тормышның нигезе – икмәктә.

Алтынны алдыңа алсаң, икмәкне йөрәккә кыс.

Икмәкнең кадере валчыгыннан башлана.

Акчасыз торып була, икмәксез торып булмый.

Тырыш кеше икмәк тапкан, ялкау ач калган.

Икмәк – табын кояшы.

Ипекәйгә тел тидермә – телең корыр.

Икмәк алтыннын кыйммәт.

-Кыргый икмәкне моннан 15 мең еллар элен табигатьтән иң элек хатыннар табып алалар,чөнки ирләр ауга йөргәннәр, кыргый хайваннарны тотканнар, үстергәннәр, ә хатыннар ашарга ярарлык төрле үләннәр, тамырлар җыйганнар. Шулай итеп, бодай, арпа, кукуруз кебек икмәк азыкларын алар табалар, алар шуларны игәргә ярарлык культура хәленә китереп, тормышка кертеп җибәрәләр.

Бу да бик гыйбрәтле факт: безне тудырган ана безгә икмәк табып бирүче дә икән әле. Элек-электән үк икмәкле йорт нурлы йорт саналган. Һәм шуңа күрә дә борынгы бабаларыбыз ризыкны алтын-көмештән, якут таштан, зөбәрҗәтләрдән һәм асылташлардан да өстен санап : “Алтын тавы башында утырып та ачка үлүең бар”-дигәннәр.

Тәрбияче. Балны-майны, әфлисун, мандаринны, җиләк-җимешне көн саен ашап кара әле. Бер көн, күп булса ике көн ашыйсың. Ә ипекәйне, бәрәңгене, сөтле чәйне көн саен ашап эчсәк тә, беркайчан да туйдырмый. Алар көн саен тәмле, кирәк. Ана кебек, Ватан кебек. Шулардан да татлы ризык, ләззәтле эчемлек бармыни дөньяда?

Икмәк турында шигырьләр.

Тәрбияче. Таң атып көн туды исә, безнең һәркайсыбыз ипи кирәгенә башлый. Аннан башка хәрәкәт тә, хезмәт тә юк. Ул – яшәү чыгынагы. Аңа багышлап күпме шигырьләр иҗат иткәннәр, күпме әкиятләр язганнар. Сезнең игътибарга “Алтын бөртекләр” әкиятен сәхнәләштерәбез.

Укучы. Әй ипекәй, ипекәй,

Шундый да тәмле булып,

Хуш исләр белән тулып,

Каян килдең син безгә?

Ипи. (1 укучы икмәк тотып баса.) Ярый, мин сөйлим сезгә Тулырак…

 

“Сәламәтлек мөмкинлекләре чикләнгән  балалар өчен Яңа Кенәр мәктәп-интернаты” дәүләт бюджет гомуми белем учреждениесе тәрбиячесе Самигуллина Альбина Харис кызы. Тема: “Начар  гадәтләр”. Дәрестән тыш чара. (Коррекцион сыйныфлар өчен)

Максат: Балаларга, кешедә нинди яхшы, нинди начар гадәтләр барлыгын анлату.

Бурычлар:

– Сәламәт яшәү рәвешен пропагандалау;

– Балаларның сәламәт яшәү рәвешен формалаштыру;

-Тискәре йогынты ясаган гадәтләрне тәрбияләү;

-Уйлану эшчәнлеген төзәтү;

Дәрес барышы.

– Балалар, бүген бездә бик мөһим ачык чара.. Әйдәгез,  матур, тәртипле итеп утырып игтибар белән мине тыңлыйбыз.

Хәзер без кунегү-разминка үткәреп узарбыз, ул “Кәефеңне  тапшыр”- дип атала. Бу разминкада  сез бер-берегезгә күңелсез, шак катып , моңсу, һәм  шатлыклы итеп карарга тиеш. Әфәрин балалар, булдырдыгыз.

– Балалар без бүгенге ачык чарабызда, кешеләрнең яхшы һәм начар гадәтләре барлыгы турында сөйләшербез.  Аның темасы: “Начар гадәтләр” – дип атала.

– Безнең бу ачык чарабыз шатлыклы иҗатларга бай булачак  һәм без бу ачык чарабыздан соң үзебездә  бары тик яхшы гадәтләрне һәм яхшы гамәлләрне тәрбияләрбез дип ышанып калам.

Әмма иң элек яхшы һәм начар гадәтләр турында сөйләшкәнче әйдәгез, уйлап карыйк әле, нәрсә соң ул гадәт?

( Гадәт– ул аңламыйча, уйламыйча бер үк эшне кабатлау )

– Минем эйтүем буенча, гадәтләрнең була файдалысы  һәм зарарлысы. Әйдәгез, шушы ачыклап үтик әле:

Тактада эшләү.

Игътибар белән тыңлагыз.

Балалар минем өстәлдә төрле гадәтләр белән карточкалар ята. Сезнен максат, шушы карточкаларда язылган гадәтләрнең кайсысы файдалы һәм кайсысы зарарлы икәнен ачыклау, аларны дөрес итеп тактада  ике рәткә бүлеп кую. 

Гадәтләр

                   Файдалы                                               Зарарлы

Иртә белән юыну                                     Тырнак кимерү

Чэч тарау                                              Бармак суыру

Зарядка ясау                                      Ручка башын чәйнәү

Кулларны юу                            Начар сүзләр кулланып сөйләшү

Ягымлы сузләр белән сөйләшу                                Төкеренү

Балалар әйдәгез  тагын бер кат карап үтик әле, ни өчен сул як рәттәге гадәтләр яхшы дип санала. Ә сез балалар тагын нинди яхшы гадәтләрне беләсез, әйдә  санап күрсәтегез әле ( спорт белән шөгыльләнү, олыларны хөрмәт итү, китап уку, вакытында йокларга яту, ягымлы булу, кечкенәләрне кыерсытмау, ачык тәрәзә белән йоклау, алдаламаска, тешләрне чистарту, киемнәрне урынына кую, дәрес хәзерләү һәм башкалар). Әфәрин  балалар сез бик күп яхшы гадәтләрне беләсез икән.

Балалар без бит сезнең белән татарча да, русчада яхшы беләбез. Шуңа күрә мин сезгә табышмакларны русча әзерләдем. Игътибар белән тыңлагыз, һәм кул күтәреп җавапларын әйтергә әзерләнегез.

1. Чтобы не был хилым, вялым,
   Не лежал под одеялом,
   Не хворал и был в порядке,
   Делай каждый день…(Зарядку)

2. Позабудь ты про компьютер.
   Беги на улицу гулять.
   Для детей полезно очень
   Свежим воздухом…(Дышать) 

3. Разгрызёшь стальные трубы,
   Если будешь чистить…(Зубы)

4. Объявили бой микробам:
   Моем руки чисто с…(Мылом)

5. Он в кармане караулит
   Рёву, плаксу и грязнулю,
   Им утрет потоки слез,
   Не забудет и про нос. (Носовой платок)

6. Горяча и холодна
   Я всегда тебе нужна.
   Позовёшь меня – бегу,
   От болезней берегу. (Вода)

Әфәрин балалар, сез табышмакларның да җавапларын бик тиз таптыгыз.

– Балалар ни өчен уң як рәттәге гадәтләрне без зарарлы дип атадык.

(Алар, безнең сәламәтлегебезгә зыян китерәләр)

– Алар кеше сәламәтлегенә нинди зарарлы йогынты ясыйлар

( Тырнак кимерү гадәте, карандаш башын чәйнәү, бармак суыру-организмга начар матдәләр китереп чыгаралар, шул матдәләр белән кешедә авыртулар килеп чыгарга мөмкин, төкеренү-ул адәпсезлек, тирә-юньдәге кешеләргә бу куренешне күзәтү күңелсез, шулай ук без төкеренеп йөрсәк тирә-юньне дә пычыратабыз)

-Тагын нинди зарарлы гадәтләрне сез беләсез?

( борында казыну, юынмау, узеңне тәртиптә тотмау)

Әйдәгез балалар шушы гадәтләр турында без сезнең белән мультфильм карап узыйк әле.  Аның исеме “Сестрички-привычки” дип атала.

–  Әйдәгез ял итеп Андрей исемле малайның нинди гадәтләр колына әверелүен карап үтик әле.

– Балалар Андрей үзенең начар гадәтләр колына әверелүенә гаеплеме? Андрейга нишләргә кирәк?

– Балалар без бүген начар гадәтләр турында сөйләшәбез, һәм нгачар, зарарлы гадәтләргә юк дип әйтәбез.

Сыйланган…

Хәяли шундый сыйланган,

Тын да ала алмаган –

“Рәхмәт!”  диеп әйтергә дә

Буш урыны калмаган…

Рекорд

Шундый малай Хәяли,

Хәйләләсә хәйләли.

Каникулда бар кеше

Бу хәленә шаккаткан:

Беркөнне ул тәүлеккә

Утыз сәгать  тик  яткан!

Көйсез кире.

Син аңарга:

• Аша! – дисең,

Ул, борынын җыерып, башын читкә бора.

Син аңарга:

• Укы! – дисең,

Ул урамга чыга да әллә кая китеп югала.

Син аңарга

Эш кушасың,

Ул ишетмәмешкә салышып ята.

Син аңарга

Чүкеч бирсәң,

Ул, кирле – мырлы сөйләп, бармагына суга.

Бәлкем, чүкеч

Дөрес эшли?

Көйсез турында көйле сөйләп тә булмый.

Әйдәгез, безнең татар телебезне пычыраткан сүзләр турында сөйләшик. Сез ничек уйлыйсыз, аларга нинди сүзләр керә.

( Кем әле ул, теге, э-э-э һ.б.) Бер егет бу сүзләрне бик яраткан. Әйдәгез аны тыңлап китик. (укучылар чыгышы) Тулырак…