Мөгаллим язмалары

Арча муниципаль районы МБГБУ “Галиәсгар Камал исемендәге Сикертән  төп мәктәбе”нең I квалификацион категорияле башлангыч сыйныф укытучылары  Гөлгенә Заһидуллина, Алсу Гарипова. Тема: Яңа ел тамашасы “Юлбарыс елын каршылап” (Башлангыч сыйныф укучылары өчен бәйрәм чарасы)

Катнашалар:Үгез Әтәч, Тавык, Куяннар, Тиен, Аю, Төлке. Саескан

1 нче күренеш.

Таң ата. Әтәч иртән йокысыннан уяна: ”Кик-ри-кү-ү-үк!” дип бар җиһанга сөрән сала.

Саескан йөгереп керә.Тыңлагыз! Тыңлагыз! Ишетми калмагыз! Бүген Галиәсгар Камал исемендәге Сикертән төп  мәктәбендә зур тамаша була! Хыялланырга яраткан,матур җырлар, шигырьләр белүче барлык балаларны мәктәпнең спорт залына гадәти булмаган Яңа елныкаршылау һәм Үгез елын озату тамашасы карарга чакырабыз!

Үгез.

Дуслар, чыгыгыз әле,

Саескан хәбәр салды.

Яңа елны каршыларга

Зур бәйрәмгә чакырды.

Әйдәгез, соңга калмыйк,

Без дә бәйрәмгә барыйк

Үгез елын озатып,

Арслан елын каршылыйк.

(Үгез, әтәч, тавык чыгып барганда Чебиләр килеп чыгалар.)

Бергәләп.

Сез кая киттегез?

Безне дә алыгыз.

Без сездән башка бит

Боегып калабыз.

Тавык.

Ах, наян, чебиләр!

Сез тары чүпләгез,

Хәйләкәр төлкегә

Юлыга күрмәгез!

Чебиләр.

Юк без дә барабыз,

Бәйрәмне күрергә.

Без дә бит телибез

Җырларга, биергә!

(Чебиләр “Чебиләр зарядкасы” җырын башкаралар.)

Әтәч.

Курыкмыйм ла мин төлкедән,

Мин үзем дә бик батыр.

Минем кебек кыю әтәч,

Тирә – юнендә юктыр!

Тавык.

Ә шулай да, Әтәчкәем,

Сак булу бик тә кирәк.

Балалар көтә әйдәгез,

Барып җитик тизрәк!

2нче күренеш.

(Чыршы яныннан Әтәч белән тавык, чебиләр каршысына куяннар чыга.)

1 нче Куян

Сез кемнәр? Кая барасыз болай?

Әтәч, тавык.

И, Куян дустым безне танымыйсыңмы?

Ишеттегезме әле? Саескан һәммә кешегә хәбәр салды бит. Сикертән мәктәбенә Яңа елны- Юлбарыс елын каршы алу тамашасына барабыз.

2 нче Куян.

Таныш түгел җирләрдә ничек курыкмыйча йөрисез әле сез? Төлкенең үзенә юлыга күрмәгез тагы.

Әтәч.(Кукыраеп)

Теләсә кемнән куркырга

Без бит син кылый түгел.

Почмакта посып ятарга

Без куркак малай түгел!

Бик беләсегез килсә:

Үгезхуҗа иде быел!

1 нче Куян.

Шулаен бик шулай да. Тик төлке бик хәйләкәр.Онытмас  микән соң бу турыда?

2 нче Куян.

Ярар, без аңа ничек тә бу турыда исенә төшерербез

 (Китәләр. Каршыларына тиен чыга.)

Тиен.

Куянкайлар, Үгез, Әтәчкая барасыз болай?

Үгез.

Тиен дус! Без Яңа ел бәйрәменә ашыгабыз. Мин үз вәкаләтләремнеЯңа ел хуҗасыЮлбарыс елынатапшырасым бар.

(Аю чыга.)

Аю.

Ник тавышланасыз болай? Йокыдан уяттыгыз бит. Әллә бер – бер хәл бармы?(Үгезгә күрсәтеп)Бусы нәрсә тагы?Үгез болай кая барасыз?

Үгез.

Минем ел бетеп килә

Тиздән Юлбарыс елы, агай,

Яңа ел бәйрәменә

Бергәләп барыйк, давай!

Аю.

Үземнең дә шул бәйрәм дигәннәрен бик күрәсем килә дә бит килүен. Тик йокым туймас дип куркам.

Үгез.

Йокларга өлгерерсең әле. Әйдә бергәләп бәйрәмгә барабыз.

(Алар янына җырлап, Төлке чыга.)

Төлке.

Кемнәр әле миннән башка гына бәйрәм ясарга җыена.

Аю.

Без Яңа ел каршыларга барабыз. Үгез елын озатып Юлбарыс елын каршылыйбыз.

Төлке. Дусларым, мин юлбарыстан куркам бит.

Үгез

Курыкма Төлке дус! Яңа елда барлык җәнлекләр, кош – кортлар  бер – берсе белән дус – тату яшәячәкләр икән. Кыш бабай әнә шундый фәрман чыгарган.

Төлке.

Ә Кыш бабай дигәнегез кем була соң?

Әтәч.

Ә менә анысын балалардан сорарга кирәк.

(Залга балалар керә)

Куян.

Исәнмесез, балалар! Без дә сезнең бәйрәмегездә калыйк әле.

Алып баручы.

Рәхим итегез, хөрмәтле җәнлекләр!

 Әйдәгез, Кыш бабай һәм Кар кызы килгәнче күңел ача торыйк, җырлап алыйк.
(“Чыршыкай” җыры (М.Минһаҗев көе,Җ.Тәрҗманов сүзләре) башкарыла. )
(Чыршыда утлар кабына.)
Алып баручы.

Балалар карагыз әле, чыршыга сезнең җырыгыз ничек ошады, аның утлары яна башлады.
2нче бала.
Күрегез бу чыршыны!
Чыршының да чып-чыны.
Нинди төз, матур, биек-
Тора түшәмгә тиеп!
Балкып яна утлары,
Матур уенчыклары. Тулырак…

 

Мөслим районы “Сәламәтлек мөмкинлекләре чикләнгән балалар өчен Түбән Табын мәктәп- интернаты”ның  китапханәчесе Хәлимова  Гүзәл Мирзәмөхәммәт кызы. Тема: “Китап – белем чишмәсе” дигән класстан тыш чара.

Максат: 

1. Китап турындагы белемнәрен тулыландыру, ныгыту, үз куллары белән китапларны янарту;

2. Укучыларның логик фикерләү сәләтен, иҗади эшчәнлеген үстерү.

3. Шигъри юллар, әкиятләр,мәкальләр аша туган телебезгә карата ихтирам, мәхәббәт тәрбияләү, аның белән горурлану хисләре тудыру.

Җиһазлау: 

мультимедиа слайдлары, китаплар күргәзмәсе, шигырьләр, мәкаль – әйтемнәр китаплары.

Китапхәнәче:  Исәнмесез, укучылар.Экранга карагыз эле. (Слайд)

Биредә табышмак язылган. Тыңлагыз һәм җавабын табыгыз. 

                   Кулдан кулга йөри ул,

Бөтен телдә сөйли ул.

Белмәгәне юк аның,

Көзгесе ул дөньяның.

Бик күп тел белсә дә,

Сөйләшми бер телдә дә.

Өйрәним, дисәң, өйрәтә,

Карышмый беркемгә дә.

Ул нәрсә? (Китап)

Китапхәнәче:  Әйе, укучылар. Безнең бүгенге бәйрәмебез дә китап турында.

Ул “Китап – белем чишмәсе” дип атала.

Кем күп белергә теләсә –

Китап була кулында.

Менә хәзер сүз башлыйбыз

Шул якын дус турында.

1 АЛЫП БАРУЧЫ: “Китап − белем чишмәсе” дигән мәкаль бар. Без китаплар аша тормышны өйрәнәбез, белем алабыз. Ә кешегә белем ни өчен кирәк, аның кеше тормышындагы әһәмияте нинди соң? Бер караганда, бик гади сораулар кебек. Әмма күп вакытта шундый гади сорауга җавап бирү кайбер нәрсәләрне яхшырак аңларга ярдәм итә.

2 АЛЫП БАРУЧЫ : Белем безнең тормышта искиткеч зур әһәмияткә ия. Белемнән башка йортлар да төзеп булмый, кешене дә дәвалап булмый, автомобиль дә йөртеп булмый, пианинода да уйнап булмый. Билгеле бер белем булмыйча, гомумән, берни дә эшләп булмый.

Техниканы белми торып, машинада бер метр да барып булмый. Анатомияне белми торып, кешегә дөрес итеп операция ясап булмый. Белемнең кеше тормышыңдагы әһәмияте турында күп мисаллар китереп булыр иде. Халык бу турыда бик белеп: “Белемсез бер эш тә чыкмый”, “Белемнән зур хәзинә юк”, “Белем − бәхет ачкычы, дәрәҗәнең баскычы”, − дигән.

Китапханәче– Әйдэгез әле белемнәрегезне тикшереп карыйк әле.Мин мәкалләр әйтәм,сез дәвам итегез. (Слайд)

• Китап – белем ………..(чишмәсе)

Белем алыйм дисәң ничаклы,

Сөй, хөрмәт ит, ярат……… (китапны).

• Китапсыз өй –………….. (тәрәзәсез бүлмә).
• Китапсыз көн – югалткан көн.
• Китап – бакча, андагы язулар- шул бакчаның ……..(гөлләре).
• Күп укысаң, ………….(күп белерсең).

Китапханәче: Укучылар, безнең кечкенэ апайларыбыз нинди китаплар укырга яраталар?

Балалар: экиятләр.

Китапханәче: Бик дорес, хәзер без сезнең белән әкиятләр иленә сәяхәт итеп алырбыз.

• алып баручы: Әкиятләр күп төрле булалар.Экиятләрдә яхшылык һәм яманлык, батырлы һәм яманлык, хәйләкәрлек,саранлык, юмартлык турында сойләнә.

Китапханәче: Укучылар, әйдәгез экранга карыйк әле.

2 алып баручы:

1.Кем басмага утырып алты чәчләре тараган? (Слайд )

Балалар:Су анасы.

2. Минемдә бит синең белән кытый-кытый уйныйсым килә! (Слайд )

Балалар: Шурәле.

3. Китте болар.Бара,һаман бара,бара,күренмидер күзләренә ак һәм кара. (Слайд 3)

Балалар: Кәҗә белән Сарык.

4.Бердән-бер көнне бу әтәчләр шулай бик каты кычкырышаннар һәм канга батышканчы сугышканнар.

Балалар: Тукмар белән чукмар. (Слайд )

5.Аягың төзәлгәч,киез итекләрне инде салкын көннәрдә бер дә салма,сүзне тыңла,тагын начар хәлгә калма. (Слайд )

 Балалар: Куян кызы. Тулырак…

Казан шәһәре муниципаль бюджет белем бирү учреждениесе “Күп профильле 187 нче лицей”ның  татар теле һәм әдәбияты укытучысы Нугманова Диләрә Рәшит кызы. Тема “Бәйрәмең белән, туган телем” (5-7 нче сыйныфлар өчен  дәрестән тыш чара)

Алып баручы. Арттырмый  да, киметми дә шуны бел –

Татар теле – энҗе, мәрҗән тулы тел.

Моңлы тел ул, нурлы тел ул – Туган тел –

Баш очында кояш булып тора гел.

Алып баручы. Без – татарлар, туган телебез – татар теле.

Татар теле… Тугач та иң газиз кешеңнән ишетә башлаган, күп гасырлык тарихы булган, Каюм Насыйрилар, Тукайлар нигез салган, 7 миллион халык сөйләшкән, дөньядагы иң дәрәҗәле 14 тел исәбенә кергән, чит илләрдә дә өйрәнелә торган, бүгенге көндә җитлеккән, камилләшкән, Моабитның таш диварлары эчендә дә тынмыйча, аның калын стеналарын тишеп чыгып, бөтен дөньяга яңгыраган, утларга – суларга салсалар да, чукындырсалар да, ассалар – киссәләр дә исән калган, сынмаган – сыгылмаган, баш имәгән горур татар теле!

Алып баручы. Бәйрәмең белән! Кемнәр генә сиңа сокланмаган һәм мактау җырламаган?! Кемнәр генә синең ярдәмеңдә дөняны танып белмәгән һәм үзенең уй-хисләрен башкаларга сөйләмәгән?!

Укучы.       Һәркемнең бар мәңгелектән

Дөньяда бар булган көне.

Кайсы чорда, кайчан микән

Халкыбызның туган көне –

Туган телнең туган көне?

Алып баручы.  Халыкара туган тел көне — 21 февраль көнне билгеләнгән, ЮНЕСКО Генераль конференциясе тарафыннан игълан ителгән халыкара бәйрәм. 1999 елның ноябрендә кабул ителә, 2000 елның февраленнән башлап ел саен билгеләп үтелә. Халыкара туган тел көне өчен нәкъ 21 февраль көнен сайлау очраклы түгел. 1952 елның 21 февралендә Пакистанда банглы теленә дәүләт теле статусы таләп итеп көрәшкән 5 студент үтерелгән була. Соңрак илнең көнчыгыш өлеше Бангладеш дәүләтенә әйләнәчәк.

Алып баручы. Бәйрәмең белән!  Туган тел! Һәркем өчен дә газиз сүз бу. Чөнки иң кадерле “әти”,“әни”, “әби”, “бабай” сүзләрен туган телдә әйтәбез. Туган телебезнең, торган җиребезнең кадерле булуын без иң элек туган тел аша тоябыз. Тугач та бу телне балам, кызым, улым, дигән сүзләрне дөньяга сине тудыручы, яратучы, багучы газиз әнкәңнән ишетәсең.

Җыр.   “Туган телем”

Алып баручы. Татар халкы – аек акыллы, батыр халык. Безнең телебез – матур, күркәм тел ул. Телебез турында бик күп кенә мәкальләр дә бар. Әйдәгез әле сезнең белән бер уен уйныйбыз. Без сезгә мәкальләрнең башын әйтәбез, ә сез ахырын әйтеп бетерергә тиешсез.

1.Иң татлы тел – (туган тел),

Анам сөйләп торган тел.

2.Сөйдергән дә тел, ( биздергән дә тел).

3.Телең озын булса, (гомерең кыска була)

4.Теле барның (юлы бар)

5.Аз сөйлә – (күп тыңла).

6.Иле барның – (теле бар)

Укучы.        В.Казыйхановның  “И родной тел” шигыре.

И родной тел, и красивый тел,

Мамам – папамның теле,

Мог я узнать күп нәрсәне

Син родной тел аркылы.

Бу языкта коляскада

Мамам сказку көйләгән.

А затем төннәр буена

Бабуля рассказ сөйләгән.

А потом, ни сәбәптәндер

Өйрәткәннәр рус язык.

Якобы тик шушы телдә

Алам духовный азык.

Почему же нас детсадта

Сиңа өйрәтмәделәр?

В школе когда обучали,

Синдә сөйләтмәделәр?

Говорят, син – Мамай теле,

Кирәк түгелсең нигде.

Без тебя и хлеблар үсә,

Нефть табыла везде.

ВУЗга поступать иткәндә

Говорят, син кирәкми.

Дальше – больше жить иткәндә

Нужен ли ты врядли.

И родной тел, и красивый тел,

Мамам – папамның теле.

Только я их обвиняю

Өйрәтмәгәнгә сине.

И родной тел, аңлаталар,

Можно жить и без синсез,

Мама, папа и бабуля

Оставили меня телсез.

Алып баручы.         Татарча да биибез,

Русча да биибез,

Илебездә, җиребездә

Дус һәм тату яшибез.

Биибез дә, җырлыйбыз да,

Гөрләп күңел ачабыз.

Татар халык көенә

Тагын биеп алабыз.

Татар халык биюе.

Алып баручы.  Хәзерге заманда халыкларга үзара аралашып яшәү хас. Шуңа күрә икетеллелек, күптеллелек тә үсте, алга китте. Кешенең ике телдә сөйләшә һәм аңлаша алуын “икетеллелек” диләр. Мондый икетеллелек күренешләре бик борынгы чорларда ук күзәтелгән. Чөнки ул, башка милләтләр белән аралашып яшәр өчен, элекке заманнарда да кирәк булган. Хәзерге көндә безнең җөмһүриятебездә татар – рус теллелеге киң таралды.

Укучы. Шәйхи Маннурның “Яхшы бел” шигыре.

Татарча да яхшы бел,

Урысча да яхшы бел.

Икесе дә безнең өчен

Иң кирәкле, затлы тел.

Татарчасы – туган тел,

Безгә газиз булган тел.

Атаң – анаң, әби – бабаң

Сине сөя торган тел.

Бу телдә рух байлыгың

Һәм йөрәк кайнарлыгың.

Җырлаган бу телдә безгә

Сөекле Тукай моңын.

Тел кешене дус итә,

Бер – беренә беркетә.

Бел, балам, син рус телен

Һәм онытма үз телең!

Укучы.       Тел бирелгән гаделлекне

Һәм намусны якларга.

Бирелгән илне, җирне һәм

Телнең үзен сакларга.

Төрле – төрле исем йөртсәк тә без,

Төрле – төрле милләт булсак та,

Тик бер безнең туган илебез,

Тик бер безнең туган җиребез!

“Мин яратам сине, Татарстан” җыры.

Укучы.  Шәүкәт Галиевның “Рус казлары –га – га – га” шигыре.

Русларда да бар казлар,

Татарда да бар казлар. Тулырак…

Татарстан Республикасы Сарман муниципаль районы “Гомуми үсеш төрендәге 4 нче “Сандугач” балалар бакчасы” мәктәпкәчә белем бирү муниципаль бюджет учреждениесе тәрбиячесе Гыйлметдинова Эльза Фоат кызы. Тема: Татарстан буенча сәяхәт. (Тәрбиячеләр өчен уен)

Максат: Татарстан, аның күренекле кешеләре, истәлекле урыннары, тарихы, мәдәнияте һәм традицияләре турында белемнәрен киңәйтү, Туган үскән илнең якынлыгын, Ватанның газизлеген тоярга, Ватанның тарихын белергә, милли сәнгатен аңларга, яратырга өйрәтү. Төрле халыкларның тарихы, традицияләре, мәдәниятләре турында белемнәрне саклау, камилләштерү.

Җиһазлар: ИКТ, проектор, пазллар, плакатлар.

Хәерле кон, коллегалар. Мин, сезне, Татарстан Республикасы буйлап сәяхәткә чакырам. Юлыбызда киртәләр очрар, ләкин аларны булган белемнәребез, тапкырлык, җитезлек белән җиңеп чыгарбыз.

Уен тәртибе белэн таныштырам.

• Командаларга буленү, исем бирү, сәламләу .
• Разминка .
• 1 тукталыш “Дәуләт символикалары”.
• 2 тукталыш ”ТЭЙК-ОФ ТАЧ ДАУН ”.
• 3 тукталыш ” МИКС – ФРИЗ-ГРУП”.
• 4 тукталыш ”ТИК-ТЭК-ТОУ ”.
• 5 тукталыш “КОННЕРС ”.
• Җыр тыңлау “ Мин яратам сине, Татарстан ! “

Һәр  биремнән соң  дөрес  җавапка  бер кисәк рэсем бирелә. Биремнәрне үтеп  бетергәч, кисәкләрдән  бербөтен картина килеп чыгарга тиеш .

Хәзер  разминканы башлап җибәргәнче, командаларга буленәбез, командага  исем бирәбез , сәламлибез .

Сез әзерме?  Разминканы башлыйбыз. Һәр командага чиратлап сораулар бирәм. Барысы 5 сорау . Башладык .

1. Татарстанда ничә шәһәр бар? (20)
2. Татарстанда ничә район бар? (43)
3. Татарстан Дәуләт Академик театры кем исемен йөртә? (Г . Камал )
4. Татарстан һәм Россия музыка- театр тормышының иң зур вакыйгасы-Халыкара опера фестивале кем исемен йөртә?(Федор Иванович Шаляпин)
5. Иван Андреевич Крылов мәсәлләрен татарчага кем тәрҗемә иткән?
6. ( Г.Тукай)

2. Татар халык шагыйре Габдулла Туган кайчан туган? (1889 елның 26 апрелендә)
3. Мөселманнарның Диния нәзарәте башлыгы? ( мофти )
4. Казан ханлыгында күпме хан була? (15)
5. Татар орнаментының нигезе нэрсә? ( чәчәк , үсемлек мотивлары )
6. Татар киемендә нинди төс өстенлек итә7 ( яшел )

Разминка тәмам . Дәрес җавапларыгызны өчен рәхмәт . Сезгә  картинадан бер өлеш.

Беренче тукталыш “Дәүләт  символиклары ” дип атала . Һәрбер республиканың үз гербы, гимны, флагы бар. Әйдәгез, Татарстан Республикасының гимнын тыңлап китик. Гимн.

Бу гимнда горурлык, Туган илгә, телгә мәхәббәт  хисләре чагыла . Аның композиторы Рөстәм Яхин . Гимн музыкасы 1993 елның 14 июлендә кабул ителә . Текст авторы Рамазан Байтимеров. Гимн тексты 2013 елның 10 мартында кабул ителә.

Сезгә сорау:1 команда –герб, 2 командага флаг турында мәглумәт бирергә.

1 команда гербның авторы рәссам – монументалист , Т.Р. Рәссамнар берлеге әгъзасы Риф Фәхретдинов. 1992 нче елның 7 нче февралендә кабул ителә . Татарстан гербында горур канатлы барс – Республика  бөеклеге символы,  биредә яшәуче  халыкларның яклаучысы. Гербта сурәтләнгән кызыл кояш –якты  киләчәккә  ышаныч символы. Ак барсның аягы кутәрелгән  уң аягы  Татарстанның яңарыш  юлында хәрәкәт итүен аңлата . Канатындагы  җиде  каурые җирдә һәм һавада яклаучы барлыкны  гәудәләндерә . Алтын төсе –Татарстан җиренең байлыгы ,яшел төс – рухи яңарыш; ак төс -уй-ниятләрнең сафлыгы .

2 команда- флагның  авторы Т.Р  халык рәссамы, Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Тавил Хаҗиәхмәтов . Кабул итү  көне 1993 елның 29 ноябре. Флагтагы яшел төс –яз яшеллеге , яңарыш; ак төс – чисталык , пакълек төсе; кызыл – өлгергәнлек, көч дәрт тормыш символы.

Разминка тәмам. Сезгә бербөтен картинадан бер өлеш. Алга таба барабыз.

Киләсе тукталыш исеме “ТЭЙК-ОФ-ТАЧ-ДАУН”

Мин сезгә җөмләләр әйтәм. Әгәрдә җөмлә дөрес булса, сез басасыз. Дөрес булмаса, утырасыз. Һәр командага өчәр сорау .

1 команда 1.Казан ханбикәсе Сөембикә булган. (эйе)

2.Татар әдәбиятының беренче әсәрләреннән берсе “ Кыйсса-Йосыф”(эйе)

3.Флагтагы төсләрнең урнашу тәртибе: кызыл ак яшел(юк)

2 команда 1.Татарстанда зур елгаларның берсе Кама (эйе)

2. 2012 нче елда Казан шәһәрендә Ак мәчет төзелгән (юк. Бөек Болгар)
3. Язгы чәчудән соң үткәрелә торган бәйрәм- Сабантуй. (эйе )

Сораулар тәмам. Дөрес җавапларыгыз өчен  рәхмәт. Сезгә картинадан бер өлеш. Тулырак…

Сарман муниципаль районы БГББУ “Сарман гимназиясе”нең башлангыч сыйныфлар укытучысы Һадиуллина Гөлнара Әкмәлетдин кызы.Тема: Туган телем-төсле сүзләр теле  (әдәби түгәрәккә йөрүче балалар өчен .4 нче сыйныф)

 

Презентациясе

Максат : туган телебез –татар теленә мәхәббәт тәрбияләү, тәэсир итү көче буенча сүзләрне төркемнәргә булеп карау.

Планлаштырылган  нәтиҗәләр:

Шәхескә кагылышлы: Татарстанда яшәүче халыкларның туган телләренә хөрмәт тәрбияләү, әйтәсе сүзеңне уйлап әйтергә кирәклегенә төшенү.

Танып-белү УУГ: тыңлап аңлау, аңлап уку, нәтиҗә чыгару, гомумиләштерүләр ясый белү;

Коммуникатив УУГ: әңгәмәдәшеңне тыңлый, аңлый белү, үз фикереңне җиткерә белү, диалогик, монологик сөйләм күнекмәләрен үстерү

Регулятив УУГ: сөйләшүнең темасын һәм максатын формалаштыру, укытучы һәм сыйныфташлар белән уртак эшчәнлек булдыру.

Предметара бәйләнеш: урыс әдәбияты, тарих, сәнгать.

Алымнар: мәгълүмат бирү,  эзләнү, модельләштерү, монолог.

Эш формалары: фронталь, төркемнәрдә эшләү, парларда эшләү,  индивидуаль.

Җиһазлау: презентация, М.Маликованың  “Егетлеккә бер адым” китабы (3-4 данә), синонимнар , антонимнар язу өчен таблицалар (15 данә),

Чара барышы

1. Оештыру өлеше.
2. Мотивлаштыру.

      -Хәерле көн, исәнмесез, балалар! Бүгенге Туган телгә багышланган әдәби кичәбезне   күренекле татар шагыйре Гамил Афвазның түбәндәге шигыре белән башлар идем (Слайд 2)

Хак сүз, нык сүз тамырларга үтә,

Тимер иман кебек була сүз.

Күп сөйләгән сүзнең кадере китә,

Иске чүпрәк кебек уңа сүз.

1. “Туган телем-төсле сүзләр теле” дигән кичәнең темасын билгеләү, максат кую. (Слайд 3)

      –  Димәк, без бүген нәрсә турында сөйләшербез? Әйе,  СҮЗ турында сөйләшербез.

       2021 нче ел- Татарстан Республикасында Туган телләр һәм халыклар бердәмлеге елы дип игълан ителде. Татарстанда йөздән артык милләт кешесе яши. (Слайд 4) Һәр халыкның үз туган теле. Шул тел аша ул әйләнә-тирәне өйрәнгән, бишек җырларын тыңлаган. Шуңа күрә дә һәр халыкка үз туган теле кадерле, якын. Безнең туган телебез – татар теле. Ул дөньядагы иң дәрәҗәле 14 телнең берсе. Татар телен белгән кеше 30 дан артык төрле халык белән аралаша, аларның телен аңлый ала. Татар теле – бик бай тел. Бүгенге кичәбездә  туган телебезне тагын да тирәнрәк өйрәнербез, якташ язучыбыз иҗатына да мөрәҗәгать итербез.

      III. Белемнәрне актуальләштерү

     Кайсы гына телдә сөйләшсәк тә, сүз әйтеп бетергесез көчкә ия икәнлеген барыбыз да беләбез. Сүз  ул – дару да, чәчәк букеты да, җылы түшәк тә, шул ук вакытта пычак та була ала. Дөньякүләм танылган галимнәр сүзнең хәтта су малекуласына да тәэсире барлыгын ачыклаганнар. Шундыйларның берсе-профессор Константин Коротков. (Слайд 5)

Аның фикеренчә, нинди мәгънәдәге сүз ишетүләренә карап, су малекулалары төрле формага керә икән.

 “Яратам” “Рәхмәт” ”Әйбәт”

     “Син җүләр”   “Син мине туйдырдың”

Бу фактлардан күренгәнчә, сүзнең көче гаять зур.  Галимнәр фикеренчә, кеше көне буена 4 мең ярым сүз әйтә, ә хатын – кызлар –күбрәк тә. Ләкин күп сөйләү сөйләмнең матурлыгын, сыйфатын күрсәтми. Безнең телебез бай, матур, аңлаешлы булырга тиеш.

1. Яңа белемнәр бирү

         Сүзләрнең мәгънәләре булган кебек, төсләре дә булырга мөмкин икән. Кызык бит, әйеме? (Слайд 7) Сүзләрне, төсләренә карап, шартлы рәвештә төркемнәргә  бүлеп була.  Кайсы гына телне алсак та, кайсы гына язучының иҗатына  мөрәҗәгать итсәк тә, мондый бүленешне табып була. Ә бүген без үзебезнең  якташыбыз, күренекле язучы, Г.Тукай исемендәге премия лауреаты Мәдинә Маликова иҗатында элеге төркемнәрне  карап үтәрбез.(Слайд 8)

       Беренче төркем сүзләрне табу өчен рәсемнәргә карагыз әле. (Слайд 9 )

Нинди сүзләр турында сөйләшербез һәм алар нинди төстә булыр? (Фикерләр тыңлана) Ана елаган баласын юату өчен нинди сүзләр әйтә? Теш табибы авыруны ничек тынычландыра?

                                       Җылы сүзләр – сары сүзләр

 (Сары- чөнки кояш нурларының җылысы белән чагыштырып була)

1. Яңа белемнәрне ныгыту.

 Мэдинә апа Маликованың “Нигә ул җыр искә төшә икән?” әсәреннән җылы (сары ) сүзләрне эзләү (төркемнәрдә эш)

Игелекле бул, балакаем            Рәнҗеп китмә инде        Исәнмесез

Укырга ярдәм итәрбез             Мең-мең рәхмәт әйтеп яшә

       Нәтиҗә: Чынлап та, сөйләмебездә матур сүзләрне кызганмыйк.

Икенче төркем сүзләрне шулай ук рәсем аша табарга кирәк булачак.(Слайд 10)

Нинди сүзләр турында сөйләшербез? Алар нинди төстә булыр?

        Әйе, борынгы әби- бабаларыбыз әйтеп калдырган канатлы сүзләр –мәкальләр турында сөйләшербез. Татарстаныбызда яшәүче барлык халыкларда да бар андый тылсымлы сүзләр. Мин аларны кызыл сүзләр дип атар идем. Чөнки  кан түгеп җыйган тәҗрибәләре аша әйтелгән сүзләр бит алар! Гасырлар үтсә дә, бу сүзләрнең дөреслеге кабат-кабат исбатлана.

              “Ахырын тап”уены –фронталь оештыру (Слайд 11)

Иле барның – теле бар.

Туган телне кадерләгән халык кадерле булыр.

Теле барлар-халык булган, теле юклар балык булган.

      Әйдәгез әле, Мәдинә апа иҗатына тагын мөрәҗәгать итик. Бу әсәрендә ул нинди мәкаль һәм әйтемнәр кулланды икән? (төркемнәрдә эш)

Үги бозау асрасаң, авызың-борының май булыр, үги бала асрасаң, авызың-борының кан булыр.

Ятимнең авызы ашка тисә, борыны каный.

Ятимнең догасы изге була.

     Нәтиҗә: кечкенә генә бер әсәрдә дә күпме кызыл сүзләр таптык.

      Өченче  төркем – кара сүзләр

-Ничек уйлыйсыз, нинди сүзләр  кара төстә булыр? (Фикерләр тыңлана- ямьсез, начар, сүгенү сүзләре һ.б.)   (Слайд 12) Тулырак…

“Сәламәтлек мөмкинлекләре чикләнгән балалар өчен Яңа Кенәр мәктәп-интернаты” дәүләт бюджет гомуми белем учреждениесе укытучылары Йосыпова Рәисә Фаил кызы һәм Ибатуллина Айгөл Фәттах кызы.Тема: Данлы Арча-нурлы Арча (дәрестән тыш чара)

1 а.б. :

Хәерле көн укучылар,  укытучылар! Ә бүгенге кичәбезнең темасы “Данлы Арча-нурлы Арча”  дип атала.

2 а.б.

“ Бу дөньяда , бәлки күп-күп эшләр күрдем.

Билгесездер кая ташлар бу тәкъдирем;

Кая барсам, кая торсам, нишләсәм дә,

Хәтеремдә мәңге калыр туган җирем”.

2 а.б.

Туган ил ул синең әтиең, әниең, абыең, апаң, энең, сеңелең, әбиең, бабаң.Ул –синең туган, яшәгән йортың, урамың, шәһәрең, авылың, районың.Ул – синең сулаган һаваң, басып йөргән җирең.

1 а.б.

Чал тарихта тирән эз калдырып,

Киләчәккә атлый Арчабыз.

Үткәннәрең һәм бүгенгең белән

Горурланып яши барчабыз.

2 а. б.

Гөрләп яшә, җырлап яшә, Арча,

Борынгы һәм яңа калабыз!

Синдә — яшәү, тулы канлы тормыш,

Син бит безнең Ватан – анабыз!

(Рания Галәветдинова)

1 а.б.

Укучылар , безнең күбебез  даны еракларга таралган, дөньяга бөек Тукайны бүләк иткән ямьле Арча төбәгендә яшибез.Туган Арчабыз турындагы мәгълүматларны тирәнәйтербез, ныгытырбыз.

2 а.б.

Арча районы –Татарстандагы иң зур районнарның берсе. Казан артының төньяк өлешендә урнашкан һәм Мари-Эл республикасы, Биектау, Саба, Балтач, Әтнә районнары белән чикләнгән.

Тарихка күз салсак, Арча шәһәренә XIII гасырда нигез салына, Казан ханлыгы чорында  Арча даругасының үзәге була. 1552 елда Арча яндырыла, 1555 елда рус крепосте төзелә. 1781 елда, Казан наместниклыгы оешуы турындагы указлар белән, Арча шәһәр итеп үзгәртелә һәм өяз шәһәре итеп билгеләнә. 1796 елда Арча штаттагы шәһәр буларак үзгәртелә. 1860 елда Арчадан аерылып чыккан крестьяннар Арча (Арская слобода), Покроу (Покровская слобода, Яңа Арча) бистәсен төзиләр. Арча 1924-1936 елларда сала, 1936-1938 елларда тагын Арча шәһәре, 1938-2008 елларда шәһәр тибындагы эшчеләр поселогы буларак яши.

Татарстан Республикасы Дәүләт Советының 2008 елның 27 июнь карары белән шәһәр тибындагы Арча бистәсе Арча шәһәре итеп үзгәртелде.  Бу карарны кабул итүгә дә 12 ел вакыт узган.

(Арча турында видеоролик карау)

1 а.б.

Бүгенге көндә районыбыз 90 яшен бәйрәм итә. Ләкин яше күп булса да Арчабыз көннән-көн яшәрә, яңара,Хәзерге көндә ул шәһәр статусы алды. Аның үзенең гербы, гимны, флагы бар.Балалар,  сез барыгызда беләсез,  һәрбер илнең гербы, флагындагы төсләр, бизәкләр нәрсә дә булса аңлата.Ә хәзер үзебезнең гербка күз салыйк әле. Яшел фонга сары төс белән бүрәнә крепость алынган.Яннары буенча сары төс белән башаклар төшерелгән һәм кашкарыйлар(  астра) ак төс   белән бирелгән.

2 а.б.

Ак төс(серебро)-чисталык, тынычлык, бер-береңне аңлау символы булып тора.

1 а.б.

Сары(золото)-уңыш,байлык, хөрмәт символы

2 а.б.

Яшел-табигать, сәламәтлек, тормыш үсешен чагылдыра. Тулырак…