fbpx
06.01.2021

Җәберләнгән каргалар. Гүзәл Вәлиуллина әкияте.


Җәберләнгән каргалар. Әкият терапиясе.

Татарчага Фәрит Вафин тәрҗемәсе.  

каргалар

5-9 яшьлек балалар өчен әкият терапиясе. Юнәлеш: ямьсез күренгән нәрсәләрнең дә файдалары бар. Төп фикер: тышкы матурлык белән эчке матурлыкны аера бел. 

– Фу, яратмыйм шушы каргаларны, чәүкәләрне! Алар шундый ямьсез, үзләре кап-кара! –дип сөйләнә-сөйләнә бер кыз күгәрченнәрне ипи валчыклары белән сыйлый иде. Күрше өй түбәсенә берәр карга килеп кунса, ул шундук аларга таш атарга керешә һәм кошларның куркып очып китүләренә бик куана иде. Монда шулай ук песнәкләр белән чыпчыклар да  очкалап киләләр иде. Алар тиз генә ипи кыйпылчыгын эләктереп алалар да, тизрәк куркынычсызрак урынга очып китәләр. Чөнки юан һәм әрсез күгәрченнәрнең үз ризыкларын бүтәннәр белән һич кенә дә бүлешергә теләмәүләрен беләләр иде алар.

Көннәрдән-беркөнне каргалар кешеләргә үпкәләп, чит җирләргә очып китәләр. Аларның юклыгын кешеләр башта сизмиләр дә. Аның каравы басуларда корткыч бөҗәкләр шундый тиз үрчи башлыйлар ки, хәтта бөтен басу-кырлар бөҗәкләр белән мыжгып тора башлый. Кешеләр хәзер уңыш җыеп ала алмыйлар, бөтен яшелчәләрне корткычлар ашап бетерә, арыш-бодайларны тамырына кадәр корыталар. Илдә ачлык башлана. Хәзер инде безнең теге кызыбыз да кадерле күгәрченнәрен, песнәк, чыпчыкларны икмәк кисәкләре белән сыйлый алмый. Чөнки икмәк үзләренә дә ашарга җитми. Кешеләр каргаларны ямьсез булганнары өчен генә яратмаганнарына үкенә башлыйлар.Үкенеп эш чыкмый бит әле. Аларны хәзер ничек кире кайтарырга?

Каргалар бер хәбәр йөртүче туганнары аркылы кешеләрнең ачлыктан тилмерүләрен ишетеп алалар. Шуннан киңәшмәгә җыелалар.

Яшь каргалар кошларның кадерләрен белмәгән кешеләргә шул кирәк, дип каркылдашалар. Кошларның кайберләрен күгәрчен, песнәкләр шикелле матур булмаганнары өчен генә кимсетергә кирәк түгел иде,  диләр. Ә менә карт каргалар башкача уйлый. Алар туган җирләрен, үзләрен туендырган  басу-кырларны сагыналар.

Бары кешеләргә булган рәнҗү-үпкәләүләр генә аларны бу чит җирләрдә тота. Алар әле һаман күңелләре белән кешеләрнең гафу үтенүләрен көтәләр иде…

Кешеләр, ачлыктан газапланып, кырдагы корткыч бөҗәкләр белән көрәшеп хәлдән тайгач, ниһаять, үз ялгышларын аңлыйлар. Алар һәр кошның үз файдасы булуына төшенәләр. Күгәрченнәр, чыпчыклар гына явыз бөҗәкләрне бетерә алмыйлар икән. Көннәр буе кешеләр кырларда корткычлар белән көрәшәләр, ә алар һаман кимеми, үрчи генә баралар.

Кешеләрнең каргаларны, чәүкәләрне бик кире кайтарасылары килә, әмма аларны кайдан эзләргә икәнен белмиләр. Шуннан алар бөтен җирдә очып-йөреп торган Җилдән ярдәм сорарга карар кылалар.

– Әй, Җил, синең булмаган җирең, булмаган урының юк. Безгә каргаларны табарга булыш әле. Без аларны юкка кимсеттек. Аларны ямьсез, котсыз кошлар дип атадык. Ә балаларыбыз аларны түбәләрдән куып ташлар ыргыттылар. Алар безнең дусларыбыз булганнар икән, безгә ярдәи иткәннәр, ә без… Әйе, без бик гаепле алар каршында!

Җил кешеләрне кызгана. Кешеләр үз хаталарын таныйлар бит. Менә иң мөһиме! Үз гаебеңне белеп, аны төзәтергә тырышу –  әйбәт гамәл икәнлеген Җил күптән белә. Шуннан Җил илләр-җирләр буенча очып китә.Ул һәр тәрәзә төбенә килеп утыра, һәр ишек алдына үтеп керә. Һәм кая гына барса да, кешеләрнең кошларны юкка рәнҗетүләре турындагы сөйләшүләрен җыеп, аларны бер тартмага тутырып бара.

Ул шулай ук корткыч бөҗәкләр бөтен игенне ашап бетергән елларда ипи сорап елаган балаларның күз  яшьләренә чыланган үтенечләрен дә җыйный. Тартма шушындый ялварулар, үкенүләр белән шыплап тулганнан соң, Җил каргалар янына очып китә.

Каргаларның нәкъ чираттагы киңәшмәгә җыйналган вакытлары була бу. Җил алар өстенә күтәрелә дә, тартманы ачып җибәрә. Аннан ач балаларның күз яшьләре, кешеләрнең гафу сорап ялварулары коела. Кешеләрнең үзләрен кичерү, гафу итү сүзләре шулкадәр күп була ки, каргалар түзмиләр, кешеләрне гафу итәләр. Алар дәррәү канатларын кагып алалар да, бердәм булып күккә күтәреләләр. Һәм үзләре туып-үскән якларга, яраткан басу-кырлары ягына очып китәләр.

Каргалар, кара болыт булып, корткыч бөҗәкләр өстенә ташланалар. Синең, бәлки, күргәнең бардыр: алар сукалап ташланган кара җир өстендә тырыша-тырыша, ашыга-ашыга коңгызлар, суалчаннар чүплиләр, хәтта тычканнарга ташланалар.

Тулырак…

“Гаҗәеп пыяла”. Тәҗрибә-эксперимент эшчәнлеге.


пыяла

“Ел тәрбиячесе 2021” район конкурсы кысаларында МБМББУ “Актаныш 7 нче балалар бакчасы” тәрбиячесе Галимова Рима Николай кызы тарафыннан төзелгән һәм зурлар төркеме балалары белән үткәрелгән тәҗрибә-эксперимент эшчәнлеге “Танып-белү үсеше” белем бирү өлкәсе. Тема: “Гаҗәеп пыяла”  

Максат: Пыяла ясау ысулы белән таныштыру. Пыяланың үзлекләрен ачыклау ысулларын дәлилләргә теләк уяту, кызыксынучанлыкларын үстерү

Бурычлар:

  1. Тәрбия бирүче:

1.1. Балаларда пыяла эшләнмәләргә сак караш тәрбияләү

1.2. Пыяла белән эшләүче хезмәт ияләренә хөрмәт тәрбияләү

1.3. Балаларга эстетик һәм финанс  тәрбиясе  бирү

2.Үсеш бирүче:

2.1. Тәҗрибә-эксперимент эшчәнлегенә кызыксыну уяту. Фикер йөртә, нәтиҗәләр ясый белүләрен үстерү.

2.2. Пыяла белән эш иткәндә куркынычсызлык кагыйдәләрен саклау күнекмәләрен  үстерү

2.3. Фән дөньясын танып белүгә кызыксыну уяту

  1. Белем бирүче:

3.1. Пыяланың   үзлекләрен дәлилли белергә өйрәтү

3.2. Пыяланың кеше тормышында әһәмияте турында белемнәрен арттыру

3.3. Балаларның сүзлек запасын киңәйтү

Җиһазлау: проектор, экран, ноутбук, колба, медицина банкалары, җиләк-җимеш һәм чәчәкләр вазасы, төрле калынлыктагы һәм төстәге  стаканнар, пыяла статуэткалар, пыяла табак-савыт,көзге, лампочка һ.б. пыяла эшләнмәләр, киндердан чыккан уенчыклар, һәр балада капкачлы пыяла банка, ак пластилин, пласмассадан эшләнгән кечкенә  чыршы, ялтыравыклар, музыкаль сувенир- пыяла шар

Сүзлек: сыек масса, көпшә, пыяла өрүчеләр, экспонат

Эшчәнлек барышы

  1. Оештыру.(балалар ярым түгәрәктә утыралар)

Тәрбияче: -Хәерле иртә, балалар! Сюрприз момент : бүлмәгә Клоун керә: Сәлам, дуслар! Сез Әтәчкәй балалар бакчасының зурлар төркеме балаларымы?Менә сезгә Кыш бабайдан бүләк алып килдем.(Клоун зур гына тартма  күтәргән)

Тәрбияче: -Рәхмәт, Клоун дус!Кыш бабайга рәхмәт әйтерсең (Клоун китә)

– Балалар, карыйк әле, Кыш бабай нәрсә җибәрде микән?(Тартманы ача, аннан шар очып чыга. Шарга конверт беркетелгән) Монда хат та бар бит, укыйм әле: Балалар, мин сезгә бик матур бүләк җибәрәм, ләкин ул бүләкне табышмакка  җавап тапсагыз гына ача аласыз. (Тәрбияче табышмак укый)

Төссез, каты була ул

Ялгыш кына бәрелсәң,

Ватылырга  тора ул

Тәрәзә, ишек  ясыйлар

Аннан оста  абыйлар

Яңгыр яуганны күзәтә

Аның аша сабыйлар

Тәрбияче:  Әйе балалар, пыяла ул!Хәзер кечкенә тартманы ачып карый алабыз инде. (Тартмада музыкаль сувенир- пыяла шар)Нинди матур сувенир җибәргән безгә Кыш бабай! Балалар, нәрсәдән эшләнгән ул? Сез ничек уйлыйсыз, бүген нәрсә турында сөйләшербез микән?

  1. Яңа теманы аңлату. Мини музейга сәяхәт

Тәрбияче: Балалар, сезнең музейга барганыгыз бармы?Музейда үзеңне ничек тоту кагыйдәләрен искә төшерик әле. (экспонатларны тотмаска, кычкырып сөйләшмәскә, йөгермәскә, шауламаска) Минем сезне пыяла эшләнмәләрдән торган мини музейга алып барасым килә.(Төрле пыяла савытлар, сувенирлар, тормыш кирәк яраклары урнаштырылган шүрлек янына киләләр)Балалар, монда сезгә таныш экспонатлар бармы?Димәк, пыяладан эшләнгән предметлардан без киң кулланабыз, шулай бит. Табак савыт, сувенирлар, тормыш кирәк яраклары пыяладан эшләнә икән. Тулырак…

Олимпия иленә сәяхәт. Зурлар төркемендә  спорт ярышлары


олимпия уеннары

Сарман муниципаль районы гомуми үсеш төрендәге 3нче “Ләйсән”балалар бакчасы мәктәпкәчә белем бирү муниципаль бюджет учреждениесе тәрбиячесе Хаертдинова Гөлназ Илгизәр кызы.Тема: Олимпия иленә сәяхәт.  Зурлар төркемендә  спорт ярышлары .

Олимпия иленә сәяхәт. Спорт ярышлары.

Максат. Балаларны  дөньякүләм масштабтагы спорт уеннары-олимпия тарихы белән таныштыру. Спорт уеннары ярдәмендә осталыкларын һәм күнекмәләрен ныгыту, актив хәрәкәт эшчәнлеген камилләштерү. Һәр төр эштә оешканлык күрсәтә, үзара дусларча мөнәсәбәтен саклый белүләрен үстерү.

Кирәкле материал: ике зур туп, ике дуга, ике кегли, ике кыска чаңгы, ике бүрек, ике куртка, ике шарф, унике комлы капчык, ике кыршау, ике сикергеч, ике кәшәкә, унике кечкенә туп, алты шакмак, дүрт кирпеч, ике кәрзин.

Бүлмә бәйрәмчә бизәлгән. Музыка астында командалар марш атлап зал бүлмәсенә кереп бер сафка тезеләләр,сулга борылып басалар.Һәр команданың үз эмблемасы һәм спорт киеме.

Алып баручы командаларны сәламли  һәм кыскача олимпия тарихы белән таныштыра, олимпия уеннарын ачык дип игълан итә. Кызлар олимпия боҗралары белән белән бию башкаралар. Биюдән соң ике бала (бер малай,бер кыз) шигырь сөйли.

1 нче бала:   Нәрсә ул Олимпиада?

Синең көчкә чын бәя

Катнашу да – бик зур бүләк,

Җиңәргә омтыл, әйдә!

2 нче бала:  Cпорт, балалар,сәламәтлек,

Спорт-ул безнең дустыбыз,

Спорт-ярдәмче,спорт-уен,

Аннан башка бик кыен.

Спорт юл башында тора,

Барчагызга-физкульт-ура!

Сәламләү   өчен сүз командаларга бирелә.

Хоккейчы командасы:

Хоккейчы югалмый,

Ул көчсез булалмый,

Хоккейчы җиңелми,

Җиңелсә, еламый.

Еларга ярамый!

Хоккейчы командасыннан футболчы командасына физкульт-привет!

Футболчы командасы: Бер малай,

Туп уйнаган,

Туп белән

Күп  уйнаган!

Әй уйнаган,

Туймаган!

Үскәчтен

Чын футболчы

Булам диеп

Уйлаган.

Футболчы командасыннан Хоккейчы командасына физкульт-привет!

Алып баручы:   Һәммәгез балалалар,

Кыю,җитез булыгыз.

Сынатмагыз өлгерлектә,

Ялт-йолт итеп торыгыз.

Сезне көтә алкышлар,

Сәламәтлек, уңышлар!

*Хөкемдарлар белән таныштыру.

*Разминка.Шигырьле гимнастика.

Хоккейчылар:Таза, нык булыр өчен

Без тәртипкә өйрәнәбез-

Һәр көн саен иртән торгач

Спорт белән шөгыльләнәбез.

Иң әүвәле – “Парoвоз”,

Ул вагоннарны йөртә.

Пых-пых килеп кешеләрне

Кирәк урынга илтә.

Ә икенче күнегү

Әтәчне хәтерләтә:

Ике кул гүя,канат

“Очабыз” күккә карап.

Алда тагын бер хикмәт:

Аякны күтәр ипләп:

Егылма, тез астында

Алда тагын бер хикмәт:

Аякны күтәр ипләп:

Егылма, тез астында

Кулыңны ал чәбәкләп.

Инде без “Неваляшка”

булыйк, туп туры басыйк,

Билгә куеп кулыбызны,

Уңга-сулга бөгелеп

Турайтык сыныбызны.

Зарядка дәвам итә

“Ат” ка да чират җитә. Тулырак…

«Болганчык еллар» җырчысы . М.Галәүне искә алу  кичәсе


АрчаАрча

  Татарстан Республикасы Арча муниципаль районы “Ташкичү төп гомуми белем мәктәбе” муниципаль бюджет гомуми белем учреждениесенең беренче квалификацион категорияле туган тел һәм әдәбияты укытучылары Әхмәдуллина Алсу Тәфкил кызы һәм Шагидуллина Рәйсә Сәйделхан кызы. «Болганчык еллар» җырчысы (М.Галәүне искә алу)  кичәсе.

          «Болганчык еллар» җырчысы . М.Галәүне искә алу  кичәсе.

Кичә барышы

   1.а. б.  Исәнмесез, хәерле көн! Бүгенге кичәбезне без якташыбыз, авылдашыбыз, язучы, шагыйрь, драматург, журналист, публицист, тәрҗемәче Мәхмүт Галәүнең якты истәлегенә багышлыйбыз. Кичәбездә М.Галәүнең тормыш юлы, иҗаты белән танышырбыз.

   2.а.б.  Ямьле табигать хозурында көч җыеп, күңелләренә илһам алып яшәүче халкымның уллары һәм кызлары моңлы җырчы да, милләтпәрвәр шагыйрь дә, оста һөнәрче дә – гомумән, бик күп уңай сыйфатларны үзләренә туплаган шәхесләргә бай безнең төбәгебез.Сез бүген аяк баскан Ташкичү  авылы – татар әдәбияты, фәне, тарихына XVII гасырдан башлап өч йөз ел дәвамында дистәләгән күренекле шәхес – галимнәр, тарихчылар, ислам дине эшлеклеләре, шагыйрь һәм язучылар, журналистлар, милли көрәшчеләр тәрбияләп үстергән.

   1.а.б.   Татар прозасының күренекле вәкиле, татар әдәбиятына тарихи роман жанрына нигез салучыларның берсе, драматург, журналист, публицист, тәрҗемәче Мәхмүт Галәү – безнең горурлыгыбыз.

    2.а.б. Тарихка кагылышлы фәнни әдәбиятта язмышлары Ташкичү белән бәйләнгән атаклы шәхесләр турындагы беренче мәгълүматлар 1700 нче елларга карый.

Авыл уртасында борынгы мәчет. Ул – 19йөз башы архитектура истәлеге. Заманында янәшәдә атаклы мәдрәсә дә булган.  Бу мәдрәсәдә татар-башкорт баш күтәрүне оештыручы Батырша да укыган. Ш.Мәрҗани белем алган.Үзе дә укыткан. Мәрҗанинең әтисе 40 елга якын имам-хатиб булып торган.

   1.а. б. 1886 елның сентябрь аенда Галәветдин хәлфә гаиләсендә бер малай дөньяга килә. Аңа Мәхмүт дип исем кушалар. Тукай белән бер елны туган, киләчәктә классик татар язучысы булачак М.Галәүгә, Тукай язмышы шикелле, ачы язмыш насыйп булган икән.  “Мәхмүт бик терчә, кызыксынучан, башлы һәм шук малай иде”, – дип искә ала аны авылдашлары. Әтисе Галәветдин хәлфәдә укып, башлангыч мәктәпне тәмамлый. Талантлы, белемгә омтылучан яшьүсмер, 15 яшендә үк мөстәкыйль фикер йөртеп, Казандагы Мәрҗани мәдрәсәсенә барып, аны тәмамлый.

    2.а.б. Казанда яшәгән елларында Мәхмүт Болгар номерларына Тукай янына килеп йөри. Тукай Мәхмүткә үз итеп, фамилиясен кыскартып Мәрҗан дип эндәшә торган була. Октябрь революциясенә кадәр ул Мәрҗани фамилиясендә йөргән. Тумышы белән ул татарның бөек мәгърифәтчесе, тарихчы-галим Ш.Мәрҗанигә шактый якын кардәш туры килә. Әдипнең бабасы – Ш.Мәрҗанинең бертуган энесе. Октябрь инкыйлабына кадәр Мәхмүт Галәү үзе дә, әдип һәп журналист буларак, язган әсәрләрен “Мәрҗани” имзасы белән бастырган.

    1.а.б. Заманында еракларга даны таралган Ташкичү  мәдрәсәсенә М.Галәү әтисенә ияреп йөргән, манарадан яңгыраган азан тавышын тыңлаган, шунда әтисе  Галәветдиннән дин сабаклары алган. Тыныч кына гомер иткәндә, аларның өйләрендә янгын килеп чыга,нигез көлгә әйләнеп бетә. Шуннан соң күчеп киткән булырга тиешләр  дигән фараз яши.

   2.а.б. М.Галәү  11 яшькә кадәр бу авылда яши. Ярлы хәлфә гаиләсендә үскән Мәхмүткә крестьян тормышының барлык авырлыкларын татырга, зурлар белән кыр эшләрендә катнашырга туры килә. Ләкин моның уңай ягы да була. Халыкның тормыш-көнкүрешен яхшы белгән гореф-гадәтләрен, милли бәйрәмнәрен балачагыннан күңеленә сеңдергән М.Галәү – боларның барысын да соңрак иҗатында чагылдырган. ( “Болганчык еллар” әсәреннән өзек уку,40бит)

     1.а.б. М.Галәү тәгәрәп үскән болыннар, сукмаклар бер гасыр үтүгә карамастан,  аның эзләрен саклый сыман. Туган авылының табигатен ул үз әсәрләрендә гаҗәеп матур итеп тасвирлый. Чыннан да мондагы хәтфә болыннарга, бөдрә талларга, чылтырап аккан чишмәләргә сокланып карамаслык түгел. М.Галәүнең әсәрләрендә тирә -ягыбызның атамаларын очрату зур игътибарга лаек.  “Мөһаҗирләр” романында   Лашман елгасы турында язылган юллар моңа ачык мисал  булып тора.

( “Болганчык еллар” әсәреннән өзек уку, 553бит)

    2.а.б. Мәдрәсәне тәмамлаганнан соң, унҗиде яшьлек егет 1903 елда  үз көнен үзе күрергә дип, Әстерхан шәһәренә юл тота һәм шундагы татар мәктәпләренең берсендә мөгаллим булып эшли башлый. Әстерханда Мәхмүт Галәү 1907 елның ахырларына кадәр яши.

    1.а. б. 1907 ахырларында Әстерханны  ташлап, Оренбург шәһәренә күчеп китә. Тулырак…

«Сөйләшә торган бармаклар» түгәрәге планы. Ясле төркеме өчен.


сөйләшә торган 

Татарстан Республикасы Сарман муниципаль районы гомүми үсеш төрендәге Сарман 3 нче “Ләйсән”балалар бакчасы мәктәпкәчә белем бирү муниципаль бюджет учреждениесе тәрбиячесене Миннуллина Рушания Камил кызы. Тема:«Сөйләшә торган бармаклар» түгәрәге планы. Икенче кечкенә ясле төркеме өчен.

Аңлатма язуы
Балаларның сәләте һәм таланты – бармак очларында. Куллар белән төрле хәрәкәтләр, бармак уеннары баланың сөйләм һәм акыл үсеше процессын стимуллаштыра, чөнки кулның үсеше баланың сөйләме һәм фикерләве үсеше белән тыгыз бәйләнештә. Кечкенә генә кул моторикасы да шулай ук аңның, игътибарның, фикерләүнең шундый югары үзлекләре белән тәэсир итешә. Вак моторика күнекмәләрен үстерү шуңа да мөһим. Баланың алга таба тормышы чук һәм бармакларның төгәл, координацияле хәрәкәтләрен куллануны таләп итә, алар киенергә, рәсем ясарга һәм язарга, шулай ук күптөрле көнкүреш һәм уку-укыту гамәлләрен башкарырга кирәк.
Бармак уеннары уңай эмоциональ фон тудыра, өлкәннәргә иярү сәләтен үстерә, сөйләмнең мәгънәсен аңларга һәм тыңларга өйрәтә, баланың сөйләм активлыгын арттыра. Әгәр дә бала кыска шигырь юллары белән күнегүләр башкарса, аның сөйләме төгәлрәк, ритмик, якты булачак һәм башкарылган хәрәкәтләрне күзәтүне көчәйтәчәк. Баланың хәтере үсә, чөнки ул кулларның билгеле бер торышларын һәм хәрәкәт эзлеклелеген истә калдырырга өйрәнә. Баланың хыялы һәм фантазиясе үсә. Овладев бөтен күнегүләр белән. Ул “бармаклары белән” тулы бер тарихларны сөйли ала. Гадәттә вак моториканың үсеш дәрәҗәсе югары булган бала логик яктан фикер йөртә белә, аның хәтере, игътибары, бәйләнешле сөйләме җитәрлек.
Актуальлек шунда ки, кече яшьтәге балаларда кече моториканы үстерү буенча максатчан һәм системалы эш интеллектуаль сәләтләр, сөйләм эшчәнлеге, баланың психик һәм физик үсеше формалашуга ярдәм итә.
Түгәрәкнең максаты:
Тамаша, ишетү һәм тактик кабул итү аша баланың сенсор тәҗрибәсен туплауга, кулның вак моторикасын үстерүгә, сөйләмне аңлауга; балаларның гармонияле үсешенә ярдәм итәргә.
Төп бурычлар:
Өйрәтүче: (Обучающие)
1. кулларның бармакларының ирекле координацияләнгән хәрәкәтләрен, күзләрне, кулларның сыгылмалылыгын, аңлап кабул итүнең (кул бармакларының тактиль, тире сизгерлеге) үсешен формалаштыру
2. практик белем һәм күнекмәләр формалаштыру;
3. Кәгазь, пластилин белән эшләүнең төрле күнекмәләренә өйрәтергә.
Үсеш (Развивающие)
1. Бармакларның, кул чукларының вак моторикасы үсеше;
кул хәрәкәтләрен камилләштерү;
3. танып белү психик процессларын үстерү: ирекле игътибар, логик фикерләү, күрү һәм ишетү кабул итү, хәтер;
Балаларның сөйләмен үстерү.
Тәрбияви (Воспитательные)
1. тирә-юньдәгеләргә карата әхлакый сыйфатлар тәрбияләргә (яхшылык, иптәшлек хисе һ.б.);
2. сәнгать зәвыгын тәрбияләргә һәм үстерергә;
3. Тырышлык, максатчанлык тәрбияләргә.
Эш формалары:
-бармак уеннары;
– предметлар һәм материаллар белән уеннар-экспериментлау;
– кулларның самомассажы.
Түгәрәк эшен оештыру:
Әлеге программаны гамәлгә ашыруда катнашучы балаларның яше 1,5-2 яшь.
Программа 1 елга исәпләнгән.
Атнага бер тапкыр түгәрәк үткәрелә (8-10 минут дәвамлылыгы белән).
Дәресләр төркемнәр буенча һәм индивидуаль рәвештә үткәрелә.
Кирәкле материаллар һәм җиһазлар:
резин уенчыклар, туплар (керпеләр)
– муенсалар, шнуровкалар, мозаика, йомычкалар, санау таяклары, шырпы;
– төрле материаллар: пластик (камыр, пластилин, ярмалар, кузаклылар, ком, көнбагыш;
– кәгазь, карандаш, җилем, пумала;
– бармак театры фигуралары һ.б.
– бармак уеннар картотекасы;
– шигырьләр, табышмаклар;
Фаразлана торган нәтиҗә: Тулырак…

Лайк кирәк, лайк! Интернет дөньясындагы тормыш.


лайк

 Лайк кирәк! Лайк!..Интернет дөньясы.

Көн саен Инстаграмга кермәгән, Контакт, Фейсбукта аккаунтлары булмаган, Ватсапта аралашмаган кешеләр бу мәкаләне укып тормасыннар. Вакытыгызны әрәм итмәгез. Монда сезнең өчен кызык әйбер булмаячак. Сүз виртуаль дөнья турында барачак. Бу дөньяда затлы машина да, ике катлы коддеджлар да, капчык-капчык акчалар да кирәк түгел. Бу дөньяда дуслар һәм лайклар җыйнау яшәүнең төп мәгънәсе булып тора.

Язмамны ерактанрак, балачакта укыган бер китаптан башлыйм әле. Ул һинд язучысы, 20роман, 30 китап авторы  Чандар Кришанның (1914-1977)  “Перевернотое дерево” дигән әкиятләр китабы. Тормыш һәм яшәү мәгънәсе турындагы бу повесть-әкият 1954нче елда, нәкъ минем туган елымда язылган. Үткән гасырның уртасында язылган  әлеге әкият бүген дә бик актуаль. Җир астына таба үскән тылсымлы агач буйлап сәяхәт иткәндә әсәрнең төп герое Юсуф “Машиналар шәһәре”нә килеп чыга һәм анда бер бармаклы малай белән очраша. Малайның исеме- “Ноль-ноль-бер” була. Малай яшәгән шәһәрдә кешеләр бөтенләй булмый. Шәһәр хуҗасы булган малайның әтисе Мохан кешеләрне үтертеп бетерә. Чөнки монда бөтен эшне машиналар һәм кнопкалар башкара.  Әти кеше “ кнопкаларга басарга сиңа бер бармак җитә” дип малаеның тугыз бармагын чабып өзә. Малайның бары бер бармагы кала. Шул бер бармак белән ул бертуктаусыз әле бер, әле икенче төймәгә басып, автомат машиналарны төрле эшләр башкарырга мәҗбүр итә.

Бүген компьютер, айфон төймәләренә басып , көннәр-төннәр буе интереттан чыга алмыйча утырган балаларны хәтерләтмиме бу? Алар кешеләрдән аерылган, үле виртуаль дөньяда яшәүче Махонга әйләнмәсләрме? Һәм, гомумән, балаларны гына түгел, ә социаль челтәрләргә кереп оялаган олыларны да бу ятьмәдән коткаручы Юсуф  кебек геройлар булыр микән? Һинд язучысының алдан күрүчәнлегенә шаккатырлык.

Мин үскәндә авылда коммутаторлы бер телефон бар иде. Кем уйлаган картлыгыбызда һәркайсыбызның кулында кәрәзле телефоннар булыр дип. Авыл клубында атнага 2-3 тапкыр кино күрсәтәләр иде. Хәзер өйдә тәүлек буе йөзгә якын канал күрсәтеп тора. Мәгълүматны газета-журналлар һәм китаплар укып алдык. Бүген 10-15 минут эчендә интернетка кереп, кирәкле бөтен яңалыкны, хәбәрләрне белеп була. Чирек гасыр эчендә шуның кадәр алгарыш! Минем дүрт яшьлек оныгымның кулында Айфон кәрәзле телефоны. Кечкенә генә бармаклары белән кирәкле бөтен кнопкаларга баса белә, кирәкле мульфильнарны, уеннарны секунд эчендә эзләп таба.

Без балачакта күрше-күршегә кереп, чәй эчә, кичләр буе сөйләшеп-көлешеп утыралар иде. Хәзер күрше һәм авыл хәлләрен Контакттан, Ватсаптан укып беләбез. Чын тормыш төззезләнеп, җансызланып бара. Туганнар белән Контактта очрашабыз, сыйныфташлар белән Одноклассникларда сөйләшәбез, коймак пешерәсе булса да интернеттан рецепт эзлибез. Акыллы сүзләр, фикерләрне Фейсбуктан укыйбыз. Артистлар тормышы белән бөтен Инстаграм тулган. Һәркайсында лайк куегыз дип ялыналар. Яшәүнең бөтен максаты матур фото куеп, шуңа күбрәк лайк җыюга кайтып калды. Кайбер кешеләр берәр көн шәхси битләренә керә алмый калсалар, кара кайгыга төшәләр, психланалар. Әйтерсең, аларның аккаунтын кемдер ватып-җимереп ташлый да,  ач-ялангач урамда утырып калалар. Яки берәр дусты забанить итсә, аның өчен яшәү кара кайгыга әйләнә. Китә әшәке сүзләр, китә аның гаепләрен эзләү.

Кешеләрнең булмаган дөньядагы активлыгына шаклар катырлык.  Mediascope мәгълүматлары буенча, 2020нче елда интернеттан файдаланучыларның саны 4,54 миллиард булган, бу җир шарындагы халыкның 59 проценты дигән сүз. Иң күп кулланучылар Кытай, Һиндстан һәм АКШ. Дөньядагы иң популяр челтәр – Фейсбук. Әмма Россиядә халыкның 7%ы гына анда керә. Россиядә иң популарлары – Ютуб һәм Контакт. Рәсәй халкының 73 миллионы  Контактта утыра. Шуларның 55%ы – хатын-кызлар икән. Инстаграм мессенджеры Одноклассикларны өченче урынга калдырып, икенче урынга чыкты. Аның популярлыгы үскәннән-үсә. Якындагы берничә елда ул, мөгаен, беренчелекне алмагае. Аның айлык аудиториясе үткән елда ук инде 30,7 миллионга җиткән иде. Көн саен 28,3 млн.россияле Инсаграмга керә һәм уртача 26 минут вакытын шунда уздыра.  Одноклассникларга  аена   23,4 млн кеше керә, шуның 9 миллионы көн саен шунда утыра. Челтәргә бәйләнеп куелган кешеләрнең 62%ы хатын-кызлар. Фейсбук мәйданчыгында  10,3 млн. халык күренеп тора.  Моннан тыш  Ватсап, Телеграм, Твиттер, Тик-ток кебекләре дә бар. Алары да бик популяр. Тулырак…