Мөгаллим язмалары

                          Хезмәт кенәгәсендәге гомер мизгелләре.

(Автобиографик язма)

   Кулымда хезмәт кенәгәм. Пенсиягә киткәндә кулыңа тоттыралар икән аны. Дөрес, минем  пенсиягә чыкканга күптән иде инде. Чыкканнан соң да җиде ел эшләдем. Кит дип әйтүче булмады. Хезмәттәшләрем дә “китмә” дип тордылар, җитәкчеләрнең дә миңа китәргә вакыт дип искәрткәннәре булмады.  Рәхмәт аларга шуның өчен.  Ләкин һәрнәрсәнең үз вакыты була. Эштән үз вакытыңны белеп, матур итеп китә белергә кирәк.

   1972нче елның 3нче гыйнварында ачылган хезмәт кенәгәм. 2021нче елның 29нчы июлендә ябылды. 49 ел да 7 айга сузылган хезмәт юлым шушы юка кәгазь битләренә сыйган. Кайберәүләр әллә көлеп, әллә болай гына , нишләп 50 елга тутырмадың инде , дип сорыйлар. Тутырырга уйласаң, тагын бер уку елы эшләргә туры килә иде бит. Монысы да бик җиткән. Кеше үзе өчен дә яшәргә тиеш. Минем яшьтәшләрем инде күптән лаеклы ялда рәхәтләнеп яталар. Безгә дә шулар шикелле эшләмичә генә акча алу рәхәтлекләрен татырга вакыт җиткәндер .

   10нчы сыйныфны тәмамлаган елны мин  укырга керә алмадым, бер балл җитмәү аркасында конкурстан үтмәдем. Безнең заманда барысы да чиста иде, кемгәдер акча төртеп кереп китү дигән нәрсәләр уйда түгел, киноларда да юк иде. Документларымны кире алганда: “Читтән торып укырга алабыз, сезнең билгеләрегез әйбәт бит”, диделәр. Риза булмадым. Максатым: университетның үзенә кереп уку иде. Авылга әйләнеп кайттым. Укырга керә алмаганыма шатланып көлүчеләр дә күп булды. Шул вакытта синең уңышсызлыгың башкаларга шатлык китерергә мөмкин икәнлеген күрдем. Әмма мин төшенкелеккә бирелмәдем, кайту белән киләсе елга керү өчен имтиханнарга әзерләнә башладым. Бер ел үзем укыган мәктәптә үтте. Мин татар теле укыттым.

   Икенче елны университетка керми калуыма шик юк иде инде. Бик яхшылап әзерләндем, тарих, әдәбият китапларын почти ятлап чыктым. Имтиханнарны җиңел бирдем. И, ул вакыттагы университетка керү шатлыкларын үзем генә беләм. Аны сөйләп тә, аңлатып та булмый. Әле дә хәтерлим: 1нче сентябрь иртәсендә Ленин урамы буйлап, портфелемне тотып, зур горурлык белән университет янына килгәнемне. Шундый җылы, саф һавалы көн иде. Университетка керә алу шатлыгыннан йөрәк дөп-дөп тибә, авыз ерылган, бөтен әгьзаларны бәхет хисе чорнап алган.

   Беренче лекцияләр, беренче семинарлар… Хәзер барысы да төштәге кебек инде. Татар әдәбиятының йөзек кашы Мөһәммәт Мәһдиевне тыңлау, иң матур җырлар авторы Мостафа Ногман дәресләрендә утыру , әдәбият турында төпле фикерләрен җиткерүче Ибраһим Нуруллин сүзләрен ишетүнең соңыннан ни кадәр кадерле булачагын аңлап җиткермәгәнмен икән әле ул вакытта.

   Студент еллары гомеремнең иң бәхетле, иң матур чаклары булды. Үзе студент булмаган кешегә моны аңлату мөмкин түгел. Биш ел биш минут шикелле узган да киткән. Студентлык чоры мине хезмәткә өйрәтте. Белемнең бәһасе бик югары бәяләнгән еллар. Һәрвакыт югары стипендия алып укыдым. Дипломны “5” кә якладым. Диплом җитәкчем Зәет абый Мәҗитов иде. Ярты кандидатлык эше булган бу, дип бәяләделәр. Фәннәр Академиясенә кече фәнни хезмәткәр итеп алабыз, диделәр. Ә мин юләрләнеп, авылга кайтып киттем. Үкенгән чаклар күп булды. Әмма үткән тормышның бер мизгелен дә кире кайтарып булмый икән.

   Шулай итеп, мин 1977нче елның 16нчы августыннан үзебезнең Шушмабаш урта мәктәбендә тарих укыта башладым. Ике генә ел эшләп калдым.1979нчы елның августында Урта Пошалым урта мәктәбенә директор итеп җибәрделәр. Хәзерге акылым булса, ул якларга борылып та карамаган булыр идем. Мине директор итеп куярга ул вакыттагы РОНО мөдире Фоат Шәрипович алып килде. Таныштырды, кыска гына җыелыш оештырып алды. Киткәндә : “Энем, син бу мәктәптән йә күтәреләсең, йә бетәсең инде”, диде. Яшь чак, аны-моны уйлау юк. Бөтен кеше дә яхшы, бөтенесе дә җайлы дип фикерли торган вакытлар. Гөнаһ шомлыгына каршы, ул мәктәптә үзләре директор булырга хыялланып йөргән кешеләр булган икән. Миннән алдагы директор Хәнәфи Бадыйковның да (мәрхүм инде, урыны җәннәттә булсын) бертуктаусыз жалоба язып, үзәгенә үткәннәр. Ул заманда өч сүз сырлап җибәрелгән анонимкалар да бик җентекләп тикшерелә иде. Кыскасы, милициянең кеше канын ничек суырырга сәләтле икәнен мин шул вакытта белдем. Алар йә үзләре килеп төшәләр, йә үзләренә чакырталар. Исбатларлык әйберләре булмагач, тикшерүне яңа баштан башлыйлар. Эшне прокуратурага тапшыралар. Тегеләре фактлар җитәрлек түгел, дип кире боралар. Менә шулай итеп, кешенең тәмам нервысын суыралар.  Жалоба язучыларның туганнары районның эчке эшләр бүлеге начальнигы иде. Шуңа да бик котырыштылар бугай. Шуннан бирле минем милициягә карашым бик тискәре, анда хөрмәткә лаек кешеләр эшләми дип беләм. Коммунистлар системага яраксыз кешеләрне сындыру юлларын бик әйбәт белгәннәр.

   Монда эшләү миңа зур сабак булды. Кешегә әйтелгән бер нахак сүз яки бер җөмлә аны үтерергә мөмкинлеген күрдем. Әйтелмичә калган сүзләрнең йөрәккә ук булып кадалуын белдем. Хисләреңне йөгәнли белергә кирәклегенә ышандым. Югыйсә аларның колына әйләнергә бик мөмкинсең икән. Кешеләр синең үзләренә булган яхшы мөнәсәбәтеңне, аларны яратуыңны, иһласлылыгыңны бик түбән бәялиләр. Син ышанган, дус дип йөргән кешеләр синең артыңда гайбәтеңне саталар, начар сүзләр, хәтта ялган сөйлиләр. Үзең эшкә алган кешеләрнең сине яклауларына ышанырга ярамый икән.  Хезмәттәшләр күп, дистәләгән булырга мөмкин. Ә чын дусларны санарга бер кулның ике бармагы  да җитүенә инандым. Шушы еллар эчендә мин үзеңә хөрмәт, ышаныч яулауның дистә елларга сузылуын һәм аны секундлар эчендә югалтып булуына төшендем. Тулырак…

Балтач муниципаль районы муниципаль бюджет белем учреждениесе Смәел урта гомуми белем мәктәбенең башлангыч сыйныф укытучысы  Зиннәтуллина Гөлназ Рафис кызы. Тема: Ә.Моталлапов “Кечкенә дә төш кенә” ( 2 нче сыйныфта әдәби укудан  БИС технологиясе буенча уздырылган дәрес планы)

Сыйныф: 2

Фән:  Әдәби уку

 Дәрес темасы:  Ә.Моталлапов “Кечкенә-төш кенә”

 Укытучы:  Зиннәтуллина Г.Р.

Технология:Биоинформатикаһәм синергетика.

 Үткәрү формасы :  Технология БиС.“Телдән дәрес-1”(УУ-1)картасы

 Максат:  Ә.Моталлаповның  “Кечкенә-төш кенә” әсәре белән таныштыру.

 Бурычлар :

1)  Әсәрнең эчтәлеген аңларга һәм анализларга өйрәтү.

2)  Дөрес итеп аңлап, йөгерек һәм сәнгатьле уку күнекмәләрен үстерү.

3)  Уку материалын сыйфатлы итеп үзләштерүгә ихтыяҗ тудыру.

4) Мантыйгый, тәнкыйди (логик, критик) һәм тиз фикерләүне үстерү; сүз байлыгын арттыру.

5)  Кошлар тормышын күзәтергә, табигатьне яратырга өйрәтү.

 Планлаштырылган нәтиҗә: куелган максатка ирешү. (63 % укучы 4 балл алырга тиеш)

 Җиһазлау:  2нче сыйныф өчен әдәби уку дәреслеге, дәфтәрләр, Ә. Моталлапов турында презентация, сүзлек сүзләр, УУК (утыру урыннары калыбы)

Кызганычка каршы, план таблица формасында язылган. Аны сайтка куеп булмый. Шушы сылтама буенча файлны үзегезгә күчереп ала аласыз 

https://disk.yandex.ru/i/-lEkRVKwhyEJ9g

                                          БӘРӘҢГЕЛЕ ТОРМЫШ

   Бәрәңге алу эшләре хәзер иртә башлана. Без бала вакытта сентябрь урталарында гына халык бәрәңгесен казый башлый иде әле. Ә хәзер август ахыры, сентябрь башларына инде бакча бәрәңгеләрен казып, урнаштырып бетерәләр.

 Үземне белә башлаганнан бирле һәр елны бәрәңге утырту, бәрәңге алу эшләре гел кабатланып тора. Бу эш авыл кешесенең аерылгысыз яшәү рәвеше, тормышының бер өлешедер, мөгаен.

   Менә бүген бәрәңге сабагын чабып бетереп, ял көненә алырга әзерләп куйдым. Кердем дә бәрәңге белән булган хатирәләрне барларга керештем. Шуның кайберләрен сезнең белән уртаклашырга булдым. Бәрәңге сабагы дип әйтелә генә инде ул. Чынлыкта аның сабагы бөтенләй калмаган, кибеп-корып төшкән. Буразналарны тоташы белән эт эчәгесе каплаган.

   Бәрәңгене утырту да, алу да хәзер кыен эш түгел. Көрәк бөтенләй кулга алынмый. Язын да, көзен дә тракторлар белән эшләп бирәләр. Ярты сәгатьтә утыртылып бетә, ярты көндә чүпләнеп бетә. Ә бар иде бит бәрәңге эшләренең газап булган вакытлары.

 Безнең әти белән әни укытучы булгангадыр инде , көне буе мәктәптә булгач, вакытлары аз булгандыр, карлы-бозлы яңгырлар астында көч-хәл белән алып бетерә торган идек. Шуңа күрә кайчагында балачак тоташы белән бәрәңге арасында үткән кебек тоела миңа.

    Авыл баласы ул заманда 3-4нче сыйныфлардан ук басуга аяк баса иде. Сыйфат бәрәңгесен җыйдырып үзәккә үтәрләр иде. Күренмичә, җыелмыйча балчык астында күмелеп калган бәрәңгене шулай атыйлар иде бездә. Бигрәк тә яңгыр явып үткәннән соң ялтырап килеп чыгарлар иде ул вак бәрәңгеләр. Без, үзебез кадәр чиләк күтәргән нәни балалар, басу буйлап тезелешеп, шул бәрәңгеләрне икешәр-өчәр чиләк тутырып, норма үтәргә тиеш була идек. Норма, план, сыйфат дигән сүзләр безнең аңга әнә шул бәрәңге басуларында башыбызга кереп утырган инде. 5нче сыйныфлардан инде “полноправный” бәрәңге чүпләүчеләр сафына баса идек.

Мәктәп завучы һәр сыйныфка укучы саныннан чыгып, адымлап җирне бүлеп бирә. Чик буе берәр таяк кагып, бүлеп куела. Шуннан сыйныф җитәкчесе шул җирне тагын 2-3 укучыга тигезләп бүлеп бирә. Тагын казыклар кагыла. Шуннан китә тавыш, талаш, кычкырыш. Чөнки малайлар чик буен билгеләгән таякны кеше күрмәгәндә үзләренекен киметеп, күчереп куярга тырышырлар иде. Ул күп тә булмый инде үзе, булса бер адым, ярты адымлы җир булгандыр. Әмма шуның кадәр җирне киметү дә зур осталык, хәйләкәрлек санала иде. Чүпләп туйганга күрә эшләнгәндер инде андый хәрәмләшүләр.

    Бүгенге мәктәп балаларының басуда бәрәңге чүпләүләрен мин күз алдыма да китерә алмыйм. Берсе дә безнең шикелле яланкул салкында, өстән яңгыр, кар явып торганда бер тиенсезгә бәрәңге җыеп ятмаячак. Чиләген ташлап, кайтып китәчәк. Яки әниләре килеп чүпләячәк.

   Унынчы сыйныфны бетергәнче сентябрь буе шул  басулар безнеке иде. Кайбер елларны яңгырлар бик еш яуганда бәрәңге казыгычлар басуга керә алмыйлар иде. Андый вакытта кулга көрәк алына. Малайлар казый, кызлар чүпли. Көрәк белән дә алып булмый торган еллар булгалады. Ул вакытта инде сәнәкләр хутка китә иде. Чөнки сәнәккә балчык ябышмый. Буразнадагы бәрәңгенең яртысын булса да казып алып була иде. Шундый бер ел булды: басуны сукалап кына чыктылар. И куандык инде, сука артыннан тегендә бер бәрәңге, монда бер бәрәңге күренеп кала. Анысын да көчкә җыясың, чөнки йөреп булмый. Үзле балчык  ябышкан итекне җирдән аерып алып булмый. Шуннан калак шикелле әйберләр әмәлләп бирделәр. Биш-алты адым атлаган саен шул калаклар белән итектәге балчыкны кырып төшерәсең. И китәсең басулар буйлап лач-лоч атлап…

   Унынчыны бетереп, Казан дәүләт университетына укырга кергәч тә котылып булмады ул бәрәңгедән. Биш ел уку дәверендә кайбер елларны хәтта октябрь аенда да бәрәңге алу эшендә йөрдек. Анысы Куйбышев районында булды. Октябрь азагына көч-хәл белән өстән кар явып торганда бәрәңгене алып бетердек. Бәрәңге бетте, ала башламаган 10 гектар кәбестә басуы шул килеш кар астында утырып калды. Саба, Балтач районнарында бик күңелле эшләдек. Балтачта гомумән бәрәңге алуга йөрмәдек, без, егетләргә, бәрәңге подвалы эшләттеләр. Сентябрь ахырына подвалны өлгерттек. Тик хезмәтебез өчен тиеннәр генә түләделәр.

   Университетны бетереп, мәктәптә укытучы булып эшли башлагач, бәрәңгедән котылгансыңдыр, дип уйлыйсызмы? Юк, җанашым, алдагылары әле бәрәңгеле тормышның башы гына булган икән.

   Көзләре турында сөйләдем, шагыйрь әйтмешли, инде бераз язларын да язып үтим әле. Чөнки бәрәңге тормышы яздан, аны баздан, подалдан чыгарудан башлана. Бу эш колхоз-совхозлар вакытында  тулысы белән мәктәпләр өстендә иде. Май башы. Ике-өч сәгать дәресне укыйбыз да, өйләргә кайтарып җибәрәләр. Эш киемнәре киеп, подвал янына җыелабыз. Классның яртысы шахтерлар сыман караңгы салкын подвалга төшеп китә. Алар анда бәрәңгене чиләкләргә тутырып торалар. Калган яртыбыз шул чиләкләрне ташып өскә чыгара. Бер чиләк бәрәңге ничә килограм тирәсе була икән?

   Хәзерге мәктәп балаларына 2-3 килодан артык әйбер күтәрергә ярамый. Закон белән тыелган. Ике кулга унар килолы чиләкләрне күтәреп, агач басмалардан өскә менүләрне искә төшерсәм, тәннәр чымырдап китә. Шул кадәр дә рәхимсез булдылар  микәнни безнең әти-әниләр? Нишләп бер дә кызганмадылар икән? Буыннары ныгып җитмәгән сабыйларга олылар эшләргә тиешле эшне эшләт әле? Бүгенге чебен тимәс чер итәр балаларны яклаучы балалар омбудсменнары кайда посып яттылар икән? Коммунистларның һәр кушканын карусыз үтәргә күнектерелгән халык шулай булырга тиеш дип уйлагандыр инде. Кемнең үз баласын яклап, халык дошманы буласы килсен.

   Ни генә дисәң дә, язгы бәрәңге эшләре күңелле була торган иде. Көннәр җылы, май кояшы күзләрне иркәли. Аннан уку да туйдырган чак. Авыр булса да, чәчүлек бәрәңге әзерләүнең үз рәхәтлекләре бар иде. Яшел чирәмдә тәгәрешеп аунап аласың, подвал тирәли бер-береңне куышып уйнаулар күңелле балачак хатирәләре булып истә калганнар.

   Ә менә көзге басуда бәрәңге алулар салкын кара төсләр белән күз алдына килә. Ул заманда кулга кияргә перчаткалары да булмаган бит аның. Салкын балчык арасыннан бәрәңге җыеп куллар күшегеп бетәр иде. Кайчагында өстән яңгыр коеп китә. Лычма юеш кием белән эшли бирәсең. Дистәләгән гектар бәрәңге алып бирүнең бәһасе – ноль. Кайбер елларны бәрәңге акчасына дигән булып, бушлай кинога кертәләр иде. Бер ай буе басуда бил бөгеп эшләүнең әҗере 5 тиен булган (кино билеты 5 тиен иде).Шуларны уйлап, шаккатып утырам. Чып-чын коллар булганбыз икән без.

   Үзем укытучы булып, балаларны эшләтә башлагач, аз-маз түли башладылар балалар хезмәтенә. Әмма аның да шул түләү дигән сүзе генә булды. Мәктәп балалары колхоз-совхозлар таралгач кына без күргән бәрәңге алу газапларын күрми башладылар. Бүгенге фермерлар да утыртмыйлар аны. Йорт яны бәрәңге бакчалары да кечерәеп калды. Авыл халкы  җиренең яртысында печән үстерә хәзер. Күп дигәндә 6-7 сутый бәрәңге утырта. Анысы да җәй буена муеннан җитеп ашкан. 2-3 тапкыр колорадо коңгызына агу сиптереп чыгарга кирәк, чүп котырып үсә. Өчәр тапкыр утауга карамастан, барыбер котыла алмыйсың. Август керүгә фитофтороз бәреп ташлый. Әтиләрнең бәрәңге сабагын чапканнарын хәтерлим әле. Сентябрь урталарында да беләк юанлыгы булып, ямь-яшел килеш утырырлар иде. Кырау сукмаган елларда көч-хәл белән чабарлар иде. Корт та, чүп тә, черт та булмаган. Бәрәңге сабагын киптереп малларга бирә торган идек. Аны киптерү өчен күп кеше бакчасына киштәләрдән шалашлар ясап куярлар иде. Һай ул шалаш эчендә утыруның рәхәтлекләре!  Мәктәптән кайтуга күрше-тирә малайлары җыелешып шул шалаш эчләренә чума торган идек. Янәшә бакчалардагы шалашлардан телефон аша сөйләшү китте берзаман. Телефонны кем уйлап чыгаргандыр, анысы билгесез. Аны эшләве бик җиңел. Каты кәгазьдән стакан шикелле  ике цилиндр ясала. Аның бер башына майлы кәгазь беркетелә, икенче башы колакка кую өчен ачык кала.  Шуннан ике цилиндр балавызланган  җеп белән тоташтырыла. Җепнең озынлыгы күршедән күршегә кадәр була. Шәп ишетелә иде бер-беребезгә. Шалаштан чыгып кычкырсаң да ишетелгән булыр иде инде ул үзе. Ну болай кызыграк, штабта яткан сугышчылар кебек  сөйләшәсең бит. Бәрәңгеле тормышның үзенә күрә әнә шундый сагынып искә төшерә торган мизгелләре дә булган икән әле. Менә шулай гомер буе бәрәңгедән аерыла алмыйча яшәдек. Аллага шөкер диясе генә кала. Бөтен яшәвебез, бөтен туклануыбыз шул бәрәңге галиҗанәпләре булды бит әле. Нинди генә тәмле ризыклар пешермәдек шул йомры бәрәңгедән. Нинди генә җырлар җырланмады бәрәңге турында. Хезмәте зур булса да, уңышы мул булганда шатлыгы-сөенече дә мулдан булды. Аннан без үскәндәге шикелле газаплы бәрәңге алу эшләре дә юкка чыкты бит инде. Шулай булгач, үзебезгә кирәк кадәр бәрәңгене ел да утыртып, матур гына яшик әле… үзебезнең газиз бәрәңгебез белән.

“Татарстан яшьләре”нең 9 сентябрь санында басылып чыкты.

                                                                     Фәрит Вафин

⠀

⠀

⠀

⠀

Замана сораулары…

Шәрә корсак чире.

   Хастаханә каршында хатынның чыкканын көтеп утырам. Янәшәдә балалар консультациясе. Гел килеп-чыгып торалар. Балаларын иярткән хатыннар белән бергә әлегә баласыз, әмма инде көмәнле хатыннар да еш уза.

Менә бер яшь хатын килә. Әллә чалбар, әллә трико кигән. Аңламассың. Шулкадәр тәненә сыланып тора, менә-менә ботлары, арт шәрифләре триконы ертып тышка ташып чыгар кебек. Футболкасы…кендектән өстә. Корсак яртылаш ачык. Мөгаен, җиде айлап бардыр инде бу корсакка.

Ниемә дип шулкадәр кешегә ачып салырга кирәк икән ул корсакны? Бусы узып китте. Икенчесе килә…анысы да нәкъ шул кыяфәттә. Яртылаш ачык корсак атлаган саен әле өскә менә, әле аска төшә. Карап торырга җирәнгеч.

Бәлки, мин заманнан артта калганмындыр, бәлки бу корсаклы хатыннар модасыдыр. Белмим. Әмма мин шуны беләм: без үскәндә йөкле хатыннар корсакларын белдермәс өчен махсус киң күлмәкләр тегеп кияләр иде. Әниләр корсакларының зураюын чит кешегә түгел, хәтта өйдәгеләргә дә сиздермәскә тырыштылар. Шуңа күрә таза-сау, сәламәт балалар тудырдылар. Ә хәзер ул шәрә корсакта үскән, бөтен кешенең күз уңында булган бала нишләп чирле булып тумасын, ди.

Соңгы елларда социаль челтәрләр артист хатыннарның йөкле корсаклары белән тулды. Зур корсагын ачып салып, аны я үзе, я ире сыйпап тора. Монысы нәрсәгә кирәк? Лайк җыйнау чиреме бу? Меңләгән кешегә шәрә корсагыңны күрсәтеп кенә танылып булмый бит инде. Артистлардан күрмәкче,  башка  хатыннар да  8-9 айлык корсакларын кеше хозурына куя башладылар.

Әдәп-әхлак кагыйдәләрен белмичә үскән буынның замана чире бу.  Рухи чирле кешеләрдән сәламәт балалар туар микән?..

Ертык чалбар

Тагын без үскәндә дип башларга туры килә инде. Өс киемнәре берәр җирдән ямалмаган бала сирәк булгандыр. Кием ел саен алынмый. Мәктәп формаларын да икешәр-өчәр ел кия идек. Парта арасында утырганлыктан, костюмның терсәкләре, чалбарның тез башлары һәм арт ягы тузып-тишелеп чыга торган иде. Шуңа күрә бик күп малайлар ямалган чалбар белән йөрделәр. Ул ямаулар бик пөхтә булырлар һәм аларны мөмкин кадәр сизелмәслек итәргә тырышырлар иде. Берәү дә тәне күренеп торган чалбар кимәде.

Хәзер исә шаккатырсың: кызында да, малайда да тез башлары умырылып төшкән чалбар. Ул джинси чалбарлар бик кыйммәт билгеле, тишеге зуррак булган саен кыйммәрәк тә түгелме икән әле? Тишек тишек инде ул – хәерчелек билгесе. Шушындый җитеш бай заманда тез башларын шәрәләндереп йөрү үзеңә хәерчелек теләгән шикелле булмый микән ул? Әллә инде шундый замана.

Кулда трубка, бармакта кнопка.

Күптән түгел райондагы оешмаларның берсенә барырга туры килде. Хәзер җайлы. Чиратта торып вакыт әрәм булмасын дип, госуслуги аша алдан язылып, көнен-сәгатен билгеләп куйдым. Нәкъ күрсәтелгән вакытка үземә кирәкле ишек төбенә килеп бастым. Шакып ишекне ачтым. Мөлаем генә кыз елмаеп каршы алды. “Утырыгыз…”- дип әйтеп бетерергә өлгермәде, өстәлдәге телефон шалтырады. Мөлаем кыз матур елмаеп, сөйләшә башлады.

Утырдым. Көтәм. Кыз көлә-көлә һаман сөйләшә. Биш минутлап сөйләшкәч, минем документларны сорап алды. Ачарга өлгермәде, өстәлдә яткан кәрәзле телефон җырлап җибәрде. Кыз көлә-көлә тагын сөйләшә башлады. Эшемне тиз генә хәл итәрмен дип алдан языла-языла килгәч, эч поша башлады.

Инде ун минут узды , минем документлар һаман ачылмаган. Әһә, сөйләшә-сөйләшә булса да документларны ачып куйды тагы үзе. Сөйләшү дә бетте. Нигә килүемне сорады. Мин җиңел сулап куйдым. Булмады, өстәлдәге телефон тагын безне бүлде. Иптәш кызы булды мөгаен,  күлмәк турында гәп куерта башладылар. Тик утырганчы эшләп утырсын дип, мин дә баш миен селкетә башладым.

Һәр нәрсәнең вакыты бар. Иртән билгеле бер вакытта йокыдан торасың, вакытында юынасың, кырынасың, бәдрәфкә кереп чыгасың. Һәр эш төгәл бер вакытта эшләнә. Бу көйләнгән, ритмга салынган. Бүлдермиләр, үзең белеп тәртибе белән эшләп барасың. Телефоннан сөйләшүнең генә вакыты юк. Ул теләсә кайсы вакытта шалтырый. Ашап утырасыңмы син, юынасыңмы, анда эше юк. Хәтта кайчаганда туалетка да килеп кысыла. Телефон синең тәртип белән бара торган бөтен эшеңне туктата. Нишләп аның да вакытын белеп шалтырый торган гадәте юк икән, ә?

Ниһаять! Күлмәк тикшерелеп бетте ахрысы. Мөлаем кыз матур елмаеп, миңа карады. Шул арада янәшә өстәлдә утырган ханым бер кочак папкалар китереп куйды.”Боларны киткәнче карап чыгарсың әле”,-диде. Кыз авыр сулап куйды. Нәрсәдер әйтмәкче иде, ярый әле телефон шалтырады. Ул арада кесә телефоны да җырларга тотынды. Кайсын алыр икән? Мине үземнең документлардан бигрәк шул кызыксындыра башлады.Әгәр өстәл телефонын алса, мин әйтәм, бу минем эшне хәл итә башлаячак, алмаса…

Замана кызы мин уйлаганнан шомарак булып чыкты. Кәрәзле телефонны колагы белән җилкәсе арасына кыстырып куйды, өстәл телефонының трубкасын кулына алды. “Хәзер яме”,-диде ул җилкәгә менеп кунаклаган телефонга һәм өстәл телефонын тыңлый башлады.”Эһе, эһе. Ярар.Булыр”,-дигән коры сүзләр генә чыккалап торды. Аны куйды. Җилкәдәге телефон кулга күчте и китте шуннан… Абзыегез кызның ике телефонын да бәреп ватардай булды. Сәгатемә карыйм, мин кергәнгә инде 15 минут булган. Әле хәл итәсе мәсьәлә турында сөйләшү башланмаган.

Ахыры ничек бетте дисезме? Үземнең кара исәп буенча, минем сорауны биш минутта хәл итеп була иде…әгәр телефоннар шалтырамаса. Ә болай нәкъ тә 35 минут утырып чыктым мөлаем кыз янында. Ни пычагыма ул госуслуги, алдан язылып, чиратсыз керү? Барыбер шул чиратта торган вакытны чыгардылар бит инде. Дәүләт оешмаларында кәрәзле телефоннан сөйләшүләрне тыймасалар, анда утыручы мөлаем кызлар минем шикелле күпләгән адәмнәрнең нервыларында уйнаячаклар әле. Хәер, күбегезнең шулай телефоннан сөйләшеп утырган ханым-туташларны күргәннәре булгандыр инде. Чөнки халыкны кабул итә торган оешмаларның барысында шундый хәл. Шуңа күрә кая килгәнемне язып тормадым.

Фәрит Вафин

Максат: 1.Юл билгеләрен белүнең әһәмиятенә төшендерү,урамда балаларга очрый торган хәвеф-хәтәр турында белемнәрне ныгыту,светофор сигналлары,аларның әһәмияте турындагы  белемнәрне ныгыту,шулай ук юл билгеләренең нәрсә аңлатуын кабатлау, юл билгеләрен төрләре буенча танырга өйрәнүне дәвам итү;

2.Танып белү эшчәнлеген һәм сөйләмне үстерү. Транспорт төрләрен аера белергә, аларны чагыштырырга бирелгән сыйфаты буенча төркемнәргә аерырга өйрәнүне дәвам итү,

3.Уеннар аша балаларда  фикерләү сәләтләрен,игътибарлыкларын үстерү.

Тәрбияләү бурычлары:ярдәм күрсәтү күнекмәләрен тәрбияләү, күзәтүчәнлек тәрбияләү ,юл йөрү кагыйдәләрен ныгыту һәм аларны куллана белүне тәрбияләү; балаларда игътибарлылык тәрбияләү.

Җиһазлар:хат салынган конверт,юл чатында светофор,юл билгеләре,мольберт, магнитлы такта кискәләнгән юл билгеләре,экран,транспорт төрләре,музыкаль моментлар өчен аудиоязма.

Алдан эшләнгән эш:юл билгеләрен карау,шигырьләр өйрәнү,транспорт төрләрен карау. юлларда булган юл билгеләре, төрле ситуацияләр каралды

1.Эшчәнлек барышы:

Исәнләшү.Хәерле көн  сиңа,

Хәерле көн сезгә,

Хәерле көн безгә.

Кулларга без тотындык,

 Бер-беребезгә елмайдык.

 Җылы күчте кулларга

 Рәхәт булды дусларга.

Тәрбияче:Әйдәгез әле балалар бер –беребезгә үзебезнең елмаюларыбызны бүләк итеп күңелләрне күтәрик(.Ишек шакып  тәрбияче исеменә хат китерәләр).Килегез әле бирегә,безгә ниндидер хат китергәннәр,укып карыйк әле.(конвертны ачык укый). “Кадерле балалар:”Без юл  билгеләре илендә яшәүчеләр-бик авыр хәлдә калдык.Безне  һәм светофорны Кирлемән сихерләде,юл  билгеләрен бутап бетерде.Ә бу бик куркыныч.Юлларда һәлакәтләр,хәвеф-хәтәрләр булырга мөмкин.Зинһар безгә  ярдәм итегез !?”Балалар,күрәсезме,Юл билгеләре иленә  бәхетсезлек килгән.Нишлибез инде?

Балаларның җаваплары.

Тәрбияче:Әйдәгез булышабыз.(Слайдта җәяү  һәм транспортта  баручы кеше рәсемнәре карау.)Бу кеше ничек бара?

Балалар:Җәяү.

Тәрбияче:Башка кешеләр нәрсәдә бара?

Балалар:Транспортта.

Тәрбияче Без сезнең белән җәяү барыбызмы,әллә транспорттамы?

Балаларның җаваплары.

Тәрбияче :Әйе баллар дөрес әйтәсез,транспортта тизрәк барыла.Ә хәзер безгә  транспорт  сайларга кирәк булачак, сез нинди төр транспортлар беләсез?Сез нәрсәдә барыр идегез?(Балалар үзләренә охшаган транспорт төрләрен санап чыгалар)

Тәрбияче :Без сезнең белән сомалетта очарбыз,ул иң тиз йөрүче транспорт.Әйдәгез серле самолет коверларга утырыйк.Очкан вакытта бераз  юл кагыйдәләрен  искә төшерик.

-Транспортта баручы кем дип атала?

Балалар:пассажир.

-Җәяү баручы кем дип атала?

Балалар:Җәяүле.

-Җәяүле кайдан йөрергә тиеш?

Балалар:тротуардан.

-Җәяүле юлны нәрсә аша чыгарга тиеш?

Балалар?Зебра.

-Зебраның ничә һәм нинди төсләре бар?

Балалар:Ике,ак һәм кара төсләре.

-Кечкенә балалар өчен машинада нәрсә таләп ителә?

Балалар:балалар креслосы.

Тәрбияче:Булдырдыгыз балалар!Менә без сезнең белән  Юл билгеләре шәһәренә килеп тә җиттек.Юлны аркылы чыгырга кирәк.Башта юлның сул ягына ,аннан уң ягына карап зебра аша чыгабыз.Як-якларына караналар.

Тәрбияче:Нәрсә булган бу шәһәргә ,безне бер кешедә каршы алмый,бөтен юл билгеләре  буталып беткән.(Светофор янына килеп).Светофорга нәрсә булган,эшләми.Аны Кирлемән  сихерләгән .Аңа ярдәм итәр өчен сорауларга  җавап бирергә кирәк булыр.Әйтегез әле Светофор ни өчен кирәк?

Балаларның җаваплары.

Тәрбияче:Светофор җәяүле һәм транспорт хәрәкәтен көйли. Килегез әле өстәл янына ,монда биремнәр ята ,бәлки аларны дөрес эшләсәк светофорга ярдәм итә алырбыз..

1 бирем:Сезнең алда нокталы кеше рәсеме,шуны тоташтырып чыксагыз бу кешенең нәрсә эшләгәнен белерсез.Тоташтырып бетердегезме?Бу кеше нәрсә әшли?

Балалар:бара,атлый.

Тәрбияче:светофорның кайсы сигналына туры килә?

Балалар:Яшел.

Тәрбияче:дөрес балалар,яшел утта гына хәрәкәт итәргә ярый.

2 бирем:Бу рәсемдә кешенең яртысы төшерелгән ,икенче яртысын дөрес итеп ясасагыз,бу кешенеңдә нәрсә әшләгәнен белерсез.Ясап бетердегезме,нәрсә эшли бу кеше?

Балалар:басып тора.

Тәрбияче:Светофорның кайсы сигналына туры килә?

Балалар:кызыл.

Тәрбияче:Светофорның нинди төсе әйтелмичә калды?

Балалар:Сары

Тәрбияче:Сары сигнал нәрсәне аңлата

Балалар:Сабыр итәргә,кузгалып китәргә әзерләнергә куша.

Тәрбияче:Яле балалар светофор янына килегез әле,без аңа булышы алдык микән.(Светофорны бора.Светофорда кызыл,кара.зәңгәр төсләр куелган)Светофорның төсләре дөресме?

Балалар:Юк.Светофорда кызыл,сары яшел төсләр генә була.(төзәтеп куялар)

Тәрбияче :Светофорга булыштык,Аның турында шигырь сөйләсәгез Светофорның күңеле  күтәрелер.(Светофор турында шигырь) Тулырак…

Төп белем бирү өлкәсе: “Танып белү”

Үткәрү формасы: квест-уен

Максат: мәктәпкәчә яшьтәге балаларда төрле һөнәр ияләренең хезмәте турындагы күзаллауларын гомумиләштерү һәм конкретлаштыру.

Программа бурычлары:

Тәрбия бурычы: Төрле һөнәр ияләре хезмәтенә карата игелекле һәм ихтирамлы мөнәсәбәт тәрбияләү. Дуслык, ярдәмчеллек, уртак максатка ирешү өчен бер командада иптәшләр белән эшләү кебек әхлакый сыйфатлар тәрбияләү.

Үстерү бурычы: Балаларның сөйләм активлыгын, хәтер, игътибар, фикерләүне үстерү.

Белем бирү бурычы: Балаларда төрле һөнәрләр турында күзаллаулар формалаштыру, җәмгыять һәм балалар өчен һөнәри эшчәнлекнең әһәмиятен күрсәтү; төрле һөнәр ияләре турында план буенча тасвирлау хикәяләрен төзи белү; сөйләмнең грамматик төзелешен камилләштерү һәм тәрбияченең сорауларына төгәл җавап бирә белү;

Көтелгән нәтиҗә: Балалар Һөнәрләр турында тагын да күбрәк беләләр һәм аларның исемнәрен яхшырак истә калдыралар. Һәр һөнәр иясенең нинди хезмәт башкарганы, нинди эш кораллар кулланганы турында тулырак мәгълүмат алалар.

Индивидуаль эш: Варвара П., Салих З., сорауларга җавап биргәндә активлашырга., Г.Исламнан, З.Динәдән  сорауларга тулы җаваплар алу.

Сүзлек өстендә эш: һөнәр, табиб, пешекче, укытучы, тегүче, полиция хезмәткәре.

Алдан башкарылган эш: “Һөнәрләр” альбомын карау, Һөнәрләр турында шигырьләр, табышмаклар, матур әдәбият уку, төрле һөнәр ияләренең хезмәт нәтиҗәләре турында иллюстрацияләр, мультфильмнар карау, әңгәмәләр үткәрү, дидактик уеннар уйнау: «Эш өчен кемгә нәрсә кирәк?», «Югалган эш коралы», «Нәрсәгә һәм нәрсәдән».

Методик алымнар: әңгәмә, дидактик уен, квест-уен, схема буенча эш, сорау-җавап, хикәяләү.

Җиһазлар: Төрле һөнәр ияләренең рәсемнәре төшерелгән демонстрацион рәсемнәр,  тасвирламалы хикәяләр төзү схемалары, экран, компьютер, серле сандык, хат, татлы бүләкләр.

                                                         Квест-уенның барышы

1. Оештыру моменты

Балалар группа бүлмәсендә уйнап йөриләр.

Тәрбияче: Исәнмесез, балалар!

Балалар: Исәнмесез!

Тәрбияче: Балалар, тагын да якынрак булу өчен, чын дуслар белән ничек исәнләшәләр әле? Әйе, кул биреп тә исәнләшеп була, әйдәгез “Исәнләшү” уены уйныйбыз Һәм дуслашабыз. (тәрбияче кул биреп исәнләшә). Менә, дуслаштык та.

Тәрбияче: Балалар, кәефләрегез ничек соң?

Балалар: Бик яхшы!  (“во” дип күрсәтеп тә була).

Тәрбияче: Күрәм балалар, сезнең кәефләр бик яхшы, димәк сез барыгызда сәламәт һәм мин моңа бик шат.

1. Төп өлеш

Тәрбияче: Балалар минем электрон почтага сезнең исемгә аудио хат килде. Әйдәгез тыңлап китик.

(Тәрбияче балаларның игътибарын интерактив тактага юнәлтә. Интерактив тактада хезмәт сөючәнлек иленнән тылсымчы тавышы яңгырый).

Экраннан  хезмәт сөючәнлек иленнән тылсымчы балаларга мөрәҗәгатъ итә:

– Исәнмесез, балалар! – Исәнмесез, балалар! Мин хезмәт сөючәнлек иленнән тылсымчы. Минем илдә төрле һөнәр ияләре яши, алар ялкаулыкның нәрсә икәнен белми. Алар рәхәтләнеп эшлиләр, бер-берсенә булышалар. Әмма явыз тылсымчы Ялкау илебезне сихерләргә уйлый. Аның сихерен туктату өчен, Тылсымлы сүзләр әйтергә кирәк, ләкин мин аларны оныттым. Балалар, ярдәм итегез миңа, зинһар! Бу тылсымлы сүзләр табу өчен, сез һөнәрләр иленә сәяхәткә барырга тиеш. Сез юлда төрле һөнәр ияләре белән очрашырсыз, алар сезгә Тылсымлы сүзләр табарга ярдәм итәчәк. Аларның биремнәрен дөрес үтәргә тырышыгыз һәм ул чакта сез илемдә яшәүчеләрдән серле сүзләр таба аласыз. Ә сезгә ярдәмгә мин маршрут картасын бирәм, аның буенча сез барырга тиеш. Уңышлар телим сезгә! Очрашуга кадәр!””.

Тәрбияче: Балалар, сез ничек уйлыйсыз, без хезмәт сөючәнлек иле тылсымчысына булыша алырбызмы икән соң? (җаваплар тыңлана).

Тәрбияче: -Алайса, әйдәгез балалар, юлга кузгалыйк. Картага карыйк әле, безгә кайсы якка хәрәкәт итәргә кирәк, сез ничек уйлыйсыз?

(Балаларга  фикерләшергә, фикерләрен әйтергә мөмкинлек бирелә).Безнең картада беренче станциягә шприц ясалган, бу нәрсә булыр икән? (балалар җаваплары)

Тәрбияче: Дөрес,балалар, беренче станция «Табиб бүлмәсе».

Балалар табиб бүлмәсенә йөгерәләр аларны анда табиб каршы ала.

Табиб: Исәнмесез балалар!

Минем табышмагымны тыңлап китегез:

Авыру янында утыра,

дәвасын да эйтә ул,

кирәк булса тамчы бирэ,

Сүз белән дә дәвалый Кем ул? (Табиб)

– Балалар, сез табиб бүлмәсенә эләккәнсез икән, димәк, минем сорауларга җавап бирергә туры киләчәк. Әзерме? (Әйе)

Сораулар:

• Нинди органнар безгә үлән яшел, ә помидор кызыл икәнен белергә булыша?

Тулырак…