Мөгаллим язмалары

Чиратта кайсы мәктәп?!…

Бу мәкалә “Татарстан яшьләре” газетасының №39 санында басылып чыкты. 7 октябрь,2021.

Гарип мәгариф

Бөтен гомерен мәктәптә үткәргән укытучыны бүген бер сорау борчый: мәктәпләрдә атышлар оештыруның сәбәбе нәрсә һәм аны туктатып буламы? Бу сорауны гади укытучы түгел, ә хөкүмәт башлыгы, хокук саклау органнары җитәкчеләре, йә булмаса мәгариф чиновниклары бирсә, күпкә отышлырак һәм нәтиҗәлерәк булыр иде. Бәлки булыр да, көтик. Әлегә мин үзем уйлаганнарны җиткерә торыйм.

Соңгы вакытта мин шундый фикергә килдем: безнең мәктәптә укыту системасы бөтенләй дөрес корылмаган. Аның нигезе юк. Ул нигез, фундамент – мәгариф фәне булырга тиеш. Менә шул фәнни нигез булмаганга  күрә мәгариф әле бер якка, әле икенче якка ташлана. Бәргәләнә, бертуктаусыз реформалар үткәреп азаплана. Әмма файдасыз. Чөнки илнең мәгарифе булсын өчен хакимият, мәгариф, фән һәм бизнесның бергәләп эшләве кирәк. Белем бирүнең бердәм дәүләт программасы юк, тезислар, лозунглар гына бар. Мәгариф министрлыгындагы мәктәп күрмәгән абзыйлар укыту-тәрбия эшенә җитәкчелек итә алмыйлар. Безнең илдәге кебек мәгариф чиновниклары бүтән бер илдә дә юк. Мәктәпне тикшерү органнары артканнан–арта, ә мәктәпләр беткәннән-бетә. Менә шундый парадокс.

Карагыз  күрше дәүләт Финляндиягә. Алар укытучыны күзәтеп торучы оешмаларны – мәгариф бүлекләрен юк иткәннәр! Мәктәпләрдә бернинди тикшерү һәм инспекция юк. Мәктәпләрнең урынын билгеләүче бернинди рейтинглар юк. Димәк, мәктәпләрендә ялган, күз буяу, ришвәткә урын калмаган. Укытучы иҗади эшли, бары белем бирү белән генә шөгыльләнә, бездәге шикелле тикшерүчеләр өчен һәм депутатлар сайлату өчен эшләми. Русия укытучысының ялган күрсәткечләр өчен эшләве мәгарифне һәм үзенең абруен тәмам тар-мар итте.

Безнең мәгариф системасы укыту-тәрбия эшен яхшырту юлларын бөтенләй эзләми. Ул һаман да мәктәпләрне тикшерү чараларын камилләштерә. Мәгариф министры Сергей Сергеевич Кравцов Федерация Советының соңгы җыенында зур канәгатьләнү белән мәктәпләрне тикшерүнең яңа  мониторингын эшләп бетерүләре турында хәбәр итте. Хәзер мәктәпләрне 50(!) төр буенча тикшереп, укытуларына нәтиҗә ясаячаклар. Димәк, яңа төр отчетлар, анкеталар, тикшерүләр китәчәк… Мәктәпләргә материаль ярдәм итү, булышу турында бер сүз юк. Бу мониторингның мәктәпләрдәге белем бирүгә зыяннан башка файдасы булмаячак. Мин, авыл укытучысы аңлаганны, Мәскәүдәгеләр нишләп аңламыйлар икән?!

Менә шундый кереш сүзләрдән соң язма башындагы төп темага килик. Алда сөйләнәчәк хәлләрнең сәбәбе нәкъ менә мәгарифнең гариплеге аркасында икәнлеге күренәчәк.

Атышларның башы

2021елның май аенда Казандагы 175нче гимназиядә булган атыш тавышлары тынарга өлгермәде, Пермьдә яңа фаҗига килеп чыкты. 20нче сентябрь иртәсендә шушы Пермь университетында укый башлаган студент Тимур Бикмансуров алты кешене атып үтерә, 29ына төрле авырлыктагы җәрәхәтләр ясый.

Россия мәктәпләрендә мондый кораллы һөҗүмнәр оештырылу соңгы вакытларда гына барлыкка килмәде. Бездә фаҗига башта гына бик зурлап күтәрелә дә, берникадәр вакыттан соң онытыла. Дәүләт дәрәҗәсендә тиешле чаралар күрелми, куркынычсызлык чаралары үткәрелми. Югыйсә, корал көче куллану очраклары 2014нче еллардан ук  башланды. (Урыннарын һәм төгәл вакытларын күрсәтеп тормыйм. Әмма пычак, пневматик мылтык, балта, утлы корал белән һөҗүм итү фактлары ел саен булып торды). Мәскәүнең 263нче мәктәбендә югары сыйныфларда  укучы үсмер егет  2014нче елның 3нче февралендә укытучыны атып үтерде. Аны акылдан язган дип таптылар һәм мәҗбүри дәвалауга җибәрделәр. Казан фаҗигасен китереп чыгарган Галявиев тә беренче сорау алу вакытында үзен Аллаһ дип хис итүен әйткән. Эшләгән җинаяте өчен бернинди үкенү хисләре белдермәгән: “россия законнары буенча эшләгән гаебемне тулысынча таныйм, үз законнарым буенча – юк. Кешеләрне үтереп, мин дөрес эшләдем дип саныйм”, дигән.

Россия мәгълүмат чаралары бу канлы вакыйганы американың Колумбайн мәктәбендә бөтен дөньяга яңгыраган атышлар белән чагыштырып, “Казан Колумбайны” дип тамгаладылар. Казан трагедиясеннән соң Президент Владимир Путин корал сатуга контрольне көчәйтергә кирәк, дип белдерде. Россия тынычлык фондының вице-президенты Елена Сутормина бу һәм башка кораллы һөҗүм оештыручыларның исемнәрен матбугат чараларында  күрсәтмәскә чакырды. Россия ату федерациясе президенты Михаил Гущин уку йортларында сак хезмәтен яхшыртырга кирәк диде. Югыйсә, аның сүзләренчә, бүген мәктәпне хәлсез пенсионер картлар һәм тәҗрибәсез кешеләр саклый. Иң кискен сүзне “Гадел Россия” фракциясе лидеры Михаил Миронов әйтте: кеше үтерүчеләргә үлем җәзасын кире кайтарырга кирәк!

                          “Скулшутинг” нәрсә ул? Һәм “колумбайннар” кемнәр?

Телебезгә чит, ятышсыз булган бу сүзләрне мин мәкаләгә махсус кертәм. Беләм, кайберәүләргә ул охшамас, кайберәүләр андый читен әйтелешле сүзләрне укып та тормыйлар. Ләкин баласы булган һәркемгә бу терминнарны белеп торырга кирәк. Улыгызның социаль челтәрдәге битләрендә шушы сүзләрне очратсагыз, уяу булыгыз – бу сүзләр кеше үтерүчеләр турындагы сүзләр.

1999нчы елның 20нче апрель иртәсендә Колорадо штатының “Колумбайн” мәктәбе укучылары Дилан Клиболд белән Эрик Харрис мәктәп эчендә 12 баланы һәм бер укытучыны атып үтерәләр, 23 кешене яралыйлар. Шуннан соң үзләрен үзләре үтерәләр. Әмма бу америкадагы беренче атышлар гына түгел. 1966нчы елда ук Чарльз Уитман Техасс университетында укучыларга ата. Ләкин әле бу башы гына була. 2007нче елда Вирджиниядәге Политехника университетындагы атышларда 32 кеше һәлак була. Әмма нәкъ менә Колорадо штатындагы фаҗига җәмгыять аңында һәм мәдәниятендә скулшутинг – уку йортларына кораллы һөҗүм итү символына әверелә. Чөнки мәгълүмат чаралары аның турында кирәгеннән артыгын язалар һәм сөйлиләр. Шуның белән күпләгән газеталар үзләренең рейтингларын күтәрәләр. Хәтта үтерүчеләрнең сурәтләре кыйммәтле журнал тышларын бизи.

Интернет үсү белән социаль челтәрләрдә үсмер-колумбайнчыларның интернет-субкультуралары барлыкка килә: алар форумнарда үтерүчеләр турында фикер алышалар, фан-арт рәсемнәр ясыйлар, фанфиклар язалар, видеолар монтажлыйлар. Колумбайннар белән кызыксынучы укучылар үтерүчеләрне идеаллаштыралар. Көнбатышта колумбайнерлар Tumblr да утыралар, ә Россиядә ВКонтакте челтәрендә. 2018нче елның февралендә Владимир Путин балалар сәламәтлегенә куркыныч тудыра торган сайтларны һәм төркемнәрне кичекмәстән ябарга дигән канунга кул куйды. ВКонтакте администрациясе шушы чорда колумбайн-төркемнәр һәм пабликларда 30 000 кеше теркәлгән булуын белдерде.

Россия скулшутингы  2014нче елның февраленнән башланып китә. Алда телгә алынган Мәскәү шәһәрендәге 263нче санлы мәктәбендә унынчы сыйныф укучысы Сергей Гордеев география укытучысын атып үтерә. Әмма 2017нче елда инде аның иректә йөрүе билгеле була.

Владимир Путин бу вакыйгага карата үзенең фикерен болай белдерде: “Яхшы сәнгати зәвыклы яңа буын тамашачысын тәрбияләргә кирәк; алар театраль, драматик, һәм музыкаль сәнгатьне аңлый һәм бәяли белсеннәр. Әгәр бу  эшләр бездә тиешле дәрәҗәдә эшләнгән булсалар, бүгенге Мәскәү трагедиясе булмаган да булыр иде”. Искиткеч! Менә ничек җайлы гына булдырмыйча калырга булган бит аннан соңгы атыш-үтерүләрне. 2014нче елдан соң 7 ел вакыт узды. Хәлнең ничек үзгәргәнен 31нче августта хөкүмәт бүләге алганнан соңгы чыгышында Мария Шукшина бөтен дөньяга яңгыратты. Гафу итегез, стиль хаталары китмәсен өчен мин аның сүзләрен артистканың үз телендә китерәм: “Я благодарю за награду, но чтобы с гордостью носить эту медаль на груди за заслуги перед Отечеством, нужно об отечестве и говорить, говорить правду. А правда в том, что у нас, простите, беда. И в сфере, близкой мне, прежде всего, в культуре. Вирус бескультурья гораздо опаснее, чем модный нынче коронавирус. Опаснее тем, что от него никто не умирает, но выкашивает он целое поколение. Без духовно-нравственной основы не может устоять ни одно государство, ни одна цивилизация, ни одна империя, и примеров исторических тому масса”. Ул шулай ук әхлаксызлык, намуссызлык, милли геройлар булмау, кешеләрнең бер-берсен күрәалмаулары, сөйләм һәм аралашу культурасының бетеп баруы көтелмәгән нәтиҗәләргә, милләтнең бетүенә китерергә мөмкин, диде. Гадәттә, медаль алганнан соң, бүләкләнүчеләр ялагайланып, хөкүмәткә мәдхия җырлый торганнар иде. Ә курыкмас кыю Шукшина хөкүмәтнең астын өскә китерде. Димәк, бу турыда сөйләргә кирәк, пәрдә артындагы чынбарлык ачылырга тиеш. Кухняда гына әйтелә торган сүзләрне хөкүмәт җитәкчеләренә дә әйтергә вакыт җиткән. Тулырак…

ТР Мөслим районы “Сәламәтлек мөмкинлекләре чикләнгән балалар өчен Түбән Табын мәктәп-интернаты” дәүләт бюджет гомуми белем бирү учреждениесе укытучы-дефектологы Рәхмәтуллина Алсу Расыйх кызы. Тема: Тукай әсәрләренә нигезләнеп туган як табигатен  өйрәнү (2 нче сыйныфта әдәби уку дәресе).

Максат: 

1.Чагыштыру элементлары аша  Тукай әсәрләренә нигезләнеп ,туган якның табигатен  өйрәнүне дәвам итү.

2.Сөйләм телләрен баету, фикерләү сәләтләрен үстерү, сәнгатьле уку күнекмәләрен формалаштыру.

3.Тукай иҗатына, туган якның табигатенә мәхәббәт тәрбияләү.

Җиһаз: слайдлар, Тукай китаплары, проектор, интерактив такта.

1.Оештыру моменты

Бар күңеллелек бөтен дөньяда, бар бер ямь бүген!

Нәрсәдән бу?- Мин беләм: бәйрәм бүген, бәйрәм бүген!

• Укучылар, сез ничек уйлыйсыз, ә нинди бәйрәм турында сүз бара?
• Мин килешәм сезнең белән, чыннан да 26 нчы апрель бөек шагыйребез Г.Тукайның туган көне иде.

2.Мотивлаштыру

• Укучылар, мин сезгә алдан өстәмә Тукай әсәрләрен өйрәнеп, укып килергә кушкан идем. Кайсы әсәрләрен укып өйрәнеп килдегез, нинди яңалыклар алып килдегез?
• Сез бүгенге дәресне кызыклы итеп үткәрәсегез киләме? (…)
• Бүгенге дәресебез бераз үзгәрәк булыр. Чөнки сез Габдулла Тукай әсәрләрен үзегез өйдә укыдыгыз һәм хәзер дәрестә шулар буенча бергәләп эшләрбез.
• Ә дәрескә нинди максат куяр идегез? (…)

3. Төп өлеш.

• Мин сезгә бүген дәрестә бераз эзләнү эшен тәкъдим итәр идем. Сез  Тукайның туган авыл,туган як
  аның табигате турында язылган  нинди  әсәрләрен беләсез? (…)
• “Шүрәле” әкиятендә кайсы авыл табигате тасвирлана?(…)

Ә хәзер парларда эшләп алырбыз. Сезнең алда бирем: таблицага  Кырлай һәм Мөслим авылы табигатен чагыштырып язарга.

• Әйдәгез әле, эшләгән эшләрегез буенча фикерләрне тыңлап үтик.(…)

Тукайча Кырлай авылының һәр ягы урман, ә бездә? (Тип-тигез болыннар, әрәмә)

Яшел болыннар хәтфәдәй юрган- шулай ук

Кечкенә авыл- Мөслим зур авыл

Инеш- бормаланып Ык елгасы ага

Һава торышы Тукайча, әмма Татарстан буенча иң кызу җәйләр, иң салкын кыш айлары бездә

Төз наратлар- катнаш урман(төрле агачлар)

Кып- кызыл җиләкләр- кура җиләк, бөрлегән, гөмбә

• Бик дөрес, афәрин! Сез Г.Тукайның табигать, туган як турында тагын  нинди шигырьләрен беләсез? (Җир йокысы, Бу кайсы вакыт)
• Сез ничек уйлыйсыз, җир йоклыймы? Кар астында тормыш барамы?(…)
• Әйдәгез хәзер “Җир йокысы” шигырен тыңлап үтик.

Тулырак…

“Сәламәтлек мөмкинлекләре чикләнгән балалар өчен Түбән Табын мәктәп-интернаты” дәүләт бюджет гомумибелем учреждениесе  тәрбияче Сәйфуллина  Вәсимә Әгъзәм кызы. Тема: Чисталык серләре (тәрбия сәгате).

Презентациясе

Максат:

1.Шәхси-гигиена предметларын дөрес куллану күнекмәләрен ныгыту.

2. Укучыларда чисталыкка, пөхтәлеккә омтылыш тәрбияләү.

3.Игътибарлылык, күзәтүчәнлек, хәтер сәләтен, фикерләү сәләтен үстерү.

4.Бармакларнын хәрәкәтчәнлеген үстерү.

Методлар:

Аңлату,тәрбияче һәм балаларнын эшчәнлеге, тәрбияченен сораулары һәм балаларнын җаваплары.

Техник җиһаз:

Компьютер, проектор.

Күрсәтмәлелек:

Серле тартма,су салынган савыт, шәхси- гигиена предметлары: сабын, солге,теш пастасы,теш щеткасы,мунчала,тарак; су салынган савытлар, энә, җеп, сәдәф,салфетка, элгеч, мендәрчек, рәсемнәр.

Шөгыль барышы.

1. Оештыруөлеше.

1). Классны туплау һәм уңай психологик халәт тудыру.

– Исәнмесез, балалар.

Әйдәгез әле, балалар,хәерле көн теләп,

Елмаеп алыйк әле бер-беребезгә,

Тәрбияче апага,

Малайларга һәм кызларга,

Олыга һәм кечегә,

Барыбызга да сәләм.

-Менә шулай елмаеп бер-беребезгә исәнлек-саулык телик. Чөнки исән-сау, сәламәт булганда гына безнен йөзләребездә елмаю булыр. Аз гына авырып китсәк тә,кәефебез төшә, йөзебездә шатлык-елмаю булмый. 

2. Төп өлеш.

1). –Барыбызның да сау-сәламәт, шат күңелле буласыбыз килә. Шулаймы? Аның өчен без чиста-пөхтә булырга, чисталык кагыйдәләрен үтәргә тиеш.

Бугенге тәрбия сәгатендә без чисталык серләренә төшенербез, чисталык кагыйдәләрен искә төшерербез.

Слайд № 1 ЧИСТАЛЫК КАГЫЙДӘЛӘРЕ.

2).-Хәзер мин сезгә сорау бирермен, ә сез җавабын әйтерсез.

-Иртән иртук йокыдан торгач нишлиләр?

-Укучыларнын җаваплары: урын җыялар,…

-Бик дөрес, балалар.

Слайд № 2

3).-Мин сезгә серле тартмачык алып килдем. Анын эчендә нәрсәләр икәнен беләсегез киләме?

-Мин сезгә табышмаклар әйтәм, ә сез җавапларын әйтегез.

1. Кирәк булам мунчада,

Минем исемем  (…).

Слайд № 3

2.Аккош кебек ак кына,

Йомшак кына, пакъ кына,

Көн дә сыйлый битемнән,

Элеп куям читеннән (…).

Слайд № 4

3.Үзе шома, күбеккә күмә,

Хуш исле ул,йә, кем белә? (…).

Слайд № 5

4.Он тугел – үзе ак, авызыңа куеп бак,

Тешне агарта,ап-ак итә,

Бу ни була, йә, әйтеп кара? (…).

Слайд № 6

5.Һәр көн иртән авызына капса,

Яратса аны кеше,

Беркайчан да сызламас та,

Ялтырап торыр теше. (…).

Слайд № 7

6. Тешләре күп – ашамый,

Чәчне җыя, матур итә,

Эре-эре тешләре,

Чәчне тарый үзләре (…). Тулырак…

 

Мөслим районы “Сәламәтлек мөмкинлекләре чикләнгән балалар өчен Түбән Табын мәктәп- интернаты”ның  китапханәчесе Хәлимова  Гүзәл Мирзәмөхәммәт кызы. Тема: “Китап – белем чишмәсе” дигән класстан тыш чара.

Максат: 

1. Китап турындагы белемнәрен тулыландыру, ныгыту, үз куллары белән китапларны янарту;

2. Укучыларның логик фикерләү сәләтен, иҗади эшчәнлеген үстерү.

3. Шигъри юллар, әкиятләр,мәкальләр аша туган телебезгә карата ихтирам, мәхәббәт тәрбияләү, аның белән горурлану хисләре тудыру.

Җиһазлау: 

мультимедиа слайдлары, китаплар күргәзмәсе, шигырьләр, мәкаль – әйтемнәр китаплары.

Китапхәнәче:  Исәнмесез, укучылар.Экранга карагыз эле. (Слайд)

Биредә табышмак язылган. Тыңлагыз һәм җавабын табыгыз. 

                   Кулдан кулга йөри ул,

Бөтен телдә сөйли ул.

Белмәгәне юк аның,

Көзгесе ул дөньяның.

Бик күп тел белсә дә,

Сөйләшми бер телдә дә.

Өйрәним, дисәң, өйрәтә,

Карышмый беркемгә дә.

Ул нәрсә? (Китап)

Китапхәнәче:  Әйе, укучылар. Безнең бүгенге бәйрәмебез дә китап турында.

Ул “Китап – белем чишмәсе” дип атала.

Кем күп белергә теләсә –

Китап була кулында.

Менә хәзер сүз башлыйбыз

Шул якын дус турында.

1 АЛЫП БАРУЧЫ: “Китап − белем чишмәсе” дигән мәкаль бар. Без китаплар аша тормышны өйрәнәбез, белем алабыз. Ә кешегә белем ни өчен кирәк, аның кеше тормышындагы әһәмияте нинди соң? Бер караганда, бик гади сораулар кебек. Әмма күп вакытта шундый гади сорауга җавап бирү кайбер нәрсәләрне яхшырак аңларга ярдәм итә.

2 АЛЫП БАРУЧЫ : Белем безнең тормышта искиткеч зур әһәмияткә ия. Белемнән башка йортлар да төзеп булмый, кешене дә дәвалап булмый, автомобиль дә йөртеп булмый, пианинода да уйнап булмый. Билгеле бер белем булмыйча, гомумән, берни дә эшләп булмый.

Техниканы белми торып, машинада бер метр да барып булмый. Анатомияне белми торып, кешегә дөрес итеп операция ясап булмый. Белемнең кеше тормышыңдагы әһәмияте турында күп мисаллар китереп булыр иде. Халык бу турыда бик белеп: “Белемсез бер эш тә чыкмый”, “Белемнән зур хәзинә юк”, “Белем − бәхет ачкычы, дәрәҗәнең баскычы”, − дигән.

Китапханәче– Әйдэгез әле белемнәрегезне тикшереп карыйк әле.Мин мәкалләр әйтәм,сез дәвам итегез. (Слайд)

• Китап – белем ………..(чишмәсе)

Белем алыйм дисәң ничаклы,

Сөй, хөрмәт ит, ярат……… (китапны).

• Китапсыз өй –………….. (тәрәзәсез бүлмә).
• Китапсыз көн – югалткан көн.
• Китап – бакча, андагы язулар- шул бакчаның ……..(гөлләре).
• Күп укысаң, ………….(күп белерсең).

Китапханәче: Укучылар, безнең кечкенэ апайларыбыз нинди китаплар укырга яраталар?

Балалар: экиятләр.

Китапханәче: Бик дорес, хәзер без сезнең белән әкиятләр иленә сәяхәт итеп алырбыз.

• алып баручы: Әкиятләр күп төрле булалар.Экиятләрдә яхшылык һәм яманлык, батырлы һәм яманлык, хәйләкәрлек,саранлык, юмартлык турында сойләнә.

Китапханәче: Укучылар, әйдәгез экранга карыйк әле.

2 алып баручы:

1.Кем басмага утырып алты чәчләре тараган? (Слайд )

Балалар:Су анасы.

2. Минемдә бит синең белән кытый-кытый уйныйсым килә! (Слайд )

Балалар: Шурәле.

3. Китте болар.Бара,һаман бара,бара,күренмидер күзләренә ак һәм кара. (Слайд 3)

Балалар: Кәҗә белән Сарык.

4.Бердән-бер көнне бу әтәчләр шулай бик каты кычкырышаннар һәм канга батышканчы сугышканнар.

Балалар: Тукмар белән чукмар. (Слайд )

5.Аягың төзәлгәч,киез итекләрне инде салкын көннәрдә бер дә салма,сүзне тыңла,тагын начар хәлгә калма. (Слайд )

 Балалар: Куян кызы. Тулырак…

Мөслим районы “Сәламәтлек  мөмкинлекләре чикләнгән балалар өчен Түбән Табын мәктәп-интернаты”ның татар теле һәм әдәбияты укытучысы Шайгарданова Илсөя Ринат кызы. Тема: “Икмәк өстәлгә ничек килә” 5 класста сыйныф сәгате.

Максат: 1. Балаларның игенчеләр хезмәте турындагы белемнәрен киңәйтү; Икмәк кадерен белергә өйрәтү.

2. Хезмәт күнекмәләре булдыру; үстерү.
3. Икмәккә, игенчеләр хезмәтенә карата яхшы караш тәрбияләү.

Җиһазлау:  “Мәктәптә бәйрәмнәр, кичәләр”китабы, плакатлар. “Икмәк – ил көче”; “Ашлык – кыйммәтенә тиңе юк хәзинә”; “Икмәк – тормыш тоткасы” һ.б.

Дәрес барышы:

Укытучы: Исәнмесез! Кулымда яңа гына мичтән чыккан күпереп пешкән түгәрәк икмәк. Никадәр кадерле ул, мәртәбәле ул, олы ул! Әллә нинди ризыклар торса да, синнән башка табында ямь юк! Табын падишаһы ул, тормыш падишаһы ул! Ул тамагыбызның тук булуын, тормышыбызның мул булуын раслый. Шушы икмәккә караган саен хозурлыгым арта, горурлыгым арта. Борыныма бәреп кергән хуш исендә иркен кырлар исен, җылысында туган туфрак җылысын тоям.

Ап – ак булып күпереп пешкән

Икмәк килгән өстәлгә.

Тирә – якка хуш ис сибә,

Табынга ямь өстәлә.

Укучы:   Кеше белгән гел янәшә Икмәк,

Кырда, юлда, табын янында.

Иң беренче өйгә икмәк керә,

Яңа йортка күчкән чагында.

Һәммәбездән өлкәнрәктә ул,

Яшәсәктә җирдә нихәтле,

Шуңа хөрмәтледер исеме аның,

Шуңа газиз, шуңа хикмәтле.

Укытучы: Икмәк! Никадәр бөек ул! Җир йөзендәге тау чаклы алтыннар да, мәрмәр сарайлар да – берсе дә аңа тиңләшә алмый. Юк, тиңләшә алмый. Әллә күп хезмәт куеп үстергәнгә шулаймы соң? Әллә авыр, кыен көннәр шулай кадерле иттеме сөң сине?.

Ф. Хуҗинның “Икмәк” нәсерен уку.

Бардыр анда картлар олылыгы

Һәм ирләрнең сынмас ныклыгы.

Садәлеге бардыр сабыйларның,

Әниләрнең күңел аклыгы.

• Әйе, өлкәннәр олылыгы бар ул икмәктә.

Иген игү борын – борыннан иң изге, иң мөкатдәс, иң дәрәҗәле эш саналган. Алтын бөртекләрне җир куенына чәчәргә чыгар алдыннан бабаларыбыз әйбәтләп мунча кергән, иң чиста күлмәкләрен кигән. Уракка төшәр алдыннанда шулай булган. Бабаларыбыз ризыкны Алтын – көмештән, якут – зөбәрҗәттән һәм асыл ташлардан өстен санап “Алтын тавы өстендә утырып та, ачуа үлүең бар” дигәннәр.

Бу чыннанда шулай.

З.Файзуллин “Икмәк булса табында” шигырен уку.

Тау актарып гәүһәр эзләгәндәй,

Ул авырлык белән табыла.

Күкрәгеңә терәп кискән чакта

Хуш исләре аңкый табынга.

• Балалар, шушындый тәмле икмәк кемнәрнең хезмәт җимеше микән? (игенчеләрнең)
• әйе, игенчеләрнең тырышлыгы белән ул безнең өстәлгә килә.
• Ә игенчеләр кыш буе нинди эшләр башкаралар соң? (кар тоту, тракторларны ремонтлау һ.б)
• Кар тоту ни өчен кирәк соң ул? Ни өчен тоталар аны? (җавапны тыңлау)
• Әйе, бу турыда халкыбызның сынамышларын искә төшерү дә урынлы булыр:

“Кырда кар калын булса, ашлык мул булыр”

“Агач бәсләнсә, уңыш яхшы булыр” Тулырак…

Татарстан Республикасы Сарман муниципаль районы МГБББУ “Сарман урта гомуми белем бирү мәктәбе”нең  I категорияле туган тел (татар теле) һәм әдәбияты укытучысы  Хатыйпова Гөлназ Рафис кызы.Тема: Әзһәр Габиди иҗаты. (6нчы сыйныфта дәрестән тыш уку дәресенең план-конспекты)

Дәреснең темасы: Якташ язучыбыз Әзһәр Габиди иҗаты белән танышу.

Максат:

1. Ә.Габидинең тормышы һәм иҗаты хакында тулырак мәглүмат бирү.
2. Укучыларның монологик һәм диалогик сөйләмнәрен үстерү.
3. Язучы иҗатына мәхәббәт уяту, якташ шагыйрьләребез белән горурлану хисе тәрбияләү.

Метапредмет нәтиҗәләр:

Танып-белү УУГ: кирәкле мәгълүматны эзләп табу, сорауларга җавап бирү, уй-фикерне аңлап һәм ирекле оештыру;

Коммуникатив УУГ: үз фикереңне тиешле дәрәҗәдә тулы һәм төгәл итеп әйтә белү;

Регулятив УУГ: яңа мәгълүматны алырга омтылу, үз фикереңне тиешле дәрәҗәдә тулы һәм төгәл итеп әйтә белү;

Шәхси нәтиҗәләр: Ә.Габидинең әсәрләре белән кызыксыну уяту, уку һәм сөйләмне камилләштерү, парлап эшләгәндә бер-береңә игътибарлы булу, җаваплылык хисе тәрбияләү.

Дәрес төре: яңа белемнәрне үзләштерү.

Предметара бәйләнеш: татар теле, музыка.

Эш төрләре: сорау-җавап, проблемалы сорау, синквейн, төркемнәрдә эшләү һ.б.

Җиһазлау: Ә.Габиди әсәрләреннән күргәзмә, презентация

Алдан әзерләнгән эшләр: укучыларны өч төркемгә бүлеп, һәрбер төркемгә Әзһәр Габидинең тормыш юлын, иҗатын, төрле өлкәдәге эшчәнлеген өйрәнергә  ярдәм итүче эш тәкъдим ителә.

1. Әзһәр Габидинең тормышыннан кызыклы материаллар тупларга, биографиясен әзерләргә.
2. Әзһәр Габидинең балалар өчен язылган шигырләре турында сөйләргә әзерләнергә.
3. Әзһәр Габиди иҗатында туган як темасы турында чыгыш ясарга әзерләнергә .

Дәрес барышы:

1. Мотивлаштыру-ориентлашу.

а)Уңай психологик халәт тудыру;

– Хәерле көн, укучылар! Кәефләрегез әйбәтме? Көнне яхшы сүз белән башласаң, бөтен көнең яхшы үтәр,-диләр. Әйдәгез әле, бер-беребезне яңа көн белән котлыйк. Кара-каршы партнерыгыз белән сәлам бирешегез, янәшә партнерларыгызның кулын кысып уңышлар теләгез.

Шушы күтәренке кәефтә дәресебезне башлап җибәрик

ә) белемнәрне тигезләү.

-Үткән дәрестә без нинди УМ тикшердек?

Көтелгән җавап: Якташ язучыбыз Дамир Гарифуллинның тормыш юлы, иҗаты  белән таныштык.

2. Үткән тема искә төшерелә (синквейн).Үзбәя

Дамир Гарифуллин

Моңлы, бөек

Иҗат итә, яза, эшли

Туган як җырчысы

Шагыйрь

1. II. УМ кую ситуациясе.

-Укучылар, без  бүген дә якташ шагыйрьләребезнең иҗатын өйрәнүне дәвам итәчәкбез.Экранга карагыз әле. Мин сезгә шигырь юллары укыйм, ә сез аның кемнеке икәнен әйтеп карарсыз.

Әткәй, әнкәй, кара әле,

Айны кем китеп алган?

Кайчан гына тулы иде,

Бүген яртыга калган.

Очучы абыйлар әллә

Анда менеп җиткәнме?

Маратка кызык булсын дип,

Айның читен киткәнме?

Укучылар фикерләрен әйтәләр

-Әзһәр Габидинең “Айны кем китеп алган?” шигыре

-Булдырдыгыз, әйе, бу Әзһәр Габидинең “Айны кем китеп алган?”   дигән шигыре.

-Димәк, без бүген кемнең иҗаты турында сөйләшербез икән?

-Ә.Габиди, аның тормыш юлын, иҗатын өйрәнәбез.

– Ә кем икән соң ул Әзһәр Габиди?

-Бу сорауга җавапны табу өчен ,сүзне төркемнәргә бирәбез. Иң беренче сүз 1нче төркемгә бирелә.

(берничә укучы сөйли, презентация күрсәтелә) 

1 нче төркем

Әзһәр Сәмигулла улы Габидуллин  1926 елның 26 сентябрендә Сарман районы Чукмарлы авылында урта хәлле крестьян гаиләсендә туа. Җидееллык мәктәпне бетереп, Сарман урта мәктәбендә укып, унынчы классны тәмамлап, фронтка китә һәм, яраланып, госпитальләрдә ята. 1945 елда «Тревога» исемле фронт газетасы типографиясендә аның «Борылмалы юллардан» исемле китабы басыла.

Әзһәр ага Габиди соңгы елларда бик актив язган, еш кына газета-журналларда шигырьләре басылып чыккан. Әзһәр ага Габиди 1947-1950 нче елларда «Чулпан» колхозында хисапчы ярдәмчесе, хужалык мөдире булып эшли. Минзәлә педагогия училищесын тәмамлагач, Ләке, Морбаш, Чукмарлы сигезьеллык мәктәпләрендә укыта. 1942 нче елда районның «Югары уңыш өчен» газетасында аның «Фашизмга үлем», «Җиңү өчен» исемле тәүге шигырьләре дөнья күрә.

-Яхшы, укучылар, сез бик яхшы әзерләнгәнсез, рәхмәт!

-Ә хәзер сүзне икенче төркемгә бирәбез.

2 нче төркем

Әзһәр ага Габиди башлыча балалар шигъриятенә хезмәт итте. Язучының бүгенге көнгә балалар өчен «Тапкырҗан табышмаклары», «Кошчыгым», «Калган эшкә кар ява», «Таң сәгате»,  «Без яз дуслары», «Югалган кояш» китаплары дөнья күргән.Аның балалар өчен язган шигырьләре туган як, андагы вакыйгалар, күренешләр турында. Аларның һәркайсына шагыйрь балалар күзлегеннән карап бәя бирә.Төрле образлар аша ул туган як җиренең уңдырышлылыгы, муллыгы турында сөйли. Ә. Габиди балалар психологиясенә хас булган тискәре сыйфатлардан көлә, уңай сыйфатларга, киресенчә, дан җырлый, бу сыйфатларны яшь укучыда күрергә тели. Бу турыда шагыйрь ачыктан-ачык әйтми, ә бәлки киная белән яшь укучыга нәтиҗәләр ясарлык итеп сөйли. «Һавалы чеби» шигырендәге чуар тавык чебие кебек һаваланып йөрсәң, песи тырнагына эләгерсең, «аерылганны аю түгел, песи дә ашый». Карак мәче кебек булсаң, келәткә кереп май урлап йөрсәң, тычкан көләрлек хәлдә калырсың, -ди язучы.

Язучының кайбер          шигырьләре хезмәткә, батырлыкка, кыюлыкка чакыра, төрле профессия кешеләренә хөрмәт һәм мәхәббәт тәрбияли. «Бал кортлары», «Кораб», «Җайдаклар», «Җырлы урамнар» «Шофер» шигырьләре шундыйлардан. Алар да балалар теле белән, бала күңеленә барып җитәрлек итеп язылган. Шулай ук автор төрле күренешләргә бала күзаллавынча бәя бирә белә. Өч яшьлек Әбүзәргә ап-ак мыек үскән. Мондый хәлнең булуы мөмкинме соң? Мөмкин икән шул: «Мыеклы малай»–шигыре. Шагыйрьнең нәни геройлары гел яхшылык эшләүдә. («Елка», «Аптырап калмаган»,«Гөләндәм сәгате», «Нигә уты күренми»). Балалар тормышны үзләренчә өйрәнәләр. Мондый шигырьләрне укып үскәч, алар, һичшиксез, акны карадан, яхшыны начардан аера беләләр.

• Яхшы, рәхмәт, укучылар, бик кызыклы мәгълүматлар туплагансыз, рәхмәт.

Ял моменты

-Укучылар, ә хәзер әйдәгез бераз ял итеп алабыз.

Укытучы

– Балаларның зиһенен баетуда, уйлау-фикерләү сәләтен үстерүдә дә Әзһәр аганың күп кенә табышмаклары игътибарга лаек.

Әйдәгез әле, без дә зиһеннәребезне тикшереп, «Булсаң зирәк -әйт тизрәк!»-дигән табышмак әйтү уенын уйнап алыйк. Тулырак…