Мөгаллим язмалары

“TALIS”-2018 нәтиҗәләре.

  Шул исәптән, “TALIS”-2018дә РФнең дә 14 регионыннан 4 мең укытучы катнашты. “TALIS”ның асылы – укытучылар һәм мәктәп директорларыннан компьютерлаштырылган сорашу уздырудан гыйбарәт. Шуның нигезендә мәктәп эчендәге педагогик, методик һәм социаль хәлләр турында мәгълүмат җыела. Тикшерү нәтиҗәләре мәгариф системасын тулаем күз алдына китерергә ярдәм итә. Рособрнадзордагылар әйтүенчә, бу инде өченче цикл. Беренчесе – 2008нче, икенчесе – 2013нче елда булган иде. 2018нче елгы тикшерүләрдән соң түбәндәгеләр билгеле булды.

  1.Укытучы һөнәре элеккечә күпчелек илләрдә хатын-кызлар хезмәте булып кала бирә. Россиядәге укытучыларның 85%ы хатын-кызлар. Башка илләрдә – 70%. Латвиядә бездәгедән күбрәк – 89%. Россиядәгедән азраклары Япония (42%), Согуд Гарәбстаны (52%), Нидерланд (53%).

   2.Рәсәйдә укытучы булып эшләүчеләрнең уртача яше – 52 ел. 30 яшькә кадәргеләр – 11%, 30дан 49 яшькә кадәргеләр – 47% тәшкил итә. 50не узганнар барлык илләрдән дә уздыра – 42% (аларда-31%). Илдәге укытучыларның 30%ы 50 белән 59 яшь арасында. Сорашулардан күренгәнчә, безнең ил укытучылары уртача 21 ел эшлиләр. Бу башка илләрдән 4 елга артыграк. Ә менә Төркия яшь укытучылар саны буенча рекордсмен. Алар барлык укытучыларның 43%ын алып торалар.

3. Россия мәктәпләрендәге директорларның уртача яшьләре 40тан 59га кадәр. Тагын шул күренә: директорлар мәктәптәге педагогик-методик эш белән аз шөгыльләнәләр, уку-укыту планнарын төзүдә катнашмыйлар. Мәктәптәге укытучылар һәм укучылар белән кирәгенчә идарә итмиләр. Директорлар эшкә алдан хәзерләнмичә, тиешле квалификацион белемнәр тупламыйча керешәләр. Бары 19%ы гына директорлар хәзерләү курсларын узган була. Ә башка илләрдә һәр өченче директорның берсе алдан ук директор булып эшләү өчен махсус белемнәрне үзләштерә. Россия мәктәпләрендә директорлар гадәттә 11 елдан артык эшләмиләр.Тагын бер үзенчәлек: Рәсәй директорлары үзләренә укыту сәгатьләре дә алалар. Чит ил директоры укытмый, алар менеджер вазыйфасын гына башкара.

4. Бездәге укытучыларның 95%ы педагогик белемгә ия. Һәм алар нигездә бер фән укыталар. Ә Европа илләрендә укытучыларның 53%ы берьюлы берничә предметны укыта.

5. Безнең укытучылар эш урыннарын үзгәртергә теләмиләр. Башка илләрдәге укытучылар һәр ун ел саен эш урыннарын үзгәртеп торалар. Япония белән Сингапурда, мәсәлән, ротация сәясәте үткәрелә. Укытучылар белем һәм тәҗрибәләрен киңәйтү өчен мәҗбүри рәвештә эш урыннарын алыштырырга тиешләр.

6. Россия укытучыларының эш сәгате – 46 сәгатькә кадәр сузыла. Бу сорашуда катнашкан 48 ил арасындагы иң югары сан. Башка илләрдә ул 38 сәгатьтән артмый. Эш вакытының өчтән берен административ-кәгазь эшләре – төрле отчетлар язу алып тора. Мондый эшләргә атнага 4 сәгать сарыф ителә.

7. 7. Россиядә укытучы булып эшләү өчен һич югы бакалавриат бетерергә кирәк, бу 4 ел уку дигән сүз. Ләкин уку программалары шундый итеп төзелгән: практика өчен вакыт бик аз каралган.

8. Безнең булачак укытучыларның күбесе чынлыкта мәктәпкә барырга җыенмыйлар икән. Педагогик уку йортларын ел саен уртача 100 мең студент тәмамлый. Сорашулардан күренгәнчә, аларның бары 10%ы гына мәктәпкә бару турында уйлый. 80% абитуриент диплом алу һәм югары гуманитар белем алу өчен генә укырга керүләрен белдергәннәр. Ләкин соңгы ике елда яшьләрнең мәктәпләргә килүләре арткан. Бездә хәзер кайбер шәһәр мәктәпләрендә фән кандидатларын һәм дәрәҗәле уку йортларын тәмамлаучыларны да очратырга мөмкин.

Хәзер конкрет аерым илләрдәге хәлләрне карап үтик.

 Польша. Польшада укытучыларга хезмәт хакы (1300$) илдә эшләүче башкаларныкыннан азрак булу сәбәпле, мәктәптә эшләүче укытучыларның 75%ы башка эшкә күчәргә тели. Укытучыларның күбесе 1.5 ставкага эшли, ләкин эш вакыты 27 сәгатьтән артырга тиеш түгел. Моннан тыш ул атнага 2 сәгать бушлай эшләргә тиеш (экскурсияләргә алып бару, түгәрәкләр үткәрү һ.б.)

Германия. Бу илдә үз эшләреннән иң канәгать кешеләр – укытучылар. Чөнки башкалар 2500 еврога эшләгәндә, укытучылар 3500 евро алалар.Эш сәгате – атнага 25 сәгать. Укытучыларга чиновник статусы бирелә, димәк алар налогларны азрак түлиләр һәм картлык пенсиясен күбрәк алалар. Немец укытучысы ирекле эш графигы белән эшли. (Буш сәгатьләрендә аны берәү дә мәктәптә тота алмый). Алар репетиторлык белән, бигрәк тә үз мәктәпләрендәге балалар белән шөгыльләнмиләр.

Төркия. Хезмәт хакы – 1000$. Әле моңа тагын өстәмәләр бар. Мәсәлән, фәнни дәрәҗә, квалификация күтәрү, үз балалары өчен. Юлда йөрү өчен 50% ташлама бирелә. Кыска эш көне белән эшлиләр.

 Бу илдә укытучыларны гаиләгә кунакка чакыру гадәти хәл. Укытучыларга бүләк бирү тыелмый, киресенчә төрек гаиләләре үз балаларын укытучыларга бик еш бүләкләр бирәләр.

Франция. Укытучылар башкаларга караганда күбрәк – 2068 евро алалар. Музейларга керү бушлай. Укучыларга өй эше бирелми. Укытучылар дәүләт хезмәткәрләре статусына керәләр. Укытучы пенсиядә эшләвен дәвам итсә, аңа һәр квартал саен 0,75% өстәмә түләнә. Махсус мәктәпләрдә эшләүчеләргә өстәмә түләнә. Мәсәлән, иммигрантларны укытучыларга 100 евро артык бирәләр.

Бөекбритания. Бу илдә укытучылар шулай ук начар хезмәт хакы алмыйлар. Ул уртача – 3650$ . Укытучылар ничә сәгать укытуларына карамастан, көн буе мәктәптә булырга тиешләр (8.30-15.30).Үз мәктәпләре укучыларына өстәмә сәгатьләр бирү тыелган. Шәхси мәктәп укытучыларына бөтенләй рөхсәт юк.

Испания. Укытучыларның эш күләме – атнасына 40 сәгать. Хезмәт хакы алай мактанырлык түгел. 1500-2000 евро тирәсендә. Бернинди өстәмә түләүләр, льготалар юк. 30 ел стажы булганнар 60 яшьтән пенсиягә китә алалар. Ә болай пенсия яше – 65.

Кытай. Кытайда укытучы һөнәре мактаулы эшләрнең берсе. Укытучылар чиновник дәрәҗәсенә ия кешеләр. Пекин һәм Шанхай кебек шәһәрләрдә эшләүчеләр 15000 долларга кадәр алырга мөмкиннәр. Әмма күпчелекнең хезмәт хакы 590 доллар тирәсендә. Укытучыларга күп өстенлекләр каралган. Мәсәлән, льготалы дәвалану, ипотека кредиты һәм төрле социаль ярдәмнәр.

Финляндия. Укытучының уртача хезмәт хакы – айга 2500$. Бу артык зур сумма булмаса да, дәрәҗәле хезмәт санала.Илдә педагогларга ихтыяҗ юк дип әйтерлек.

АКШ. Америкада башлангыч һәм урта белем бирү өлкәсендә эшләү хәйран авыр эшләрнең берсе. Хезмәт хакы төрле штатларда төрлечә. Атнага 40 сәгать эшлиләр. Укытучыларның күбесе хатын-кызлар. Укытучының квалификациясенә карап, 42 дән 68 мең долларга кадәр булырга мөмкин. Ә болай укытучылар уртача 59 мең доллар алалар. Моңа өстәп кыйммәт булмаган, әмма сыйфатлы медицина страховкасы һәм югары пенсия бирелә.Җәйге ял вакыты – 2 ай.

Югары белемне иң яхшы бирүче илләр рейтингы.( QS буенча). 

Тулырак…

«Сәламәтлек мөмкинлекләре чикләнгән балалар өчен Яңа Кенәр мәктәп-интернаты» дәүләт бюджет гомуми белем учреждениесенең югары категорияле укытучы – логопеды Хәбибрахманова Мөслимә Рөстәм кызы. Укыту-тәрбия эшләре буенча директор урынбасары. Тема: “С” һәм “Ш” авазларын чагыштырып аеру.

Акыл үсешендә кимчелекләре булган балаларның сөйләмендәге кимчелекләр күп таралган, ягъни күпчелек балаларда очратырга мөмкин. Ул кимчелекләрне төзәтү системалы эш алып баруны тәлап итә. “С” һәм “Ш” авазларын бутау иң күп таралаган хаталарның берсе. Бу авазлар ясалу урыны белән генә аерыла, шунлыктан балалар аларны еш бутыйлар. Акыл үсешендә кимчелекләре булган балаларны дөрес сөйләшергә өйрәтү җиңел бирелми, шуңа күрә эшне һәръяклап уйлап, уен элементлары кертеп оештырырга кирәк.

Дәрес темасы: “”С” һәм “ш” авазларын чагыштырып аеру”

Максат: “С” һәм “ш” авазларының дөрес әйтелешен иҗекләрдә, сүзләрдә, җөмләләрдә ныгыту

Бурычлар:

Белем бирү : “С” һәм “ш” авазларын ишетеп аерырга, сүзләрдә дөрес әйтергә, дөрес язарга өйрәтү.

Коррекцион – үстерелешле: вак моториканы һәм артикуляцион моториканы үстерү; фонемаларны тыңлап (ишетеп) кабул итү сәләтен үстерү,; грамматик категорияләрне ныгыту; сүзлек запасын тулыландыру; сүзтезмәләр, җөмләләр төзү күнегүләре аша тулы сөйләмгә омтылыш тәрбияләү; Коррекцион – тәрбияви: тыңлау һәм логопедның күрсәтмәләрен төгәл үтәргә өйрәтү, үз сөйләмеңне контрольдә тоту, белем алуга омтылыш тәрбияләү.

Җиһазлау: презентация, кисмә рәсемнәр, предмет рәсемнәре, проектор, ноутбук, көзгеләр.

Дәрес барышы.

I. Оештыру өлеше. Уңай психологик хәләт тудыру.
– Исәнсесез! Балалар, кәефләрегез ничек? Бер – беребезгә карап елмайдык. Бер-беребезне сәламләдек. Утырыгыз, дәресебезне башлыйбыз. Ә хәзер әйдәгез, яхшы кәефне үзебезгә борын аша сулап кертик, ә начарын сабын куыкларына авыз аша өреп очырыйк!
сулыш алуны ныгыту күнегүләре: сабын куыгы очыру;
II. Дәрес темасын ачыклау. Темасын һәм максатын әйтү.
– Хәзер мин сезгә кисмә рәсемнәр бирәм. Шулардан рәсем төзибез.
– Нинди рәсемнәр килеп чыкты. (шүрәле, су анасы)
– Бу геройлар сезгә танышмы? Алар кайсы әкиятләрдән?
– Су анасы сүзе нинди аваздан башлана?
– Шүрәле сүзе нинди аваздан башлана?
– Без сезнең белән “с” һәм “ш” авазлары н аерырга өйрәнәчәкбез.

III. Төп өлеш.
1.Артикуляцион гимнастика.
– Ярар, балалар, булдырдыгыз, начар кәефләр очып китеп, югалдылар.Хәзер инде, бүгенге дәрестә бик матур итеп сөйләшер өчен авызыбызга, телебезгә гимнастика ясап алыйк:
– «Көрәк» — киң җәелгән тел бер хәрәкәтсез аскы ирендә ята, очы аз гына аска караган;
– «касә» — авыз ачык, киң җәелгән тел уртада, кәсә формасын ала;
– «касә»не эчкә, тешләр артына кертеп-чыгарып йөр тергә;
– «тәмле бал» — өске иренгә «бал буялган», киң җәелгән тел белән, өске ирендәге балны ялап алырга;
– «гөмбә» — киң җәелгән телне аңкауга ябыштырырга, шул халәттә авызны зур итеп ачып ябарга (телнең кереше тартылырга, ә тел аңкаудан ычкынмаска тиеш);
– «кәсә»не эчкә, тешләр артына кертеп, телнең уртасына өрергә.

2. Авазларның артикуляциясен ачыклау һәм характеристика бирү.
– Әйдәгез, хәзер авазларның артикуляциясен искә төшерик эле. Көзгеләр белән эшлибез.

“С” авазы – Бу авазларны әйткәндә иреннәр, елмайгандагы кебек, бераз ачыла. Телнең киң очы аскы тешләргә, берникадәр теш уртларына тиеп тора. Тел аркасының алгы өлеше озынча ялгашсыман хәлгә килеп, өске уртларга таба күтәрелә төшә, һәм тар гына ярык барлыкка килә. Ярыктан салкын һава агымы килә. Үпкәдән килә торган һава, телнең ялгашсыман ачыклыгыннан һәм тешләр арасыннан чыгып, с авазын барлыкка китерә. Тавыш ярылары эшләми. Бу аваз – тартык, саңгырау.

“Ш” авазы – Ш авазын әйткәндә, иреннәр түгәрәкләнеп бераз алга сузыла. Тешләр бераз кысынкы була. Телнең киң очы өске теш уртларының арткы ягына күтәрелә, ләкин каты аңкауга тими. Телнең кырыйлары азау тешләргә кысылып бераз күтәрелә. Тел уртасыннан җылы һава агымы килә. Тавыш ярылары эшләми. “Ш” авазы шулай ук тартык, саңгырау.
3. Хәрефләрне искә төшерү.
– Балалар “С” хәрефе нәрсәгә охшаган. (Ярым айга).
“Ш” хәрефе нәрсәгә охшаган. (Сәнәккә). Хәзер шушы хәрефләрне дәфтәрләргә язабыз.

4.Авазларны ныгыту. Авазларны уклар буенча кабатлау.
Презентация буенча “С” һәм “Ш” авазларын кабатлау. Ук аска күрсәткәндә “С” авазын әйтәбез, ә ук өскә күрсәтсә “Ш” авазын әйтәбез.

5. Авазларны иҗекләрдә ныгыту
Бирелгән иҗеләрне уку
Са – ша Ша – са
Со – шо Шо – со
Су – шу Шу – су
Ша – са – ша Ша – са – ша -са
Шу – су – шу Шу – су – шу – су
Шо – со – шо Шо – со – шо – со
6. Авазларны сүзләрдә ныгыту
1) Су анасы белән Шүрәлегә бүләкләр бирү. Рәсемнәрне тактага Су анасы һәм Шүрәле рәсемнәре астына магнитлар белән беркетеп куй.)
Предметлы рәсемнәрне атыйбыз. (презентация буенча). Сүздә “Ш” авазы булса рәсемне шүрәлегә бүләк итәбез, “С” авазы булса су анасына бүләк итәбез. (рәсемнәр –шар, машина, шарф, шикәр, кишер, шамак, кашык, самолёт, сарымсак, суган, сабын )

2) Рәсемнәр арасыннан
– яшелчәләрне аерып алабыз (сарымсак, суган, кишер
– уенчыкларны аерып алабыз (шар, машина, шакмак, самолёт)
7. Ял минуты “Шар кабарту “ уены.
Балалар, кулга- кул тотынышып. түгәрәккә басалар. Уенның сүзләрен кабатлап түгәрәк буенча йөриләр.
– Шар алып килдем сезгә, әйдә кабартыйк бергә.
– Ш – ш – ш – ш – ш! (түгәрәк җәелә)
– Шар кабарды, кабарды, кабарды да . . . шартлады!
Балалар кулларын як – якка җәяләр һәм чүгәлиләр.
– С – с – с – с – с!
7. Авазларны җөмләләрдә ныгыту

1) “Дүртенчесе артык” уены.
– Рәсемнәрне атыйбыз. Кайсы рәсем артык? Ни өчен? Тулы җөмлә белән җавап бирәбез.
– Кувшин, шакмак, кәстрүл, кашык. Шакмак артык, чөнки ул – уенчык, ә калганнары савыт – сабалар.
– Сарымсак, груша, суган, шалкан. Груша артык, чөнки ул – җиләк – җимеш, ә калганнары яшелчәләр.

– Шарф, башлык, шортик, шар. Шар артык, чөнки ул – уенчык, ә калганнары киемнәр.

2) “Нишлиләр?” уены
Презентациядә сүз урынына рәсем куелган җөмләләр бирелә. Балалар, рәсемне атап, җөмлә төзеп җавап бирәләр.
(Карандаш) белән ясыйлар.
(Кашык) белән ашыйлар.
(Самолет) белән очалар.
(Чана) белән шуалар.
(Себерке) белән себерәләр.
(Сабын) белән юыналар.
(Шар) белән уйныйлар.

3) “Ышанам, ышанмыйм” уены.
Укытучы – логопед сораулар бирә, ә балалар “ышанам”, “ышанмыйм” сүзләрен кулланып тулы җавап бирәләр.
– Самолет тимер юлдан йори.
– Ышанмыйм, самолет тимер юлдан йорми, ә һавадан оча.
– Кашык белән рәсем ясыйлар.
– Ышанмыйм, кашык белән рәсем ясамыйлар, ә ашыйлар.
– Кыш көне кар ява.
– Ышанам, кыш көне кар ява.
– Сыерчыклар яз көне җылы якларга очып китәләр.
– Ышанмыйм, чөнки сыерчыклар яз көне җылы якларга очып китмиләр, ә очып кайталар.

4) “Язучылар” уены
Балалар без сезнең белән язучылар кебек мтур җөмләләр төзеп әйтәчәкбез.
Презентациядә бирелгән җөмләләрне предмет исемнәре белән тулыландыру.

Шамил …… белән уйный.
(рәсемнәр – автобус, савыт – саба, пистолет, самолет).
Сания …. турында сөйли.
(рәсемнәр – башлык, шарф, машина, шампунь, кувшин).

8. Дәресне йомгаклау. Рефлексия.
– Без нинди авазларны аерырга өйрәндек?
– Сезгә нинди эш төрләре күбрәк ошады?
– Сезнең кәефегез нинди? Смайликлар ярдәмендә кәрсәтегез әле!
– Балалар барыгыз да бик тырышып шөгыльләндегез минем дә кәефем бик эйбәт! (укытучы балаларга елмаюлы смайликны күрсәтә) 

Казан шәһәре муниципаль бюджет гомуми белем бирү учреждениесе 96 нчы гимназиянең 1 нче квалификацион категорияле татар теле һәм әдәбияты укытучысы Сафина Лилия Иншат кызының фәнни-тикшеренү эше. Тема: Туфан Миңнуллин иҗатында ир-ат образының чагылышы.

Кереш сүз

Халкым тарихының һәр чылбырында аны әйдәп, алга алып баручы затлар булган. Габдулла Тукай, Гаяз Исхакый, Туфан Миңнуллин. Аларны берләштереп торган төп сыйфатлар милләткә юл күрсәтү, аны яктылыкка чыгарырга омтылу иде. Һәр өчесе дә кояшка карап очучы бөркетләр сыман милләтне биеклеккә әйдәделәр,  аның юлында якты маяк булып тордылар.

Бүген мин шуларның берсе – Туфан Миңнуллин турында сөйләргә телим. Татар мәктәпләренең, авылларының бетүгә таба баруы да, эчкечелекнең милләтне артка сөйрәве дә аны бик борчыган. Мәктәпләрдә белем бирү һәм тәрбия эше дә, авыл халкының тормышы,  аналар һәм балалар мәсьәләсе дә кызыксындырган Туфан абыйны. Аның әсәрләрендә чагылыш тапкан бу проблемалар беркемне дә битараф калдырмаган, югарыда утыручы түрәләргә дә аның фикере белән килешергә туры килгән. Күп кенә авылларда татар мәктәпләре сакланып калган икән, монда, һичшиксез, Туфан Миңнуллинның роле зур.

Туфан Миңнуллин үзе яшәгән чорның акыллы философы да, милләтнең маягы да булды. Гомер буе үз максатына, хыялларына хыянәт итмичә, милләтебезнең барлык проблемаларын йөрәге аша уздырып, нык ихтыярлы көрәшче булып яшәгән ул. Болар бар да аның иҗатында чагылыш тапмыйча калмаган, шуңа күрә аның әсәрләрен өйрәнү бүген дә актуаль булып тора.

Туфан абый һәрчак гади халыкның күңелен тырнап торган проблемаларны кузгатып, аларны чишү юлларын күрсәтергә тырышты. Аның һәр чыгышы төшенкелеккә бирелә башлаган күңелләрне уятып, башны югары тотарга һәм алга карап атларга ярдәм итә иде. Бүген мин аның турында үз сүземне әйтмичә кала алмыйм: драматургның иҗатына таянып язылган фәнни хезмәтемне тәкъдим итәм.

Бу хезмәтемдә мин Туфан Миңнуллин иҗатына карата үзем аңлаганча бәя бирергә, фикеремне белдерергә һәм мине уйландырган сорауларга җавап табарга телим. Аның драматургиясе ни өчен халыкны җәлеп итә алган? Моңа ачыклык кертү өчен, мин “Туфан Миңнуллин иҗатында ир-ат образының чагылышы” темасын сайладым. Фәнни хезмәтемнең төп максаты драматургның төрле әсәрләрендә сурәтләнгән ир-ат образларына хас үзенчәлекләрне ачып бирү һәм аларның җәмгыятьтә тоткан төп урыннарын ассызыклап, дөрес бәя бирү булды.

Максатыма ирешү өчен, түбәндәге бурычларны хәл итәргә туры килде.

Беренче бурычым драматургның кайбер әсәрләре белән танышып чыгу булды. Болар – “Без бит авыл малае!”, “Нигез ташлары”, “Әлдермештән Әлмәндәр”, “Мулла” әсәрләре.

Икенче бурычым әдип әһәмиятле дип санаган проблемаларны барлау, аларга нигезләнеп, нәтиҗәләр ясау  булып торды.

Өченче бурычым башкалар фикерен кабатламыйча, үзем аңлаганча, Туфан абый иҗатына объектив якын килеп, ул әйтергә теләгән уй-фикергә ачыклык кертергә тырышу булды.

1. Туфан Миңнуллин турында

Туфан Миңнуллин 1935 елда Кама Тамагы районы Олы Мәрәтхуҗа авылында дөньяга килгән. 1956-1961 елларда ул Мәскәүдә М.С.Щепкин исемендәге Театр училищесында укый. Туфан Миңнуллин – илледән артык драма һәм комедияләр авторы. Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры сәхнәсендә генә дә аның егерме алты пьесасы буенча спектакльләр куелган.

Аның иҗаты хөкүмәтебез тарафыннан югары бәяләнде. Ул “Нигез ташлары” комедиясе өчен 1974 елда Республика яшьләр оешмасының М.Җәлил исемендәге премиясенә, шулай ук “Ай булмаса, йолдыз бар” драмасы өчен Татарстан Республикасының Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләгенә һәм “Әлдермештән Әлмәндәр” спектакле өчен Россиянең К.Станиславский исемендәге Дәүләт бүләгенә ия булды.

1969 елда драматург СССР (Татарстан) Язучылар берлегенә кабул ителгән. Татарстан Республикасының халык язучысы Туфан Миңнуллин озак еллар дәвамында Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты булып эшләде.

Туфан абый әсәрләре белән танышам. Укыган саен, аны борчыган проблемаларның никадәр тирән булуын тоя барам. Бигрәк тә татар авылларын саклап калу проблемасы борчыган аны. Ул бу катлаулы мәсьәләне чишүдә төп көч итеп, какшамас рухлы, үз дигәнен эшли ала торган көчле ир-атларны санаган. Авылны саклап калу проблемасын хәл итүнең юллары төрле булганга күрә, аның әсәрләрендә чагылыш тапкан ир-ат образлары да төрле-төрле. Бу геройларны авылны ярату, аның киләчәге өчен борчылу, туган җиреңә җаның-тәнең белән хезмәт итү, җиргә нык басып тору кебек сыйфатлар берләштереп тора.

2. Туфан Миңнуллин иҗатында ир-ат образының чагылышы

2.1. “Без бит авыл малае!” драмасына анализ

Драматург 1967 елда “Без бит авыл малае!” драмасын яратып иҗат иткән. Бу аның төп герой Иртуган образына мөнәсәбәтендә чагыла. Ир-егетләрнең көчлеләре генә иң авыр каршылыкларны да җиңәргә сәләтле. Тирә-яктагы авыллар бетеп, күпләр район үзәгенә, шәһәрләргә таралсалар да, Иртуган авылын ташлап китми. Туган авылында бер аның гаиләсе генә яшәп кала. Бу – район өчен хурлыклы күренеш. Димәк, ничек булса да, бу гаилә башлыгын җиңәргә кирәк. Шуңа күрә бер генә йортлы бу авылга көн саен авыл советы вәкиле килеп, аны үгетли, куркыта. Кечкенә авылларны бетереп, үзәктәге авылларга кушу мәсьәләсенә карата Иртуганның үз карашы бар. Авыл яшәргә тиеш. Тирә-яктагы кырларны сөреп, болыннарында терлек асрап яшәргә хакы бар авыл халкының. Нигезеңне таркатып күчеп китү табигатьнең бу почмагына килеп утырган борынгы бабайларның рухын рәнҗетү булыр иде. Әсәрнең беренче битләреннән үк Иртуганның акыллы, көчле рухлы чын җир кешесе булуын күрәсең. Аны беркем дә үз җиреннән кузгата алмаячак икәнлеге көн кебек ачык.

 Башка авылдашларының да китәсе килмәгәндер, мөгаен, тик аларның туган җиргә мәхәббәтләре Иртуганныкы кебек үк көчле булмавы көн кебек ачык. Авылда Иртуган кебекләр күбрәк булган саен, аның яшәү тарихы гасырларга сузылачак.  Иртуган образына сокланмыйча мөмкин түгел. Анда ышандыру көче зур. Ул үзенең балаларында да туган җиргә мәхәббәт тәрбияли. Олы улын күрше авыл кызына өйләндереп, үз авылында аны башка чыгарырга җыена, янәшәдә генә йорт җиткерергә әзерләнә. Башка балаларын да шул рухта тәрбияли. Елап яшәүчеләрне җене сөймәгән драматург көчле рухлы Иртуган кебекләргә шул рәвешле мәдхия укыган. Чиләгенә күрә капкачы, диләр бит. Хатыны да ирен санлап, балалары каршында аның абруен күтәреп, сүзеннән чыкмыйча яши. Болай яшәү ирен ярты сүздән аңлый торган хатынның да, иренең дә абруен гына арттыра.

 Бу очракта да Туфан абый хаклы. Ул хатын-кызның төпле акыллы, йомшак холыклы, миһербанлы, зирәк булуын һәрвакыт хуплаган. Иртуганның хатыны да үзе кебек акыллы, иренә, балаларына терәк-таяныч булып тора. Әйе, ир кеше дә, хатын-кыз да үз урынында булырга тиеш, һәрберсенең тормышта үз роле бар, дияргә тели драматург. Иртуган хатынын бик хөрмәт итә, аның сүзенә колак сала. Алар бер үк уй белән яшиләр. Бердәм булгач, аларны авылдан күчерергә теләүчеләрнең дә ниятләре барып чыкмаячаклыгы күренеп тора. Иртуган гаиләсе таралган авылны кабат яңартачагына беркем дә шикләнми. Авылны әнә шундый көчле кешеләр генә таралып бетүдән саклый алачак. Горур образлар иҗат итеп, драматург барыбызны да тәрбияли, уйланырга мәҗбүр итә. Минемчә, бу әсәре белән ул күпләргә дөрес юлны табарга ярдәм иткәндер.

2.2. “Нигез ташлары” комедиясенә анализ

“Нигез ташлары” пьесасының төп герое – Гарифулла карт. Чын авыл ир-атларына хас ныклык та, түземлелек тә бар анда, дүрт улына таяныч та ул. Аны үз авылының бетә баруы борчый. Элекке 500 йортлык авылда хәзер 50 йорт кына калган. Бу авыл кечкенә дип, мәктәпне япканнар. Министр улы да ярдәм итә алмаган. Минем аңлавымча, ул аны булдыра алмаган. Гарифулла чын-чынлап авылы өчен кайгыра. Авылны кем тараткан? Аны ничек саклап калырга? Халыкка ни җитми? Гаепне кемнән дә булса эзли башлаганчы, Гарифулла карт үз гаиләсендәге кимчелекләрне барлый. Үз нигезе дә ныклы түгел икән бит. Дүрт улының берсе дә авылда калмаган: шәһәрдә яшиләр. Авылга кайтып төпләнергә ашкынып тормыйлар. Шулай да карт ата аларның ярдәменә таянырга тели, шуңа күрә, бергәләшеп сөйләшү өчен, улларын авылга чакыртып кайтарта да. Ни дисәң дә, бер улы – министр, икенчесе – прокурор. Врач улы да төшеп калганнардан түгел. Кызганычка каршы, дүртенче улы гына алкоголикка әйләнгән. Монысы инде атаның иң авыр җәрәхәте.

Төп проблеманы уртага салып сөйләшкәндә бар да ачыклана: авылны саклап калырга теләсәләр дә, уллары моны хәл итә алмаячаклыгын сизенә карт, чөнки үзләре дә “өстәгеләргә” буйсынып яшиләр. Алардан артыгын таләп итеп булмый. Шулай да авылның аксакалы балаларын уйлануга этәрә. Алар да авылны саклап калу ягында. Димәк, ни дә булса эшләргә мөмкин әле. Картның уллары белән сөйләшүеннән тагын бер нәрсә аңлашыла: борынгы гореф-гадәтләрне саклап каласы, үсеп килүче буынның, ягъни оныгының ана телендә сөйләшүенә ирешәсе иде. Авылның киләчәге боларга да бәйле. Тел үлмәсә, мәктәпләр бетмәсә, авыл яшәячәк. Элегрәк авылдан киткән кешеләрнең кайта башлавы күңелгә бераз җылылык бирә. Димәк, өмет бетмәгән. Яңа гаиләләр күбәйсә, мәктәбе дә булыр, авыл да зурая башлар. Үз улларының да берсе калмасмы әле авылда. Гарифулла өметен өзми. Авыл кайгысы белән яшәгән бу карт рухы белән көчле, шуңа күрә ул күпләргә, бигрәк тә улларына үрнәк булып тора. Чын ил картлары әнә шулай булырга тиеш тә.

Авторның бу әсәрендә татар халкын сазлыкка этәрүче тагын бер яман күренеш – эчүчелек мәсьәләсе дә кузгатыла. Бу яман чир авылны таркатучы сәбәпләрнең берсе булып тора. Эчкече авыл тикле авылны түгел, үз гаиләсен дә саклап кала алмаячак. Гарифулланың үз улы да бу начар гадәтне үзләштергән. Атасы аның өчен борчыла. Ул төп гаепне улында күрсә дә, җәмгыятьтә дә гаеп зур, үз балалары турында уйламый икән ләбаса. Улы үз гаебен аңлый да кебек, тик характеры атасыныкы төсле көчле түгел. Нурланыш авыруыннан терелеп булмаячагын белә Хәлил. Минемчә, ул калган гомерен башкаларга борчу китермичә яшәргә тиеш. Эчүчелек аңа барыбер ярдәм итмәячәк. Иң авыры ана белән атага. Ул әнә шуны аңласын иде. Күпме генә гомере калса да, ул авылда яшәргә тиеш, чөнки ата-анасы гына аны аңлаячак, ярдәм итә алачак, дип уйлыйм. Бер күрше икенчесенең кем икәнлеген белми яшәгән шәһәр җирендә ул беркемгә дә кирәк түгел. Аның тамыры авылда, туган җире генә аңа яшәү көче бирә ала.

Нәтиҗә ясап, шуны әйтергә телим: авылны саклау проблемасы иң элек һәр гаиләнең үз эчендә хәл ителергә тиеш. Туган нигезеңнең ташлары нык булырга тиеш. Нигез ташлары – ул балалар. Алар дөрес яшәгәндә һәм тормышлары ныклы булганда гына нигез таркалмаячак. Минем уйлавымча,  кешеләр менә шуны онытмаска тиешләр. Һәр гаиләнең дә Гарифулла карт кебек тоткасы булганда , бу мәсьәләне хәл итеп булачагына ышаныч туа. Гарифулла – төпле акыллы, уйлап эш итә торган ныклы хуҗа. Үзенең ни теләгәнен яхшы аңлаучы бу карт тыныч кына үз үлемен көтеп ятучылардан түгел. Ул авылын саклап калу өчен көрәшәчәк, башкаларны да үз артыннан ияртәчәк һәм уллары эшли алмаганны эшләячәк әле. Минемчә, Туфан абый ил картларының ныклыгы турында гына түгел, аларның әле зур таяныч булып торулары турында да әйтергә теләгәндер.

2.3. “Мулла” драмасына анализ

Тулырак…

Әтнә муниципаль районы муниципаль  бюджет  белем учреждениесе  Бәрәскә  урта  гомуми  белем  бирү  мәктәбе  укытучысы  Әхмәтҗанова  Роза  Рәфкать  кызы .  Тема: ”Витаминнар  белән  дуслаш”. ( Уңыш  бәйрәменә 5 сыйныф  укучылары  өчен  әзерләнгән  чыгыш  эшкәртмәсе. Балалар  бакчаларында  да  кулланырга  мөмкин).

Көзге  яфраклар  белән  ”Витаминнар  белән  дуслаш” бәйрәме өчен бизәлгән  зал. Укучылар  чөгендер  уңышын  җыю  күренешен  күрсәтәләр. Барысы  да тырышып эшли,  ләкин  Ирек  һич  кенә  дә  эшли  алмый,  аның хәле  бетә,  ул  бертуктаусыз  бара  да  утыра.  Иптәшләре  күпме  генә  чакырса  да,  малайның  эшләргә  көче  юк.  Кинәт  яңгыр  ява  башлый.  Барысы  да  яңгырдан кача,  ә  Ирек  селкенә алмыйча  урынында  утырып  кала. Зонтик  тотып   Радик  җырлап  чыга.

Тәрәзәгә көзге яңгыр сибәли,

Күңелләрне  сагыш билгәли.

Безнең эшләгәнне яңгыр күрмиме?

Күпме эш барлыкны әллә белмиме?

Кушымта.Тукта ,яңгыр , тукта ,яңгыр, яумале.

                Бакча тулы яшелчәләр,  аңлале.

                 Син туктасаң ,

                 Без эшләрбез тырышып,

                 Тукта инде, тукта ,яңгыр, туктале.

Җәй буена эшләдек без тырышып:

Суын сиптек, чүпләрен дә  утадык .

Яшелчәләр үсте быел зур булып,

Җыеп алыйк инде без бердәм булып.

Кушымта. (кабатлана)

Радик   авыр  сулап  утырган  иптәше  янына  килә.

Радик.Ирек,  син  нишләп  яңгыр  астында  утырасың?   Бар мәктәпкә  кер.

Ирек. Керергә  хәлем  юк  минем.

Радик.Авырыйсың  мәллә?

Ирек. Юк,  хәлем  генә  юк минем.

Радик Кичекмәстән  доктор  чакырырга  кирәк  сиңа.(телефоннан  шалтырата)

Музыка  астында  ашыгып,  ак  халат  кигән  укучы  кыз  керә.Ул  Ирекнең башын  тотып карый,  температурасын  үлчи,  йөрәген  тыңлый.Авыру  сәбәпләрен  тапмагач, сораша  башлый.

Врач.Ирек,син кишер ашыйсыңмы?

Ирек. Нәрсә? Мин бит куян түгел.

Врач.Ә кәбестә яратасыңмы?

Ирек. Кәбестәне кәҗә   генә  ашый.Мин  бит  кәҗә  түгел.

Врач.Ә син нәрсә яратасың соң?

 Ирек. Чипсы, кириешки, тәмле су, мороженое…

Врач.Аңлашылды. Сиңа витаминнар җитми. Шуңа хәлең  дә  юк. Кичекмәстән дәваланырга кирәк! Менә сиңа рецепт.

“Витаминнар белән дуслаш,

Һәркөн яшелчә аша-

Кәеф керер, көчең артыр,

Үзең булырсың таза.”

Рецепт  биргән  вакытта   залга  төрле  яшелчәләр  булып  киенгән  укучылар    керәләр

Кәбестә.

Кәбестәне үстердек

Көн саен күп су сибеп.

Укырга килгәч шак каттык

Зур кәбестәләр күреп.

Кыяр.

Көн саен чиләкләп кенә

Җыйдык кыяр уңышын.

Күпме банка тозладылар

Авыз итәргә кышын.

Кабак.

Т әгәрәп усте бакчада

Зур-зур файдалы кабак.

Күтәреп дә булмаслыклар

Һәркайсы берәр табак.

Помидор

Помидорны күрсәнә

Өзеп авыз  итсәнә.

Мондый татлы помидорлар

Үсә фәкать мәктәптә.

Татлы борыч

Февральдә үк тәрәз төбен

Татлы борыч бизәде.

Уңышы  да  мулдан  булды,

Хезмәт бушка китмәде.

Кишер.

Витаминнар  патшасы бит

Бакча  күрке  ул  кишер.

Һич  иренми аша  аны,

Ашыңа  салып  пешер. Тулырак…

Календарь  2019-2020нче уку елы өчен

Календарь укытучыга эш программалары төзү өчен кирәк. Укытучылар хезмәтен җиңеләйтү өчен шушы махсус календарь төзедем. Ул ворд форматында. Каникуллар һәм бәйрәм көннәр күрсәтелгән. Укытучы календаренда каникул көннәрен үз мәктәбегездәгечә үзгәртеп тә куя аласыз. Безнең мәктәп укытучылары бу календарьны бик яраталар. Сезгә дә охшар дип уйлыйм. Рәхәтләнеп файдаланыгыз! Күчереп алыгыз да сканердан чыгарыгыз. Фотографияләр өчен махсус кәгазьдә чыгарсагыз, календарыгыз матур булып ялтырап күренеп торыр.Күчереп алырга: 2019 2020 нче уку елына укытучы календаре

Яңа уку елы уңае белән чираттагы Акция!

Бушлай Диплом алу!

Моның өчен сайттагы иң соңгы 6 язманың берсенә комментарий язарга кирәк. Комментарий шушы битнең аскы өлешендә, скриншотта күрсәтелгән “Шәрехләү” дигән урында языла. Комментарийлар кимендә 4-5 җөмләдән торырга һәм шул язмага кызыксындыру уятырга яки аның эчтәлеген ачарга тиеш.

Моннан тыш комментарийны minmplan@mail.ru адресына да юлларга мөмкин. Билгеле инде, комментарий белән Диплом алу өчен, берәр хезмәтегезне дә җибәрергә кирәк.

  Акциянең вакыты: 1 сентябрь-31 сентябрь.