Мөгаллим язмалары

Олимпиада биремнәре. Татар теле. 6-7 сыйныфларның сәламәтлек мөмкинлекләре чикләнгән балалары өчен.

         Сәламәтлекләре чикләнгән балаларны олимпиадаларга әзерләү укытучыдан системалы эш таләп итә. Шуңа күрә әлеге эшне башлангыч сыйныфлардан ук башларга кирәк. Башлангыч сыйныфларда да һәм, гомумән, аннан соңгы сыйныфлар өчен дә татар теленнән олимпиада үткәрү өчен үрнәк биремнәр юк. Шуны истә тотып, мин үзем татар теленнән олимпиада биремнәре төзим. Биремнәрнең төрлелеге һәм авырлыгы укучыларның яшь үзенчәлекләрен һәм дәресләрдә өйрәнелгән уку материалын исәпкә алып төзелде.

Берничә ел элек “Сәламәтлек чикләнсә дә, ярышлар чикләнмәгән” дигән мәкалә язган идем. Анда “коррекцион мәктәпләр өчен олимпиадалар кирәкме?” дигән сорауга җавап эзләнгән иде. Башта шуны укып чыгарга тәкъдим итәм.   https://clck.ru/ML6X5   “Мәгариф”.Татар теле. №2,2016

Укытучылар балаларны олимпиадага әзерләгәндә аларның сүз байлыгын үстерүгә, телдән һәм язмача аралашуга, үз фикерләрен төгәл, ачык белдерә алуга игътибар бирергә тиешләр. Тәкъдим ителгән олимпиада биремнәрен татар мәктәпләрендәге 5-6 сыйныфларда эшләүче ана теле укытучылары олимпиадага әзерләү өчен файдалана алачак.

Олимпиада биремнәрен сезгә дә тәкъдим итәм. Гадәттә, олимпиадаларны татар теле атналыгында үткәрү файдалы. Укучыларның белем дәрәҗәсе буенча һәр укытучы үз балалары өчен бу олимпиада биремнәрен куллана ала. Яки үзе теләгәнчә төзәтмәләр кертә.

Олимпиада биремнәренең төп максаты:

– акыл үсешләре тоткарланган балаларның ана теленнән (татар теленнән) белем дәрәҗәләрен һәм сөйләм күнекмәләрен тикшерү;

– алдынгы балаларны ачыклау;

– укучыларны үзләрен сынарга, тикшерергә өйрәтү, ярышларда катнашырга әзерләү.

Олимпиада биремнәре:

1. Предметны белдереп, кем? нәрсә? сорауларына җавап булып килгән сүз …… дип атала. (дөрес җавапны язарга кирәк)

 а). фигыль;

 б). исем;

 в). алмашлык.

2. Татар телендә ….. килеш бар? (дөрес җавапны язарга кирәк) 

а). 7

б). 6

в). 5

3. Предметның эшен, хәрәкәтен белдерә торган сүзләр ….. дип атала. (дөрес җавапны язарга кирәк)

а). алмашлык;

б). фигыль;

в). исем.

4. Предметның билгесен белдерә торган сүзләр ….. дип атала. (дөрес җавапны язарга кирәк)

а). фигыль;

б). исем;

в). сыйфат.

5. Предметның исәбен белдергән сүзләр ….. дип атала. (дөрес җавапны язарга кирәк)

а). исем;

б). сан;

в). фигыль.

6. Әйтү максаты буенча җөмләләр ….. төрле була. (дөрес җавапны язарга кирәк)

а). 5

б). 4

 в). 3

7. Татар алфавитында ….. хәреф бар. (дөрес җавапны язарга кирәк)

 а). 37

 б). 39

 в). 38 

7. Исемнәргә күплек кушымчалары өстәп языгыз.

   тун…                                     болын…

   көн…                                     тиен…

   урман…                                 каләм…

   имән…                                   каен…

   урам…                                    кавын… Тулырак…

Урман мәктәбе. 4-7 яшьлекләр өчен әкият терапиясе

Урман мәктәбе. 4-7 яшьлек балалар өчен әкият терапиясе.

Урман мәктәбе. Юнәлеш: сүз тыңламау, укырга теләк булмау.

Урман мәктәбе. Төп фикер: “Укымыйм!”

Урман кошы Ябалак мәктәп ачарга уйлаган. Башта урман хуҗасы Аю абзый янына барган. “Шулай-шулай, Аю абзый, мәктәп ачсак, әйбәт булыр иде” –, дигән. – Бик хуп! дигән Аю. – Күптән кирәк иде. Югыйсә, ул җәнлек балалары көннәр буе нишләргә белмичә трай тибеп йөриләр. Әле кичә генә Куян малаеның колагын бордым. Тиеннәр дә бик шук. Кая сикергәннәрен, нишләгәннәрен белмиләр. Укыт син аларны. Сабакка да өйрәт, тәртипкә дә өйрәт!

Шуннан Ябалак бик матур бер урман аланын сайлап алган. Каен тузына “Мәктәп” дип язып, ботакка элеп куйган. “Урман мәктәбе” барлыкка килгән. Саесканга мәктәп ачыласын бөтен җәнлекләргә, кош-кортларга хәбәр итәргә кушкан. Саескан “ Әй, урман балалары, мәктәпкә килегез. Мәктәпкә укырга килегез!” дип урманны яңгыраткан. Бөтен дөньяларын онытып чабышкан куян малайлары, тиен кызлары, ботактан-ботакка очып уйнаган төрле төстәге кошлар башларын күтәреп, хәйран калып тыңлап торганнар. Аннан берсен-берсе узышып, Саескан әйткән урынга, “Мәктәп” дип язу эленгән урман аланына йөгерешкәннәр. Алар килгәнче инде Кабан дуңгызы шундагы ауган агачларны берничә рәткә тезеп куйган булган. Килгән бере шым калып, шунда тезелеп утырышканнар. Уртадагы юан имән төбенә Ябалак үзе килеп баскан.

– Исәнмесез, нәни дусларым!” – дигән ул. – Мин сезнең укытучыгыз булам. Көн дә шушында килеп, сез мин өйрәткәннәрне тыңларга, мин кушканнарны үтәргә тиеш буласыз. Бергә-бергә безгә бик күңелле булачак. Без санарга, укырга-язарга, җырларга, рәсем ясарга һәм биергә өйрәнәчәкбез. Аннан үзегезнең осталыкларыгызны әниләрегезгә, әтиләрегезгә күрсәтерсез. Бүгенге көннең беренче дәресе арифметика булыр.

– Нәрсә, нәрсә? – дип авызын ерган Тиен кызы Иена. – Аның белән ничек уйныйлар? Үзе янында утырган Куян малае Наянга астан гына тибеп куйган. Куян малае Наян сикереп торган. –Нәрсәгә кирәк ул? Безгә аннан башка да күңелле. Без болай да беләбез. Әнә наданнар укысыннар!

Шулай дигән дә Наян Тиен кызы Иенаны җитәкләп, урман эченә йөгергән. Саескан очып килгәндә, алар Мунчала күле янында качышлы уйнаган булганнар. Хәзер шул уенны дәвам итәселәре килгән. Чапканнар шунда. И уйнаганнар, и йөгерешкәннәр, и көлешкәннәр болар. Көн кичкә авышып, ашыйсылары килә башлагач кына өйләрен исләренә төшергәннәр.

Икенче көнне дә шулай үткәргәннәр болар. Өченче-дүртенче көннәрне дә… Мәктәпкә бару турында уйлап та карамаганнар. Ә бу вакыт башка җәнлек балалары көн дә мәктәпкә җыйналып, укырга-язарга, җырларга-биергә өйрәнгәннәр. Болар әниләренә мәктәпкә барабыз дип чыгып китәләр дә, көннәр буе әле күл буенда, әле урман ешлыгында уйнап гомер үткәрәләр икән. Шулай итеп, атналар, айлар узган…

Менә көннәрдән-беркөнне Саескан бөтен урман җәнлекләренә тагын хәбәр салган:

– Урман хуҗасы Аю бөтен җәнлекләрне, кошларны балалары белән бергә “Мәктәп” аланына чакыра. Килми калмагыз! Балалар үзләренең осталыкларын күрсәтәчәкләр. Алдынгы укучыларга бүләкләр биреләчәк!

Бераздан алан балаларын җитәкләгән урман җәнлекләре белән тулган. Һәммәсе кызыксынып көтә башлаганнар. Аю сүз башлаган.

–  Әй, дусларым, бүген бик истәлекле көн, – дигән ул. – Бүген сезнең балаларыгыз үзләренең һөнәрләрен күрсәтәчәкләр. Алар бик тырышып Ябалактан сабак алдылар. Хәзер без аларның белемнәрен тикшереп карыйбыз. Ул шулай дигән дә бер каен ботагын кулына алган. – Яле, керпе малае, чык әле монда. Санап бир әле шушы ботактагы яфракларны.

 – Бер, ике, өч, –  дип чатнатып санап киткән Керпе баласы. – Егерме җиде, – дигән ул санап бетереп.

 – Молодец! – дигән Аю елмаеп, тырышып укыганы өчен аңа  бер кәрҗин алма бирәбез. Керпе баласының әнисе дә бик куанган: – Йомшагым, минем, –  дип аркасыннан сөйгән. Аларның икесенә дә бик күңелле булган. Чират төлке кызына җиткән. Ул бик матур итеп шигырь сөйләгән. Аңа да бүләккә бер матур күлмәк биргәннәр.

 Куян баласы Наян белән Тиен кызы Иена посып кына утырганнар. Әмма Аюның күзләре үткен шул. Зур гәүдәле Поши артына качып утырган Куян малаен күреп алган.

  – Монда чык әле, Наян!- дип үз янына чакырган ул аны. – Кил әле менә бу чыршы янына. Шушы агачның төньягына килеп бас әле.

Наян югалып калган. Әле бер якка, әле икенче якка чыгып караган. Агач тирәли әйләнгән дә тулганган. Җәнлекләр көлешә башлаганнар. – Шуны да белми, и надан, – диешкәннәр.

 – Бәлки син булышырсың, –  дип тиен кызы Иенаны чыгарган Аю абзый. Басып торалар болар хәзер икәүләп агач төбендә. Берсе дә агачның төньягын күрсәтә белми. Кызарышканнар, оятларыннан башларын аска игәннәр.

Җәнлек балалары: “Мин әйтәм, мин әйтәм!”- дип алгы тәпиләрен күтәргәннәр.

– Урманда адашсагыз, өйләрегезгә кайта алмассыз бит! –дип ачуланган Аю Куян малае белән Тиен кызына. – Аннан җыелышып сезне эзләргә туры киләчәк. Нишләп белмисез? Нишләп укымадыгыз! Әнә бит башкалар белә. Ул җавап бирергә поши баласын чыгарган. Поши малае чатнатып сөйләп киткән: – Агачның төньягында ботаклары сирәк була. Аннан аның кәүсәсе мүкләнеп тора… Поши малаена шаулатып кул чапканнар. Бүләк итеп бер чиләк җиләк биргәннәр. Тулырак…

          Әкият терапиясе.  5-8 яшьлек балалар өчен 

         Әкият юнәлеше: сүз тыңламау, башкалар турында уйламау.

     Әкияттәге төп фикер: дүрт аяклы дусларны онытырга ярамый.

Әкият болай башлана…Кечкенә авылдагы иске бер йортта песи баласы Мырый яшәгән. Аны бу өйгә җәй башында алып кайткан булалар. Бер кечкенә кыз аны урамда туганнары белән  уйнап йөргән җирендә эләктереп ала да, үзләренә алып китә. Сөт бирә,  ашата, эчертә. Әнисе кызына песи баласын кире үз өенә илтеп куярга кушып карый. Әмма кыз әнисен тыңламый. Аны әле яулыкка төреп, бәби итеп уйнап йөри, әле үз артыннан йөгертә. Су буена төшәме, бакчага чыгамы,  күршеләренә керәме – һәрвакыт песи баласын күтәреп йөри.

Песи баласы да кызга ияләнә. Кыз аның башыннан, аркасыннан сыйпаганда мыр-мыр килеп,  рәхәтләнеп йоклап тик ята. Көннәр шулай матур гына үтә тора. Песи баласы тәмам матурлана, зураеп китә. У

л инде кыздан аерылыбрак та йөри башлый.  Кыз да иптәшләре килсә, тизрәк песине ташлап,  шулар янына чаба. Шулай тыныч кына көннәр, атналар үтә… Бәла көтмәгәндә килә. Ул көнне песи баласы өенә соңарыбрак, кичке якта гына кайтып керә. Ни күрсен: ишектә зур йозак эленеп тора. Ишек алларында да тынлык. Кыз да уйнап-җырлап йөрми. Караңгы төшә башлый. Песи баласы баскычта утырып хуҗаларын бик озак көтә. Әмма берәү дә күренми. Мырыйның ашыйсы-эчәсе килә. Әле тегендә, әле монда барып карый. Каты итеп мыраулый. Ул куркудан дерелди башлый. Ябылып бетмәгән абзар ишегеннән кысыла-кысыла эчкә үтә. Бер почмакта иске салам өеме була. Шунда барып ята. Абзар эче караңгыланганнан-караңгылана.

Әкият дәвам итә. Песи баласы Мырый тәмам куркуга төшә. Аңа почмакта ниндидер коточкыч куркыныч әйбер утырган кебек күренә башлый. Печәнлектә нәрсәдер кыштырдап куя. Мескен песи баласы әле суыктан,  әле куркудан дер-дер килә. Озак яткандырмы шулай песи баласы,  анысын белмибез. Кинәт аның тәпиләренә кемдер кагылып киткәндәй була. Башын күтәреп, күзләрен ачыбрак караса: шакката! Аның каршында кечкенә генә, песи малае Мырыйның үзе кадәр генә бер карт басып тора. Чәче-башы тузган, сакалы күкрәгенә җиткән. Өстендә сәләмә кием, аягында бөтенләй  бернәрсә юк.

–  Курыкма! – ди ул Мырыйга тешсез авызын ерып. –  Йорт иясе булам мин. Сине дә күптән беләм. Теге кыз сине күтәреп кайткан көнне үзеңне бик жәлләгән идем.

 Әниеңнән,  туганнарыңнан аерды бит ул сине. Инде менә бөтенләй ташлап калдырдылар үзеңне. Ничек яшәрсең, ачтан үлмәсәң ярый инде. Алар тиз генә кайтмый. Мин идән астында барысын да ишетеп яттым.

Бу өйдә кыш чыгып булмый,  бик тузган, диделәр. Шәһәрдә туганнары бар икән. Кыш көне шуларда торабыз. Язлар җиткәч кенә кайтабыз, дип-дип әйттеләр.

Шуларны ишеткәч, песи баласы Мырый үкереп елап җибәрә. Инде хәзер нишләр ул? Кем аңа сөт эчертер? Җитмәсә суык,  кыш килә. Җил-бураннарда, зәмһәрир суыкларда кая барып сыеныр ул? Шунда аның күз алдына кыз алып киткәнче яшәгән йорты килде. Ул әнисен, бертуган эне-сеңелләрен исенә төшереп тагын да үзәк өзгеч тавыш белән күз яшьләрен түгә башлый. Алар инде күптән өйдәдер. Җылы сөт эчеп, рәхәтләнеп мичкә терәлеп йоклап яталардыр. Үзен урамда уйнап йөргән җирдән  эләктереп киткән кызга бик рәнҗеде.

– Борчылма, Мырый, – дип юатты аны Йорт иясе. – Синең әниең торган өйне беләм мин . Киттек әйдә. Илтеп куям.

Мырый шатлыгыннан нишләргә белмәде. Сикереп торды. Йорт иясен кочаклап алды.

– Рәхмәт,  рәхмәт! Коткаручым минем!

Аларның өйләре бик еракта, авылның икенче башында ук булып чыкты. Караңгы урамнар,  кәкре тыкрыклар,  җимерек коймалар аша шактый озак бардылар алар.

Ниһаять, зур бер йорт янына килеп җиттеләр. Йорт иясе Мырыйга:  “Синекеләр шушында яшиләр”, – диде. Песи баласы куанычыннан мыраулап куйды. Аның тавышын ишеттеләр. Ишек ачылды. Анда хуҗа хатын күренде.

– Сәлимә,  чык тизрәк. Песиең кайткан! – дип өйгә кычкырды ул. Сәлимә йөгереп чыкты. Шатлыгыннан Мырауны күтәреп алды. Песи дә аның кочагына сыенды. Бераздан ул рәхмәт әйтергә теләп, Йорт иясен эзли  башлады. Әмма ул күренми иде инде… Ничек килеп чыккан булса, шулай юкка да чыкты. Әкият тә шунда бетте…

Әкият буенча фикер алышу өчен сораулар:

1. Әкияттәге кыз песи баласын алып кайтып дөрес эшләгәнме?
2. Йорт иясе очрамаган булса, песи нишләр иде?
3. Әкияттәге хәлләр тормышта очрыймы?
4. Әкият турында фикерләрегезне язып җибәрегез.

Перевод сказки на русский язык

Сказку перевела на русский язык моя коллега Гузель Валиуллина

Котенок Мяу и Домовой

Сказкотерапия для детей 5-8лет.

Направление: непослушание, потакание своим желаниям.   

Основная мысль: зверята и домашние питомцы – не игрушка.

В маленькой деревушке в стареньком домишке жил-был котенок Мяу. Появился он в этом домике в начале лета. Играл он себе со своими братьями и сестрами на улице, и тут увидела его одна маленькая девчушка да и забрала к себе домой. Накормила, напоила молочком. Мать девчушки уговаривала отнести котенка обратно, к его братьям и сестрам, да все без толку. Девочка то пеленала котенка, словно малыша, то играла с ним в догонялки. Побежит на речку – обязательно котенка с собой прихватит, выйдет в сад – и тут котенок с ней, зайдет к соседским ребятишкам – без котенка никак.

Да и малыш очень привязался к девочке. Она ласково гладила его по головке, по спинке, а он, мурлыча, засыпал счастливым сном. Котенок немного подрос. Теперь он часто проводил свои дни один, девочка же уходила играть со своими друзьями. Так проходили дни, недели…

Беда пришла нежданно. В тот день котенок немного задержался по своим кошачьим делам и вернулся домой поздно вечером. Во дворе домика было тихо. Не слыхать ни звенящего смеха девочки, ни ее веселого пения. На двери же висел большой замок. На улице стемнело. Долго ждал Мяу своих хозяев, но никто так и не появился. Он был голоден, дрожал от холода. Громко мяукал в надежде на то, что кто-нибудь услышит его. Похаживая по двору, котенок заметил, что дверь в хлеву чуточку приоткрыта. Он протиснулся в хлев и лег на солому. С каждым мгновением становилось все темнее, и Мяу стало страшно. Ему казалось, что в углу сидит какое-то страшное чудище. В сеннике кто-то зашуршал. Котенок дрожал все сильнее: то от холода, то от страха. Так и лежал он с зажмуренными от страха глазами. Вдруг ему показалось, что кто-то прикоснулся к его лапам. Приоткрыв глаза, Мяу увидел перед собой маленького старичка с растрепанными волосами, бородой до самой груди. Старик был босой да в лохмотьях вместо одежды. И что удивительно, он был совсем маленького роста, не выше котенка Мяу.

– Не бойся! – сказал он Мяу и расплылся в беззубой улыбке. –  Домовой я. Давно тебя знаю, сердешного, с того самого дня, как девчонка притащила тебя сюда. Наверное, твоя мама, братья и сестры скучали по тебе, ведь ты был еще совсем маленький. А теперь вот бросила тебя здесь одного и не скоро вернется. Вот как ты зиму-то перезимуешь, как с голоду-то тебе не умереть, ума не приложу. Я давеча подслушал,  как они говорили о том, что дом старый и зимой в нем будет холодно. Они решили уехать в город к родственникам и там перезимовать. Вернутся только к весне. Я сам все это слышал, сидя в погребе, там все очень хорошо слышно.

Услышав такие слова, Мяу громко заплакал от горя. Кто его накормит, молочком теплым угостит? Как он зиму холодную переживет? Где ему укрыться от суровых морозов, от вьюг и метелей? С горечью он вспомнил тот дом, в котором когда-то жил со своей мамой, братьями и сестрами. Наверное, они сейчас спят, прижавшись к теплой печке. И от этой мысли Мяу стало еще горше, ну почему, почему эта негодная девочка ради своей забавы разлучила его с мамой? А теперь вот бросила его здесь одного. Ушел бы он к маме обратно, да не помнит дорогу. По щекам Мяу катились горячие слезы обиды, отчаяния.

– Не плачь, Мяу, – успокаивал его Домовой. Я знаю, где живет твоя мама. Я тебя отведу к ней. Идем со мной.

Котенок, не веря своему счастью, вскочил на лапки и обнял старика.

– Спасибо, спасибо тебе, спаситель мой!

Дорога к дому вела через темные улицы. Миновали они много перекошенных заборов, кривых переулков, прежде чем перед ними появился большой дом. –Вот в этом доме живет твоя мама. В нем жил и ты когда-то, –  сказал Домовой. Котенок радостно замяукал, и тотчас же его услышала хозяйка дома. Открыв дверь, она увидела Мяу.

– Салима, твой котенок вернулся. Выходи скорее! –  позвала она свою дочь.

Салима, увидев Мяу, радостно подхватила его на руки, а он прижался к ней всем своим маленьким тельцем. Мяу обернулся, чтобы поблагодарить Домового, но того и след простыл. –  Как он это делает, ума не приложу, – думал Мяу, засыпая на руках у Салимы, – то появляется внезапно, то, глядишь, а его уже и нет.  

  Вопросы для беседы по сказке:

1. Справедливо ли поступила девочка по отношению к котенку?
2. Что бы стало с котенком, если бы ему не помог домовой?
3.  Бывает ли в жизни такие же случаи, как в этой сказке?                          

Акыл үсешләре тоткарланган балаларны укырга һәм язарга өйрәтү

1. Акыл үсешләре тоткарланган укучыларны укырга өйрәтү методикасының психологик нигезләре.

Уку – сөйләм эшчәнлеге төрләренең берсе, аны хәрефле кодны тавыш кодына күчерү һәм кабул ителгән мәгълүматны аңлау дип кабул итәргә кирәк.

Укый белү сөйләм берәмлегенең ишетү-сөйләү образын (сүзләр, сүзтезмәләр, җөмлә) күрү образы аша сөйләм рәвеше белән, һәм соңгысының мәгънәсе белән чагыштыруын үз эченә ала. Бу өчлекнең бердәм процессы укуның теләсә нинди төрендә –  кычкырып укыганда да, эчтән укыганда да саклана. Беренче очракта, сөйләм компоненты тышкы сөйләмдә, икенче очракта эчке сөйләмдә тормышка ашырыла.

Уку тәҗрибәсе һәм тиз уку күнекмәләрен камилләштерү үсә барган саен, арадаш компонент  кечерәк роль уйный башлый. Ә сөйләм берәмлегенең күрү образы торган саен турыдан-туры аның мәгънәсе белән туры килә.

Акыл үсешләре тоткарланган балаларның уку техникасы аз формалашкан булса, кычкырып укуның роле мөһимрәк була. Нәкъ менә шул укучыга хәрефле символларны төшенергә һәм инде үзе күптән белгән  мәгънәле сөйләм белән бәйләргә ярдәм итә.Әлеге психологик закончалык шундый якын килү белән аңлатыла, башта балаларны кычкырып укырга өйрәтәләр һәм шуннан соң гына акрынлап эчтән укуга күчерәләр. Болай эшләү язма информация кабул итә башлауның иң продуктив ысулы булып тора.

Күрү, ишетү һәм фикерләү компонентлары арасында бәйләнеш урнаштыру өчен яшерен артикуляция генә җитми. Шуңа күрә махсус мәктәпләрнең хәтта 7нче сыйныфында укучылар да текстның эчтәлеген эчтән укуга караганда, кычкырып укыганда яхшырак аңлыйлар.

Акыл үсешләре тоткарланган балаларның уку күнекмәләрен формалаштыруда психологлар өч этапны аерып күрсәтәләр: аналитик, синтетик һәм автоматлаштырылган этаплар. Аналитик уку әсәрдәге лексик һәм граммати материалны текстны уку барышында искә төшерүне, анализлауны күзаллый, ягъни бу очракта текст алды дәресләре булмаска да мөмкин. Укуның ситетик төре дигәннән шуны аңларга кирәк: укучы текстны аңлап укырга лексик, грамматик яктан алдан әзерләнгән була, ягъни текст тәрҗемәсез генә, тел чараларын махсус анализламыйча да аңлашыла. Практикада аналитик уку төре дә, синтетик уку төре дә кулланыла. Материал тел ягыннан, лингвистик яктан катлаулы булганда, әлбәттә, методика синтетик уку төрен куллануны тәкъдим итә. Ә инде гадирәк, катлаулы булмаган әсәрләрне уку барышында анализлап, ягъни аналитик уку төре аша да өйрәнеп була.

Аналитик уку төре укучыны яңа материалдан курыкмаска өйрәтә. Беренче этапта күреп кабул итә торган берәмлек булып хәреф яки иҗек тора. Укучының күрү кыры бу чорда  әле бик чикләнгән. Укыган сүзнең мәгънәсен аңлау аның әйтелешеннән сизелерлек артта кала. Чөнки бер иҗекне икенчесенә кушып, сүз әйтү өчен вакыт кирәк. Шуннан соң гына аның мәгънәсенә төшенергә була. Әмма инде әлеге этапта ук, иҗекләп укуны үзләштергән бала, беренче иҗеккә нигезләнеп, гомумән сүз турында тулысын чамаларга тырыша. Әмма мәгънәви фараз иҗекләрдән генә аңлашылмаганга күрә укучы, кагыйдә буларак, ялгыша. Ләкин сүзне белү теләге булу укучының аңлы рәвештә укырга омтылуы турында сөйли.

Синтетик уку этабында сүз төп берәмлеккә әверелә. Җөмләне уку вакыты сизелерлек кыскара һәм синтагма структурасында соңгы сөйләм берәмлеген яки җөмләне әйтү мизгеле якынлаша. Укыган сүзгә нигезләнеп, бу процесс тагын да уңышлырак була бара, әмма хаталар булу мөмкинлеге дә кире кагылмый. Әмма, кагыйдә буларак, бу хаталар укылганның  гомуми мәгънәсен бозуга китерми, чөнки балаларда алданрак укылган контекстка ориентлашу мөмкинлеге була. (Чишмәләрне дип әйтә, ә чишмәне кирәк; малай үкереп елап җибәрде урынына малай кычкырып елап җибәрде ди). Бу тенденция акылга зәгыйфь балаларда мәгънәви фараз куллануга карата да күренә, гәрчә аларның массакүләм мәктәп укучыларыннан аермалы буларак, фаразлаулары бу этапта да булырга мөмкин. Нәтиҗәдә укылганның мәгънәсе   бозыла (Мин(ем) тагын мәктәпкә киттем. Җиргә салмак кына кар ява.(төшә)).

Моңа карап кына укучыны кискен битәрләргә кирәкми, чөнки бу үзе уңай тенденция. Ул йөгерек уку күнекмәләрен үстерүнең нигезе булып тора.

Автоматлаштырылган уку этабының  төп берәмлеге – синтагма яки җөмлә. Аңлау әйтелү процессын узып китә башлый, чөнки текстның билгеле бер кисәге күрү аша кабул ителә һәм әйтүгә караганда аңлау тизрәк бара. Бу этапта синтагма яки җөмлә рәвешендә ихтимал булуны фаразлау күп вакыт хатасыз төгәлләнә. Укучылар тулысынча йөгерек уку күнекмәсен үзләштерәләр

Акыл үсешләре тоткарланган балаларны укытуда барлык өч этап та яхшы күзәтелә, чөнки алар вакыт буенча сузылган: бөтен беренче уку елында һәм 2 нче сыйныфның беренче яртыеллыгында  балалар аналитик укыйлар. Уку елының  икенче яртысы һәм бөтен 3 нче сыйныф әле тулысынча формалашмаган арадаш чор булып тора. Әлегә бу вакытта  укучылар синтетик уку этабына күчмәгән булалар.

4 һәм 5 нче сыйныфларда синтетик уку этабы тәмамланырга тиеш, ләкин андый күчеш барлык акылга зәгыйфь укучылар өчен дә була алмый. Икенче һәм өченче этап арасында аралык булып 6 нчы сыйныф тора, ә 7 нче сыйныфтан сыйныф укучылары автоматлаштырылган укуны үзләштерергә тиеш. Ләкин, тикшеренүләр күрсәткәнчә, акылга зәгыйфь барлык укучылар да автоматизмга ирешә алмый. Сәбәпләре: укыганның мәгънәсен аңламау һәм мәгънәви фаразның көчсез үсеше.

Акыл үсешләре тоткарланган укучылар тулысынча әле укып бетермәгән текстны алдан уйлый белүне  ахыргача үзләштереү халәтендә булмыйлар. Әмма аларда инде йөгерек укуның техник ягы формалашкан була.

Коррекцион мәктәптә текстларны дөрес итеп һәм аңлап укырга өйрәтү-махсус язма.

2. Акыл үсешләре тоткарланган балаларның уку күнекмәсен үзләштерү үзенчәлекләре

Укуның  тулы канлы күнекмәләре түбәндәге сыйфатлар белән характерлана: дөрес, йөгерек, сәнгатьле һәм аңлап уку. Дɵрес уку- авазларны дɵрес ǝйтеп, текстны кычкырып, хатасыз һǝм салмак уку дигǝн сүз.Хатасыз укыганда, бала сүздǝге хǝрефлǝрне, иҗеклǝрне, кушымчаларны тɵшереп калдырмый; булмаган авазлар ɵстǝп, сүзлǝрне бозмый, бер сүзне икешǝр тапкыр укымый. Аңлап уку исǝ укучының текст эчтǝлеген ачык һǝм тирǝн аңлый белүендǝ күренǝ. Ə бу үзе аерым сүз, җɵмлǝлǝрнең мǝгьнǝсен аңлау, укылганның ɵлешлǝре арасындагы логик яки психологик бǝйлǝнешне билгели алу нǝтиҗǝсе булып тора. Текстны тулы аңлау ǝсǝрнең тɵп уен белүдǝ һǝм аның эчтǝлегенǝ карата үз карашыңны, мɵнǝсǝбǝтеңне билгели алуда чагыла. Һәр сыйфатның формалашуы акылга зәгыйфь укучыларда  хәйран үзенчәлекле. Ул үзенчәлекләр белем бирү чорында ук күренә башлый: балалар хәрефләрне акрын истә калдыралар, графеманың язылышына охшаш хәрефләрне кушалар, авазны хәреф белән җитәрлек дәрәҗәдә чагыштырмыйлар,   сүзләрнең аваз составын бозалар, укыган сүзне предмет, хәрәкәт, билге белән тәңгәлләштерүдә зур кыенлыклар кичерәләр. Тулырак…

                                      Телемне кисәләр телем-телем…

   2020нче елның 5нче феврале минем мәктәптәге хезмәт юлымда кара көнгә әверелде. Шушы көнне мәктәп җитәкчелеге татар теле һәм әдәбиятын укыту программаларын рус теленә тәрҗемә итә башларга кушты. Бу әмер – сыйныф журналына үткәрелгән дәрес темаларын, бирелгән өй эшләрен һәм укучыларның көндәлекләренә язылган өй эшләрен бары рус телендә язарга дигән күрсәтмә белән ныгытылды. Шулай итеп, мин, гомерем буе балаларны татар теле һәм әдәбиятына өйрәткән укытучы,  русчага күчәргә,  хәтта дәрес планнарын да русча яза башларга тиеш булдым. Ата-аналарга кабат ана телен укытуга ризалыкларын белдергән гаризалар яздыру эше башланды…

Телемне кисәләр…Мөгаен, монысы –  татар теленә ясалган соңгы һөҗүм булыр. 2017нче елда Татарстанда узган прокуратура тикшерүе нәтиҗәләре буенча татар телен укыту ихтыярига калдырылган иде. Шәһәр мәктәпләренең барысында дип әйтерлек татар теле сәгатьләре бетерелеп, факультативка әйләнде. Авыл мәктәпләрендә татар теле сәгатьләре күпмедер сакланып калган иде әле. Инде шуны  бетерү эшенә керештеләр. Саф татар авылларында яшәүче балалар туган телләрендә белем алу хокукыннан мәхрүм ителәләр. Менә шулай итеп телемне кисәләр.

Узган атнада авыл гомумбелем бирү мәктәбенең башлангыч сыйныфларында татар телен кыскартып, рус теленә бирделәр. Гомумән, мәктәпләрдә моннан соң  “татар теле” дигән сүзне куллану рөхсәт ителмәячәк. Ул “родной язык” дип йөртелергә тиеш була. Шулай итеп мин “родной язык” укытучысы булып калачакмын. Расписаниеләрдән татар теле дигән сүзне алып ташлау татарлыкны бетерүнең мәкерле алымы, соңгы юлы.  Кемнәр курка, нәрсәдән куркалар? Һич аңлап бетереп булмый. Патша заманында шәһәр бакчаларына “татарларга һәм этләргә керергә ярамый” дигән язулар эленеп торган. Тагын шул заманга калдыкмыни?

Телемне кисәләр телем-телем…Минем туган телем эт көненә төште. Нәкъ шушы ук көнне балалар бакчаларында документ тутыру эшләре бары рус телендә генә булырга тиеш дигән күрсәтмәләр бирелгән.  Европа илләрендә бу хәлгә, гомумән, ышанмыйлар.  Әмма бу чынбарлык, бу куркыныч төш түгел. Илдә көпә-көндез , бөтен дөнья каршында, татар теленә ачыктан ачык геноцид үткәрелә. Рәсәйдә халык саны буенча икенче урында торган татарларның сөйләм теле, әдәби теле юкка чыгарыла.

Бүген татар теле, татар китабы; иртәгә татар җыры, татар биюләре; аннан татар театры, матбугаты, телевидениесе… Болай барса, гасыр уртасына татар теле үле телгә әйләнәчәк.   Кайбер “акыллыбашлар” татар телендә өйдә сөйләшергә кирәк диләр. Телне саклау кирәклеген әйтергә курыккан Шаһгалиләр сүзе бу. Татар телен юкка чыгаруга керткән өлешләре өчен аларга тәре суккан орденнар, медальләр бирелер. Тарих тузаны барысын да каплар.

Татарны бетерү сәясәте Рәсәйдә искиткеч оста уйланылган мәкерле план буенча алып барыла. Паспортта милләт сүзен бетереп яки халык санын алганда татарларны төркемнәргә бүлгәләп кенә татарны бетерә алмадылар.  Ә менә телен бетереп, аны бүтән кавем телендә сөйләшергә мәҗбүр итеп булганлыгы расланды. Моңа күп яктан татарлар үзләре  ярдәм иттеләр.  Теле булмаган халык – ул инде халык түгел. Ул – маңкорт. Җитәкчеләргә дә, депутатларга да татар теле кирәк түгел. Ә бәлки ул халыкка да кирәк түгелдер?.. Шулай булса – бу инде фаҗига. Милләт фаҗигасе.

Татар теленә һөҗүм көчәйгән чорда газеталарда кулына Әлифба китабы тоткан, авызы җеп белән тегелгән кыз сурәте еш пәйда була. Укучы бала телне бетерү сәясәтен әле аңлап та бетермәскә мөмкин. Шәһәр мәктәпләрендәге күп балалар татар теле сәгатьләре бетерелүен шатланып кабул иттеләр. Татар теленә, әдәбиятына кызыксыну тудырып, мәхәббәт тудыра алмаган, юньле укыту программалары, дәреслекләр төзи алмаган галимнәр, методистларның уңышсыз хезмәт нәтиҗәсе бу. Балаларның авызларын җеп белән тегүне күрсәткән рәсемнәргә каршы мин. Ул бала урынында татар язучылары, җырчылары, артистлары булырга тиеш. Биш-ун елдан ул язучыларның китапларын укыр кеше, җырчыларның җырларын тыңлар кеше калмаячак.

Ни өчен шундый төгәллек белән әйтәмме?  2012 елның 19 декабрендә Путин “Россия дәүләт  милли  сәясәте стратегиясе”нә кул куйган иде. Документтан күренгәнчә, Русия дәүләтенең милли сәясәт өлкәсендә төп максаты – гомумрусия ватандашлык бердәмлеген ныгыту  ягъни, «русиян милләте, русияле милләт» булып берләшү тора.  Русиянең урыс булмаган халыклары   урыс милләте, урыс мәдәнияте, урыс аңы (коды), урыс теле тирәсендә укмашырга һәм нәтиҗәдә бердәм бер милләт –  россиян милләтен тәшкил итәргә тиеш булалар. Планның срогы 2025нче ел. Димәк,татар милләтенә яшәп калу өчен биш ел вакыт калган… Бу планны тулы институтлар тормышка ашыра, аның өчен миллион сумнар тотыла. Срок якынлашкан саен эшләнгән эшләр күбрәк тикшереләчәк, рус булмаган халыкларга һөҗүм көчәйгәннән көчәячәк. Бүгенге прокуратура тикшерүләре мәктәпләрдә татар теле тулысынча бетерелгәнче алып барылачак.

Телемне кисәләр. Татар китапларын русчага тәрҗемә ителгән булса гына бастырачаклар. Шушыңа охшаган  фикер инде берничә ел элек зур трибуналардан яңгыраган иде. Ялгышмасам, Татарстан Мәдәният министрлыгының февраль башында  (2017нче ел) узган коллегиясе утырышында рус телендә чыгыш ясаган министр  мәктәпләрдә татар әдәбиятын урыс телендә укыта башларга чакырды! Аның сүзләренә хилафлык килмәсен өчен сүзләрен русча китерәм:  “Учитывая многочисленные обращения родителей о сложности изучения русскоязычными учениками татарской литературы на языке оригинала, мы считаем возможным часть татарской классики давать детям в переводе”.

Күрәсезме, татарлар ничек булдыра!  Юкса, моңарчы бер генә халыкның да мәгариф тарихында мондый вәхшилекнең булганы юк иде әле. Патша заманында да гимназияләрдә хәтта үле тел булган латин, борынгы юнан әдәбиятларын оригиналда укыганнар. Немец-фашистлар үзләре басып алган җирләрдә халыкның телен бетермәгәннәр, шул җирле телдә аралашырга тырышканнар. Сатлык морзалар язмышы тагын кабатлана. Мәскәү абзыйлары татар теленә чабыласы балтаны менә шулай татарларның үзләренә тоттыралар…

Рус империясендә ни өчен татар теленнән шулкадәр курыкканнарын аңлап бетереп булмый. Руслар барыбер хакимлек итүче милләткә әверелә алмаячаклар. Бүгенге коррупция, фәхеш, ялган, хәерчелеккә баткан милләт башка милләтләргә   юл күрсәтүче, әйдәп баручы үрнәк халык була алмый. Ут һәм кылыч аша үткән, чукындырган чагында да иманын сатмаган татар халкына Аллаһы тәгалә империячел һөҗүмнәрдән саклану юлын табарга булышыр әле.

                                                                                                                                    Фәрит Вафин

Башың һәм кулың эшләсә… акча үзе килә.

Авылда акча эшләп була.Соңгы елларда авылда яшәүче кешеләрнең күбесе өйләрендә нәрсә дә булса җитештерү белән шөгыльләнә башладылар. Кайберәүләр, бәлки, аларны акчалары җитмәүдән шундый эшкә керешкәннәр дип уйлый торгандыр. Анысын да кире кагып булмый. Әмма чынлыкта төп сәбәп – кешеләрдә эшмәкәрлек инстинкты уянуда.

Революциягә кадәр татар авылларында  хезмәт кайнап торган. Һәр йорт, һәр хуҗалык үзенә кирәкле ризыкны үзе җитештергән. Ә совет системасы кешеләрдәге үзеңә эшләү, өстәмә акча эшләү дигән теләкләрне юкка чыгарган иде. Шуның белән ул халыкны ялкаулыкта-хөрәсәнлектә  яшәргә өйрәтте:  өстәмә керем турындагы уйлар тыелды, андый фикерләр капитализм калдыгына тиңләнде. Бәхеткә, бу режим җимерелде. Аңа алмашка ирекле базар килде. Дөрес, Россиядә ул алга киткән Европа илләрендәге шикелле  була алмады. Бөтен авырлыгы гади халык җилкәсенә төште. Нигездә, хакимияттәгеләр, илнең бөтен байлыгын үзара бүлешеп бетерделәр.  Безнең авыл фермасы гына  да “Вамин” талавыннан соң  5-6 хуҗа кулына күчте. Килгән берсе нәрсә эләктерә ала, шуны эләктереп  китте. Авыл халкы эшсез дә, акчасыз да калды.

Авылда акча мәсьәләсе соңгы елларда җанлана башлады, анда яшәгән халык үзен-үзе кайгыртырга кереште. Кешенең кыюлыгы һәм акылы җитеп, үз тауарын үзе сатып акча эшли алса, хәзерге заманда аның баерга мөмкинчелеге бар. Авыл кешесе менә шуны аңлады. Билгеле, сүз череп баю турында бармый. Азмы-күпме тормышын алып барырлык, хуҗалыгын ныгытырлык һәм кешечә яшәрлек акча эшләү турында бара. Шушы максаттан авылда яшәүчеләр бүген нинди эшләр белән шөгыльләнәләр соң?

Авылда акча эшләүнең беренче юлы.Җәй буе иван чәй җыеп, аны киптереп-эшкәртеп, чәй ясыйлар. Һәм аны шәһәргә алып барып саталар. Ул чәйне эчкән кеше бүтән кибет чәен алып эчә алмый. Җиләк өлгергән чакта каен, җир җиләге җыеп, алтмышар мең эшләүчеләр  бар. Гөмбә тозлап сатучыларның да керемнәре шуннан ким булмыйдыр дип беләм.

Мунча минлекләре ясап, хәтта Себергә кадәр озаталар. Имән минлекләрне анда кулга да тидермичә алып бетерәләр ди. Тракторлы кешеләр бакча сукалый, бәрәңге утырта, төбенә өя, рәт арасын эшкәртә һәм көз көне үзе үк алып та бирә. Шулай итеп ул бакчага 4-5 тапкыр кереп чыга. Һәр керүе 400-600 сум акча китерә. Болары күзгә күренеп торган сезонлы эшләр. Андый эшләр даими акча чыганагы булып тормыйлар. Шуңа күрә кешеләр кышын да, җәен дә табыш китерә торган хезмәт төрләрен сайларга тырышалар.

Авылда акча эшләүнең тагын бер юлы.Менә, мәсәлән, өйдә пироглар пешереп сату шуңа керә. Дөрес, бу тәмлүшкәләр нинди санитария-гигиена шартларында пешәләрдер, анысын без белмибез. Әмма алар кибетләргә куелып, бик әйбәт сатылалар. Шулай булгач, бу уңган хуҗабикәләр ел әйләнәсе акчага тилмермиләр дигән сүз. Агач эшенә тотынган кешеләр дә байтак. Бездә мин белгәне генә шундый 6-7 кеше бар. Болар кыйммәтле зур станоклар алып куеп, такта яралар, эшкәртәләр. Кирәкле үлчәмнәрдә кисеп, шомартып бирәләр. Халыкка да җайлы, үзләренә дә күпме акча керә.

Тагын тәрәзә йөзлекләре, рамнар, ишекләр, төрле урындыклар, өстәлләр ясап ятучылар да байтак. Калайдан су баклары, комганнар эшләүчеләр үз һөнәрләре белән кәсеп итәләр. Саный китсәң, бүгенге көндә һәр авылда дип әйтерлек мондый эшләр белән шөгыльләнүчеләрне байтак санарга, дистәләгән мисаллар китерергә мөмкин. Хәтта аларның һәрберсе турында үзләренең эш тәҗрибәләрен яктырткан  зур-зур мәкаләләр язарга була. Бу кешеләрне мин акчага багынган, тиенләп акчасын саный торган адәмнәр дип әйтмәс идем. Нәкъ менә шундый кешеләр авылны үстерү, авылны матурайту турында да кайгырталар.

Авылда үз эшеңне ачып, шуның белән шөгыльләнүнең бик күп өстенлекләре бар. Моның өчен артык зур финанс чыгымнары кирәк түгел. Баш белән уйлап, кул белән эшли белергә генә кирәк. Зур бизнесменнар да кайчандыр үз эшләрен вак нәрсәләрдән башлаганнар. Яхшы заманнар килер, икътисад уңай якка үзгәрер  дип көтеп утырудан файда юк.

Халык кешенең уңышын акча белән бәяләүгә күнеккән. Ләкин Роберт Кийосаки дигән танылган бизнесмен фикеренчә: “Байлык – ул кешенең эшләмичә дә яхшы тормышта яшәү вакыты”. Чыннан да, берәү аена 18 000 сумга да бик әйбәт яшәргә мөмкин. Ә икенче берәүгә 100 000 дә җитмәскә мөмкин. Керемнәре чыгымнарыннан күбрәк булган кеше бай була. Логика бик гади: әгәр сез айга йөз мең эшәп, йөз ун мең туздырсагыз, тиздән урта катлауга әйләнәсез, аннан инде ярлылар  рәтенә төшәчәксез.

Лотереяга миллион сумнар отып, шуны юкка-барга туздырып, ахырдан бурычка баткан кешеләр турында мисаллар җитәрлек. Ни өчен шулай килеп чыга? Чөнки кеше акча белән идарә итә белми. Хәзерге миллионерлар  “байлык – фикерләү сәләте ул”, дип бик дөрес әйтәләр. Әгәр түбәндәге 5 кагыйдә үтәлсә, кешенең беркайчан акчасы бетмәячәк.

1. Акчаны җыярга кирәк. Сезнең финанс хәлегез үзегездән башка берәүгә дә кирәк түгел. Эштәге җитәкчегез дә, пенсия фонды да, туганнарыгыз, хәтта ирегез яки хатыныгыз да сезнең акча өчен җавап бирми. Җай чыкканын көтеп тормагыз. Хәзердән, нәкъ менә бүгеннән башлагыз. Булган акчагызның һич югы 10-20%ын тотмаска дип, ераграк яшереп куегыз. Моны ай саен даими эшләгез һәм гадәткә кертегез.
2. Дөрес инвестиция эшенә өйрәнегез. Инфляция турында онытмагыз. Ул даими кабатланып тора. Шуның өчен акчаны банкта яки оекта саклау дөрес түгел. Күчемсез милеккә кертү дә куркыныч. Чөнки аның бәясе төшәргә мөмкин. Иң дөрес вариант: җыелган акчага валюта, акцияләр алу яки кыйммәтле металларга алыштыру. Алтынның бәясе беркайчан төшмәячәк.
3. Финанс киңәше бирүчеләргә мөрәҗәгать итмәгез. Алар белән акчагызны ишәйтә алуыгыз бик икеле, ә менә югалтуыгыз, һичшиксез, булырга мөмкин. Финанс инструментларын үзегез өйрәнегез. Хәзер аның өчен интернетта мөмкинлекләр җитәрлек.
4. Финанс пирамидалары, МЛМ кебек кызыктыргыч нәрсәләр янына якын килмәгез. Аларның тиз һәм зур акча эшләү турындагы вәгъдәләре ялган һәм алдауга корылган. Анда өстәге оештыручылар гына баерга мөмкин.
5. Бүген интернет – мошенниклар мыжгып торган иң күп акча югалту урыны. 1-2 көндә миллионнар эшли башлыйсыз дигән белдерүләргә ышанып, кая да булса акчагызны күчерсәгез яки өйрәнү өчен тренинглар сатып алсагыз, ярык тагарак янында утырып калачаксыз. Үзегез уйлап карагыз: әйтик, мәсәлән, Саратов шәһәрендә яшәүче бер алдар инфочегәнгә сезнең авылдагы Ибраһим абзыйның акча эшләве ни пычагыма кирәк, ди?!..

Иң ышанычлы акча эшләү юлы – син үзең. Үз акылың һәм үз көчең. Әйдәгез, бергәләп авыл кешесенең акча эшли алу юлларын карап үтик әле. Хатын-кызлар өчен кулай булган бизнес төрләреннән башлыйк.

  Үлән чәе ясап сату бизнесы

  Бу авыр физик хезмәт таләп итми торган даими акча чыганагы. Чөнки чәйне безнең илдә бөтен кеше һәм бик күп эчә. Чәйгә сорау беркайчан бетмәячәк. Өстәвенә кибет чәйләренең чын чәй булмавын  инде халык күптән белеп бетерде. Шуңа күрә үлән чәйләренә күчеп баручыларның саны артканнан-арта. Кибеттән чәй алмаучы кешеләрне мин үзем дә беләм. Чәй бизнесы ачу артык зур чыгымнар таләп итми. Үләннәрне үзең җыясың. Мелисса, ромашка, бөтнек, календула, меңъяфрак, иван-чәй кебек үләннәр урман буйларында, болыннарда шаулап үсәләр. Кура җиләге, җир җиләге, каен җиләге, карлыган ишеләрен дә тилмереп эзләп йөрисе юк.

Еракка барып җыярга иренсәң, үз бакчаңда үстерергә мөмкин. Җыйган үләннәрнең хуш исе һәм файдалы сыйфатлары югалмасын өчен аларны бик әйбәтләп киптерергә кирәк. 20-30 литрлы киптергечләрнең бәяләре 5-7 мең тора. Алар 12 сәгать эчендә 5 килограмм җиләк, 7 килограмм яфрак киптерә ала. Чимал әзер булганнан соң тәмле чәй ясауның берничә рецептын аласың. Рецепт буенча яфракларны кушасың да, тәмен татып карату өчен туганнарыңны яки күршеләреңне чакырып, чәйне эчертеп карыйсың. Шуннан сатып алучыларны гына табасы кала. Анысы шәһәр җирендә буа буарлык. Билгеле, әзер чәйне матур итеп төрергә, нинди үләннәрдән ясалганлыгын күрсәтеп этикетка беркетергә кирәк. Әзер пакетлар кибетләрдә бар, этикетканы матур итеп төсле рәсемнәр белән компьютерда үзең ясарга була.

Шуннан социаль челтәрдәге битләреңә чәй сатуың турында реклама урнаштырасың. Ләкин бу очракта мин, рекламадан бигрәк, “сарафан радиосы” әйбәтрәк эшләр дип уйлыйм. Шәһәрдәге туганнарыгызның күршеләре мондый чәй турында белеп алсалар, үзләре соратып алачаклар. Тиздән сезнең чәй турында күршеләрнең күршеләре, аларның туганнары белеп бетерәчәк. Чәегез җитмәскә дә мөмкин. Шуннан киләсе җәйдә инде үләннәрне тагын да күбрәк җыеп, тагын да күбрәк акча эшләячәксез. Күпме кеше сезнең шифалы чәегезне эчеп ләззәтләнәчәк, күпме кешегә аның файдасы тиячәк. Үзегезнең дә байлык турында фикерләрегез тупланачак. Ә ул фикерләр менә мондыйрак булырга мөмкин дип фаразлыйм.

1. Мин үз тормышымны үзем төзим. Бай кеше белә: нинди адым ясавы аның бары үзеннән тора. Акча бар, аңа юлны таба белергә генә кирәк. Ә ярлы кеше акчасы булмауда һаман кемнедер сүгә, хөкүмәтне гаепли. Акча табуда җаваплылыкны берәүгә дә йөкләмәскә, ә ныклап үз кулыңа алырга кирәк.
2. Иң дөресе – оттырмау. Хәлиткеч мизгелдә бай кеше ничек отарга икән дип, ә ярлы кеше ничек оттырмаска икән дип уйлый. Һәм шуның белән алдан ук үзен хәерчелек диварына сылап куя. Шуңа күрә үз алдыңа байлыгыңны саклау түгел, ә булган байлыгыңны арттыру максаты куярга кирәк.
3. “Теләк” һәм “омтылыш” арасындагы аермалык. Байларның уңыш сере шунда – алар бай булырга омтыла. Ә ярлылар исә бай булырга телиләр генә. Омтылырга, хәрәкәт итәргә кирәк. Теләк күпме генә көчле булмасын, хәрәкәттән башка бернинди нәтиҗә булмаячак.
4. Уйларны киңәйтү. Миллионерлар масштаблы уйлый. Алар һәр адымнарының вакытын һәм күләмен алдан билгеләп куялар. Ә акчасызлар “иртәгә”, “аннан соң” дияргә яраталар. Бер ел, ике елдан соң эшләнәсе әйберләр, алардан керәсе акчалар турында уйлаудан курыкмагыз.
5. Бай кешеләрнең беркайчан да каршылыкларга исләре китми. Ярлылар һәр каршылыктан курка, аны зур мәсьәләгә әйләндерә. Каршылыклар турында уйлау депрессиягә китерә. Килеп туган проблема һәм хаталарны киртә итеп түгел, ә тәҗрибә туплау итеп кабул итәргә кирәк.
6. Баюга чикләр юк. Эшләре уңышлы барган кешеләр үз бәяләрен беләләр. Әмма алар бервакытта да ирешкәннәре белән чикләнеп калмыйлар. Ярлы исә беренче уңышыннан соң ук тукталып кала һәм тыныч кына гадәтләнгән хезмәтен башкаруны хуп күрә.

Гади чәй бизнесына керешкән кешенең генә түгел, ә гомумән, берәр төрле бизнеска тотынган кешеләрнең фикерләре дә менә шулайрак булырга мөмкинлеген. Әгәр аның уйлары шушы эзлеклелектә бара икән, берничә елдан ул яхшы чит ил машинасында йөри башлар, ике катлы йорт салып куяр. Ә аның эшен читтән күзәтеп торган көнчел күршесе сукрана-сукрана урамда җәяү йөрүен дәвам итәчәк.

Бәйләгән әйберләр сату бизнесы

Хатын-кызларның күбесе бәйләү эшенә хирыс. Аларның күбесе шуның белән буш вакытларын үткәрә, нервыларын тынычландыра, оныкларына ярдәм итеп оекбашлар, башлыклар  бәйли. Теләгәндә бу һөнәрне бизнеска үстереп җибәрергә мөмкин. Әмма теләсә нәрсә бәйләп утырудан файда юк. Сатып була торган әйберләргә тотынырга кирәк.

Моның өчен беренче чиратта клиентлар табарга кирәк. Иң элек берәр бәйләгән әйберегезне күп кеше күрерлек итәргә кирәк. Әйтик, оныгыгыз мәктәптә укый ди. Аңа бөтен кеше сокланырлык башлык, шарф я бияләйләр бәйләп киертегез. Мәктәптәге бөтен балалар, укытучылар, ата-аналар “аһ!” итәрлек булсын. Моны кем бәйләве белән кызыксыначаклар  һәм, әлбәттә, сезгә чыгачаклар. Беренче заказ әзер дигән сүз!

Бәйләү өчен җепнең сыйфатлысын, матурларын сатып алырга кирәк. Берьюлы күп алсагыз, арзангарак төшәчәк. Калганы өчен инструкция язып тормыйм. Ул үзе зур бер язма булачак. ВКонтактеда минем “Без.Bez.Бизнес” төркеме бар. Ул нәкъ менә шул авылда яшәүчеләрне бизнес төрләренә өйрәтү өчен эшләнгән. Анда болар һәм башкалар турында тәфсилләбрәк укырга мөмкин.

Вареньелар эшләп сату бизнесы

Рәсәйдә чәй эчкән кешеләр күп булган шикелле, варенье ашаучылар да бик күп. Тәмле һәм витаминлы варенье эшләп сату шулай ук зур чыгымнар сорамый. Бакчасында күпләп җиләк-җимеш үстерүчеләргә ул бөтенләй очсызга чыгачак. Писүкнең бәясе коточкыч түгел, төшкәннән-төшә бара. Банка белән капкачлар сатып алу да мәшәкатьле эш түгел. Варенье кайнатып сату хәзерге заманда зур табыш китерәчәк. Чөнки кешеләр сыйфатлы һәм чын табигый чималдан ясалган  ризыклар сатып алуны хуп күрәләр. Иске яки уникаль рецептлар буенча эшләнгән экологик чиста вареньелар әйбәт сатылачак.

Авылда акча эшләүнең беренче уңышы – яхшы сыйфатлы тауар җитештерү. Икенчесе – банкага үзегез ясаган матур этикетка ябыштыру. Анда вареньеның нәрсәләрдән эшләнгән булуы, җимешнең кайдан һәм кайчан җыелуы, эшләгән урынның адресы язылган булырга тиеш. Үзегезнең бакча фонында төшкән фотогызны куйсагыз сату күләме һичшиксез 20-30%ка артачак. Этикетканы үзегез эшли белмәсәгез, берәр компьютер белән дус булган кешедән эшләтеп ала аласыз. Этикеткасыз тауар үз бәясен 40-50%ка төшерә, шуны онытмагыз. Реклама – бизнеска уңыш китерүче өченче адым. Район газеталарына, радиога белдерүләр бирергә була. Социаль челтәрләрдә вареньегыз турында тәфсилләп язылган постлар урнаштырыгыз. Билгеле, беренче елны ук уңышыгыз ул кадәр зур булмаска да мөмкин. Әмма эшне яратып һәм белеп оештырганда варенье бизнесы үсә, киңәя торган бизнес.

Авылда акча эшләү турындагы язмамның азагында “Рәсәйдә хатын-кызлар байлыкка һәм уңышка ирешә аламы?” дигән сорауга җавап бирәсем килә. Бик күп бизнес ледиларның эш тәҗрибәсен, характерын, уй-фикерләрен өйрәнгән психологлар бу сорауга менә болайрак җавап бирәләр.

       1.Һәртөрле ситуациядә чын хатын-кыз булып калырга кирәк. Ирләр ирдәүкә хатыннардан читтәрәк                 йөрергә тырышалар. Аларга тупас һәм тәрбиясез ханымнар охшамый. Эчтән нык, тыштан йомшак булыгыз.

2. Хатын-кыз хәйләкәрлеген эшкә җигегез. Ирләр янында кыланчыклан, киңәш яки ярдәм сораган бул. Ирләр моны бик ярата һәм, шулай итеп, сез алар коллективының алыштыргызыз кешесенә әйләнерсез.
3. Ирләрдән өйрән. Гомер гомергә бизнеста һәм сәясәттә төп юлны ирләр салган. Шуңа күрә бизнес серләренә алардан өйрәнергә кирәк. Иң җаваплы карарлар кабул иткәндә ирләрчә уйлагыз. Исәп-хисап эшләре һәм цифрлар белән даими шөгыльләнегез һәм сөйләмегездә аларны еш кулланыгыз.
4. Хатын-кыз үзенә ышанычлы партнер табарга тиеш. “Уңышка ирешкән ир артында акыллы хатын тора” дигән гыйбарәне онытырга ярамый. Хатын-кызларның ирләр белән берләшкән бизнеслары уңышлы бара. Әмма бу берләшү сезнең файдага булырга тиеш. Ирләрнең байлыгын эләктерү өчен генә алар белән романнар корыштыру, мәхәббәт уеннары оештыру сезгә файда китермәячәк.
5. Үзегезне, кешеләрне һәм тормышны яратыгыз. Байлыкка һәм уңышка ирешү өчен үзегезнең табигать тарафыннан бирелгән төп вазыйфагыз – ана булуыгыз турында онытмагыз. Әгәр үзеңне һәм тирә-юньдәгеләрне яратмасаң, үз балаларыңны, оныкларыңны ничек яратып була? Шуңа күрә үзеңне һөнәри яктан һәм рухи яктан даими үстерү турында уйла. Бары камил сыйфатларга ия кеше генә башкалар йөрәген яуларга сәләтле. Һәм шуңа алмашка яхшы табыш ала ала.

Бүген авылда эш булмаудан иң күп тилмерүчеләр – хатын-кызлар. Ирләр шәһәргә китеп яки шабашкаларда йөреп азмы-күпме акча табарга мөмкиннәр. Ә хатын-кыз өй тирәсендәге эшләр белән генә юнәтә ала. Шуңа күрә дә бу мәкаләдә сүз күбрәк хатын-кызларның акча табу юллары турында барды. Билгеле, монда сөйләнмәгән эш төрләре дә җитәрлек. Мәсәлән, минем балдыз Казанда массаж ясауга укып, Сертификат алды һәм тирә-күрше авылларда массаж ясап йөри. Бик яраталар үзен.

Авылда акча эшләү максатыннан әле күптән түгел генә балаларны туган көннәре белән котлап йөрүчеләр барлыкка килгән дип ишеттем. Үзем күрмәдем, ишеттем генә. Махсус киемнәргә киенгән берничә кеше әти-әниләренең алдан бирелгән заказы буенча баланың өенә килеп, аны котлый, бүләкләр бирә. Балага да күңелле, үзләре дә акча эшли. Саный китсәң, үз һөнәре белән кәсеп итүчеләр күп инде алар. Тегүчеләр, аяк киеме төзәтүчеләр, кәрҗин үрүчеләр, Төркия тауарлары сатып йөрүчеләр, фотога төшерүчеләр, туйлар алып баручылар машина ремонтлаучылар. Әле күптән түгел генә авылда икенче шиномонтаж һәм машина юу ноктасы ачылды. Ике тапкыр юдырып алдым. Хәйран әйбәт эшлиләр егетләр.

Авылда акча эшли алның юлларын карап үттек.Менә шулай, хөрмәтле укучым. Эшләргә уйлаган тырыш кешеләр өчен авыл һич кенә дә беткән урын түгел. Кем әйтмешли, акча аяк астында. Күреп ала белергә генә кирәк.

Ярлымы син, әллә хәерчеме? дигән темага бер мәкалә.

                                    Фәрит Вафин