Мөгаллим язмалары

Татарстан Республикасы Сарман муниципаль районы мәктәпкәчә белем бирү муниципаль бюджет уреждениясе гомуми үсеш төрендәге 2 нче  “Лилия” балалар бакчасы тәрбиячесе Минниязова.Г.Р.  Тема: Мәктәпкә әзерлек төркемендә экология темасына уен – викторина. “Без- табигатьнең дуслары”.

Максат. Балаларда игътибарлылык, әйләнә-тирә табигатькә сакчыллык,миһербанлылык сыйфатлары, экологик культура тәрбияләү. Табигатьтә үз-үзеңне тота белү кагыйдәләрен өйрәтү,анда булган үзара мөнәсәбәтләрне күрә белү сәләтен үстерү. Урман,кошлар,үсемлекләр турында белемнәрен киңәйтү. Балаларда күмәк сөйләшүдә катнашу,бер-береңне тыңлый белү күнекмәләре формалаштыру. Үз командаң алдында җаваплылык  хисе тәрбияләү.

Шөгыль барышы.

Балалар түгәрәк ясап басалар:

Йә,әйдә,бергәләшеп

Кулга-кул тотынабыз

Исемне әйтешәбез,

Кул кысып күрешәбез.

Киң итеп  елмай миңа,

Мин дә елмаям сиңа.

Туры итеп караштык

Менә шулай күрештек.

“Исәнмесез!”

Тәрбияче:Балалар,хәзер елның кайсы фасылы?(Балалар җавабы).Язның ничәнче ае? Әлеге айның исеме ничек? Яз ничә айдан тора?(Балалар җавабы). Яз җитү белән табигать яшәрә башлый.Табигатьтә нинди үзгәрешләр күзәтелә?(Балалар җавабы). Без дә сезнең белән күбрәк урамга,саф һавага,табигатькә ашыгабыз.Ә без табигать турында нәрсәләр беләбез икән?Белемнәребезне тикшереп  алырга тәкъдим итәм.Шулай итеп, бүген без нәрсә турында сөйләшәбез?(Балаларның җаваплары).

Урман хезмәткәре.Исәнмесез.(Балалар исәнләшәләр).Мин дөрес килдемме?Бу “Ләйсән” балалар бакчасымы?(Балалар җавабы).Мәктәпкә әзерлек төркемеме? (Балалар җавабы).Бу бакчада табигатьне сөюче балалар йөри дип ишеткән идем.Сезнең белән күрешеп танышасым килде.

Мин – ………….  Тәрбияче.Рәхим итегез.Балалар безгә нинди һөнәр иясе килде.(Урман хезмәткәре).Рәхим итеп утырыгыз.Табигать  турында сөйләшүне дәвам итәбез.Белемнәрне ничек тикшерәбез,эшне ничек оештырабыз?(Балаларның җаваплары). Викторина формасында үткәрсәк  буламы? (Балаларның җаваплары).Уен – викторина –  “Без -табигатьнең дуслары”.Командаларга бүленеп уйнарбыз.Аның өчен ничек бүленербез икән?Өстәлдә карточкалар ята.Сезгә өстәл янына килеп бер карточка  аласы була.Карточкалардагы сурәт буенча командаларга бүленәбез.

Безнең ике команда “Чиста елга” һәм “Урман сакчылары”барлыкка килде.

Сез барыгыз да беләсез,уенны үткәрер өчен безгә гадел хөкемдарлар кирәк була.(Хөкемдарлар сайлана). Һәр дөрес җавапка  командаларга бер фишка бирелә.

Командаларны каршы алабыз.

“Урман сакчылары”

Яшел яфрак,биек агач

Урман командасы без

Урманнарның,кош-җәнлекнең

Бай булуын телибез!

“Чиста елга”

Челтерәп ага чишмә-сулар

Безнең команда “Елга”.

Балыклар һәм каз-үрдәкләр

Бик күп булсын быел да.

(Командаларга  берешәр  фишка бирелә).

Тәрбияче.Менә таныштык та.Балалар,ә сез бүген кая барасын беләсезме? Мин сезне урман буенча сәяхәткә чакырам. Телисезме?Ә нәрсә ул урман? Урманда нәрсә үсә? Урманда нәрсәләр яши?(Урман – ул агачлар,куаклар,үләннәр,җиләкләр,гөмбәләр,бөҗәкләр,кошлар,җәнлекләр).Урманның нинди төрләрен беләсез?(Ылыслы,яфраклы,катнаш).Урманнар төрле була.Гел каеннар гына үсүче урман ничек атала?(Каенлык).Чыршы,нарат үскән урман – наратлык. Ә нәрсә ул катнашурман?(Әлеге урманда нарат,каен,имән,юкә,миләш,усак,чыршы агачлары янәшә үсә).

Булдырдыгыз.Сез әзерме? Күзләрне йомдык.(Аудиозапись «Язгы урман тавышы”.Күзләрне ачабыз.Без урманда.

1 конкурс.

Балалар,карагыз,мин эзләр күрәм.Нәрсә эзләре икән? Сезгә танып әйтергә уңайлы булсын өчен табышмаклар әйтәм.

• Үзе кардай ап-ак ул,

Озын колак бик сак ул.

Дошман күрсә элдертә,

Кем аны куып җитә? (Куян)

• Үзе ялагай,

Үзе хәйләкәр.

Ул нәрсә булыр,

Йә, әйтеп җибәр.(Төлке)

• Сорыдыр төсе,

Үткендер теше,

Урманда йөри,

Бозаулар күзли.(Бүре)

• Кош түгел – оча,

Ябалактан курка,

Чикләвекне бик ярата,

Сызгырса,урман яңгырата.(Тиен)

    2 конкурс.

Уен “Тавышыннан таны”(Аудиозапись-кошлар тавышы:тургай,ябалак,үрдәк,каз,карга,тукран,күке,күгәрчен).

Тәрбияче.Кәефләрегез ничек?Дәвам итәбезме?

3 конкурс.Сорау-җавап.

1 команда – Кышка йокыга талучы җәнлекләрне әйтәбез (аю,керпе,бурсык,бака,әрлән-хомяк,ярканат- летучая мышь,борындык).

2 команда – Көз көне җылы якларга китеп,яз  көне кайтучы кошлар ничек дип атала?(Күчмә кошлар)

1 команда – Күчмә кошларны саныйбыз(сыерчык,тургай,кара карга,күке,торна,карлыгач,сандугач,аккош,кыр казы,кыр үрдәге).

2 команда – Безнең якларда кышлаучы кошлар(чыпчык,песнәк,кызылтүш,ала карга,күгәрчен,тукран).

1 команда – Ни өчен каргалар,сыерчыклар җир сукалаучы трактор артыннан бара?

2 команда – Кошларга нәрсә куркынычрак?Суыкмы әллә ачлыкмы? Ни өчен?

1 команда – Нинди кош баласын башка кошлар тәрбияли?(Күке)

2 команда – Канатлы булса да кош түгел.Нәрсә ул?(Күбәләк)

Уен”Җөмләне тәмамла һәм хәрәкәт белән күрсәт”.

                   Игра”Закончи предложение и покажи движение”.

1 команда- Хитрая,как…

2 команда – Быстрый,как…

1 команда – Голодный,как…

2 команда – Неуклюжий,как…

4 конкурс. Игра «Отгадай и назови».

(Кто) забрался под листья? (Ёж)

(Кто) залез в берлогу? (Медведь)

(Кто) юркнул в дупло?(Белка)

(Кто)укрылся под кустом?(Заяц)

(Кто)шмыгнул в логово? (Волк)

(Кто) спряталась в нору? (Лиса)

        Сүзле уен “Урманда”(балалар сүзләргә туры китереп хәрәкәтләр       ясыйлар) Тулырак…

Максат:

1. Сызлану фәлсәфәсе турында мәгълүмат бирү;
2. Әсәрдә сызлану фәлсәфәсен билгеләү;
3. Әсәрне анализлый белү күнекмәләрен камилләштерү;
4. Татар әдәбиятына, шул исәптән Ф.Әмирхан иҗатына кызыксыну уяту.

Дәрес барышы 

1. Мотивлаштыру-ориентлаштыру

1) Исәнләшү, уңай эмоциональ халәт булдыру.

-Хәерле көн, укучылар! Ничек хәлләрегез? Дәрестә барыгызны да күрүемә шатмын.

2) Өй эшен тикшерү

“Бер хәрабәдә” әсәренең эчтәлеген барлау, хикәядә бирелгән образларның үткәндәге һәм хәзерге сурәтләнеше аша чагыштырма характеристика бирү.

3) Актуальләштерү

Узган дәрестә үтелгән теманы “Сорау-җавап” формасындагы алым белән искә төшерү.

1) Хикәядә сурәтләнгән вакыйганы кыска гына итеп сөйләгез. (бер укучы әсәрнең кыскача сюжетын сөйли)

• Вакыйга кем исеменнән сөйләнә?

Җавап: Вакыйга хикәяләүче исеменнән сөйләнә

• Хикәядәге кеше һәм әйбер, күренеш образларын атагыз
•  Кеше образлары: хикәяләүче, Сөләйман абзый, куркыныч кыяфәтле карчык, Әсма, Фәхрия, Богданов; әйбер, күренеш образлары: Йортның тышкы ягы, капка, таш койма, ишегалды, ишек, йортның эчке ягы, бакча

• Һәр образ чагыштыру аша бирелә. Образларның ничек чагыштырылуын билгеләгез.

– Кеше һәм күренеш образлары үткән/бүгенге карышылыгында сурәтләнә. Үткәндә барысы да матур, кешеләр бәхетле булган, хәзерге вакытта матурлык җимерелгән, кешеләр я үлгән, я картаеп, я авырып, танымаслык хәлгә җиткән.

• Үткәнне искә төшереп тасвирлау әдәбият белемендә нинди термин белән атала?

Җавап: Әлеге термин әдәбият белемендә “ретроспекция” дип атала.

• Хикәяләүче битараф бәян итүче түгел, ул әсәрнең буеннан-буена тасвирланган хәлләргә мөнәсәбәтен белдереп бара. Хикәяләүченең кичергән хисләре нинди?
• Өйне күргәч танымыйча торуы башта гаҗәпләнү хисе тудыра, аннан борчылу, соңыннан кайгыру хисенә әйләнә;
• Сөләйман картны күргәч курку, чиркану, соңыннан ышанмаска теләү хисләре уяна;
• Биш ел элек өйне, бу бакчадагы рәхәтлек, матурлыкны, Әсмага булган җылы хисләрне, аның гүзәллеген искә төшергәндә, сагыну хисе кайгыруга әверелә;
• Карчык, Әсма кабере ягына күрсәтеп, аның өрәге хакында сөйләгәндә, кайгы чарасызлыкка әверелә;
• “Ләгънәт сиңа, и тормыш! Әүвәл алдыйсың, аннан соң мыскыллыйсың!” дигән сүзләрне әтйәндә, көчле нәфрәт хисе уяна. Бу сүзләр яшәешкә ләгънәт булып яңгырый.
• “Хикәяләүче эзләп тапкан хакыйкать нидән гыйбарәт?” дигән сорауга җавап бирегез.

Матурлык, бәхет, шатлыклар, мәхәббәт – барысы да вакытлыча гына. Алар бетә. Яшәеш тә вакытлы, чикле – ул да үлем белән чикләнә.

• “Хикәяләүче бу хәрабәдә карчык, Сөләйман карт, йорт-җир, урын белән генә очрашамы?” дигән сорауга җавап алына.

Хикәяләүче үзе белән дә очраша: хикәяләүченең матурлык, бәхет, шатлыкларны уйлап, шуларны кабат күрергә теләгән ягы һәм хәрабәнең, үлемнең котылгысыз булуын аңлаган ягы.

Димәк, үткән/бүген оппозициясе аша кешене чолгап алган чынбарлыкның чикле, вакытлы булуы, аның җимерелүгә, бетүгә йөз тотуы ачыклана.

Укытучы: Димәк, үлем – котылгысыз. Ул кайчан да булса бер киләчәк, тормыш гел матур яклардан гына тормый, аның капма-каршысы да бар. Шул рәвешчә, автор үткән/бүген оппозициясе аша (капма-каршылыгы аша) чынбарлыкның чикле булуын укучыларга җиткерергә тели. Чыннан да, уйлап карасаң, тормышның кайсы гына өлкәсен алсаң да, әле кайчан гына шаулап утырган дөнья, җир-җимертеп эшләп йөргән кешеләр, шау-чәчәктә утырган бакча, чыр-чу астында торган өй, вакытлар үтү белән, нәкъ шушы җимерек ташпулат – хәрабә хәленә килергә мөмкин. Бу котылгысыз күренеш. Бу күренешне туктатып калу никадәр генә тырышсак та, безнең кулыбыздан килмәячәк. Чөнки беләбез, нинди генә тереклекне алсак та, яшәешне карасак та аның ахыры – аргы ягы бар. Һәм бу – үлем. Бу – котылгысыз күренеш. Кайчан да булса бу җир йөзендәге һәр нәрсәгә киләчәк әйбер. Шушы җимерек хәрабә аша автор безгә нәкъ менә шушы фикерне җиткерергә тели дә инде.

• Укучылар, әлеге хикәяне укыганда нәрсәләр кичердегез? Әлеге җимереклекләр турында укыгач, күңелегездә нинди хисләр уянды? Ә хикәяләүче нинди хисләр кичергән икән?
• “Ләгънәт сиңа, и тормыш! Әүвәл алдыйсың, аннан соң мыскыллыйсың!” ди хикәяләүче. Бу сүзләрне ничек аңлыйсыз?

1. Уку мәсьәләсен кую

• Сез өйдә импрессионистик алым турында тагын бер кат укып килергә тиеш идегез. Нәрсә инде ул импрессионистик алым?
• Импрессионистик алым – ул әсәрнең эчке катламын музыка аша бирү, ягъни кәеф, халәт, тойгыны төсләр, тавышлар гармониясе аша җиткерү.
• Әйдәгез әле, әсәрдәге импрессионистик алымнарны барлап чыгыйк: кыңгырау һәм капканың моңлы тавышы, Сөләйман карт елавы, сандугач, бакча тавышы, гитараның моңлы уйнавы, карчык йөткерүе, каргалар каркылдавы, хикәяләүченең эчке монологы – болар барысы да импрессионистик алымнар.
• Әлеге алымнарны автор ни өчен куллана икән?
• Әлеге алымнарны ул үзенең сагышын, эчке халәтен укучыга ачып бирү өчен куллана.
• Әйе, бик дөрес. Әдәбият белемендә СЫЗЛАНУ ФӘЛСӘФӘСЕ дигән термин бар. Узган сыйныфта сез бу төшенчә белән танышкан идегез инде. Әйдәгез, искә төшереп китик әле.
• СЫЗЛАНУ ФӘЛСӘФӘСЕ – ул яшәүнең мәгънәсен эзләүче ялгыз кеше фаҗигасен үзәккә куйган агым. Сызлану фәлсәфәсенә нигезләнеп язылган әсәрләрдә яшәешнең ялгыш кануннарга корылганы өчен кайгыручы, куркучы, чарасызлык баскычына атлаучы шәхеснең рухи дөньясы турында сөйләнелә. Чарасызлыкның сәбәбе – яшәешнең камил булмавыннан, кешенең үзен галәм, чиксезлек каршында артык кечкенә, көчсез итеп сизүеннән килеп чыга. Нәтиҗәдә, шәхес гомеренең чикле, көндәлек эш-гамәлләренең гади икәнлеген аңлый. Тормышның мәгънәсезлегенә төшенү сызлану китереп чыгара.
• Әлеге әсәрне дә без шушы сызлану фәлсәфәсенә нигезләнеп анализлап карарбыз. Сызлану фәлсәфәсен ачу өчен сезнең китапларның 84 нче битендә сораулар бирелгән. Шул сорауларга җавап бирү рәвешендә сызлану фәлсәфәсен ачарбыз.

Тулырак…

Казан шәһәре Яңа Савин районының “Татар телендә тәрбия һәм белем бирүче 93 нче һәръяктан үстерешле балалар бакчасы” муниципаль автономияле  мәктәпкәчә белем бирү учреждениясе тәрбиячесе Сабирова Гөлүсә Минсур кызы. Тема: “Нәүрүз” бәйрәме.

Алып баручы.

Бар тирә-як гөрләп тора

Безнең бакча  аллары

Әллә инде бакчабызда

Гөрли сабантуйлары.

Алай дисән умырзая

Йокыга талган әле.

Арба түгел, чаналарнын

Якты эз салган мәле.

Матур көй яңгырый,  балалар залга керә.

Алып баручы. Хәерле көн кадерле балалар,бакчабыз хезмәткәрләре! Бүген бездэ бәйрәм, кышны озату-язны каршылау, Нэүрүз бәйрәме! Салкын кыш айлары үтеп, яз җитте, ә яз белән бергә Нәүрүз бәйрәме дә килеп җитте. Нәүрүз – ул балалар, язны каршылау, язгы чәчү эшләре алдыннан үткәрәлә торган халык бәйрәме ул. Нәүрүз сүзе яңа дигәнне аңлата. Нәүрүз бәйрәме – ул игелек, дуслык бәйрәме.Ә бәйрәмнең хуҗасы – Нәүрүзбикә. Нәүрүз котлы булсын!

1бала.

Нәүрүз әйттек без сезгә

Хакын бирегез безгә.

Яшегез җитсен йөзгә

Малыгыз артсын көзгә.

2бала.

Ач ишеген, керәбез

Нәүрүз әйтә киләбез.

Хәер дога кылабыз

Нәүрүз котлы булсын диябез.

3 бала

Эй дускайлар, дускайлар,

Житте ич Нэуруз айлар.

Эшегезне ташлагыз,

Бэйрэмгэ ашыгыгыз!

4 бала

Яз килэ! Яз килэ!

Сыерчыклар килэ.

Горлэшеп, сайрашып

Жырчы кошлар килэ.

 “Яз килә” җыры башкарыла.

1. Кояш көлеп карый безгә

Күзләр чагыла.

Елгалардан бозлар ага

Диңгез ягына.

Припев:Яз, яз, яз житә

Тәрәзәне ачтылар

Тып, тып, тып, тып, тып итә.

Эре, эре тамчылар.

2. Агачка кунып, чыпчыклар чыелдашалар.

Яшькелт- кара сыерчыклар

Әй җырлашалар.

Алып баручы.  Әй, дуслар, килегез

Күңел ачу көнебез

Татарча матур итеп

Җырлый – җырлый биибез

«Күмәк татар биюе»

Алып баручы.

Нәүрүз бәйрәме котлы булсын,

Эче тулы нур булсын.

Бу бәйрәм безгә килгән,

Нәүрүз мөбәрәк булсын!

Балалар, Нәүрүз  килсэ генә яз була бит. Әйдәгез, яз гүзәле  Нәүрүзбикәне чакырабыз.
Балалар. Кил, Нәүрүз , кил тизрэк!

Нәүрүз керэ.

Нәүрүзбикә.

Мин ерактан килдем сезгә язлар иленнән,

Урман аланының ал чәчәкләр үскән җиреннән.

Зәңгәр болытлы, Ләйсән яңгырлары белән

Килдем язгы сулар кебек ашкынып.

Исәнмесез, кунаклар! Исәнмесез, балалар!

Алып баручы. Исәнме яз кызы – Нәүрүзбикә. Без сине килүенне бик тә  көттек. Безнең кызларыбыз – чәчәкләребез хәзер сиңа үзләренең биюләрен бүләк итәләр.

Чәчәкләр белән кызлар биюе.

 Нәүрүз. Балалар, әби-бабаларыбыз бу көнне халык уеннары уйнарга яратканнар. Әйдәгез, без дә, бергәләп уйнап алыйк әле.

 “Без, без, без идек”уены

Без,без, без идек,

Без унике кыз идек.

Базга төштек май ашадык,

Келтк кердек бал ашадык,

Кап та коп,

Авызыны ач та яп!

(Җиңелгән балага җәза итеп бию, җыр, яисә төрле күнегүләр бирергә була.) Тулырак…

Арча районы «Сәламәтлек мөмкинлекләре  чикләнгән балалар өчен Яңа Кенәр  мәктәп-интернаты” укытучысы Зарифҗанова Гөлсәрия Гаптелфәрит кызы. Тема: Өйрәнгәннәрне гомумиләштереп кабатлау. (математика фәненнән уздырылган ачык дәрес планы. 5Б  сыйныф. СИПР).

Максат: 1) Тема буенча алган белемнәрне ачыклау,өйрәнгән саннар нумерациясен ныгыту.

2) Исәпләү күнекмәләрен камилләштерү.

3) Укучылар арасында дуслык,бердәмлек хисләре тәрбияләү.

План.

1.Оештыру өлеше.

Хәерле көн телик таңнар саен,

Аяз күкләр телик җиребезгә.

Кояшлы көн телик һәр кешегә,

Һәм иминлек телик җиребезгә.

Хәерле көн телик барчабызга,

Хәерле көн телик үзебезгә.

Укучылар бер-беребезгә хәерле көн теләп смайликларны күтәреп бер-беребезне сәламлик әле.

Без бүгенге дәрестә сезнең белән өйрәнгәннәрне гомумиләштереп кабатларбыз.

2. Төп өлеш.

Укучылар “Йомры икмәк” әкиятендәге геройларны искә төшерик әле.

(Әкият геройлары рәсемнәре күрсәтелә).

“Йомры икмәк “әкиятендәге музыка яңгырый.

-Укучылар безнең дәресебезгә “Йомры икмәк” әкиятендәге геройлар кунакка киләләр. Алар сезнең математика фәнен ничек үзләштерүегез белән кызыксыналар. Сезгә бүген бик тырышырга туры киләчәк.

Куян керә.

-Исәнмесез укучылар. Мин сезнең математика фәнен ничек үзләштерүегезне

беләсем килде.Сезгә биремнәр алып килдем.

Бирем :алма,конфет,чокырлар санау.

-Рәхмәт сезгә балалар минем биремнәремне үтәдегез. Сез бик тырыш икәнсез. Минем башка укучыларга да биремнәр бирәсем бар. Дәрес ахырында очрашырбыз. Уңышлар сезгә!

Бүре керә.

-Исәнмесез укучылар. Мин сезнең математика фәнен ничек үзләштерүегезне беләсем килде. Сезгә биремнәр алып килдем.

-Укытучы: Балалар бүре нинди биремнәр алып килде икән. Конвертны ачып карыйк әле.

Бирем: Нокталарны тоташтырып геометрик фигуралар сызу.

Ак кәгазь битендә,дәфтәрдә нокталарны тоташтырып геометрик фигуралар сызу.

Бүре: Молодцы!  Сез бик тырыш укучылар икән.Геометрик фигураларны да бик тигез итеп сыздыгыз. Минем башка укучылар янына керәсем бар. Дәрес ахырында очрашырбыз.Уңышлар сезгә!

3.Физкульминутка.

“Куш кулым” җырына хәрәкәтләр ясау.

Урман буйларына менәм.

Урман буе ямьлегә.

Бир кулыңны, мин дә бирәм

Айрылмаска мәңгегә.

-Менә сиңа уң кулым,

Менә сиңа сул кулым,

Син бит минем якын дустым.

Менә сиңа куш кулым.

-Аю керә.

Исәнмесез укучылар.Мин сезнең математика фәнен ничек үзләштерүегезне  беләсем килә. Мин үзем белән “Серле сандык “ алып килдем. Сандык эчендә геометрик фигуралар бар. Шушы геометрик фигуралардан машина,ракета,өй төзеп күрсәтерсез.  Молодцы  укучылар!Мин биргән биремнәрне үтәп чыктыгыз.Минем башка классларга да керәсем бар. Дәрес ахырында очрашырбыз. Уңышлар сезгә!

-Төлке керә.

-Исәнмесез балалар.Мин дә сезгә биремнәр алып килдем.

-Укучылар ,төлке нинди биремнәр алып килде икән. Конвертны ачып карыйк әле. Монда безгә мисаллар эшләргә кушылган.

1+1        4-2      4+1   2+2   2+1

2-1        3-1       3+1   5-1    5-5

Булдырдыгыз укучылар. Молодцы!

Төлке:

– Укучылар мин дусларымны класска чакырыйм эле. Бергәләп биеп алырбыз.

-Түгәрәк уены уйнау.

4.Йомгаклау.

-Укучылар бүгенге дәрестә нәрсәләр эшләдек?

-Дәрескә кайсы  әкияттәге әкият геройлары килгән?

-Әкият геройларының исемнәрен атарга?

-Дәрес сезгә ошадымы?

Балтач муниципаль  районы муниципаль бюджет белем учреждениесе “Сосна төп гомуми белем мәктәбе”нең башлангыч сыйныфлар укытучысы Насруллина Гөлсөя Рәшит кызы. Тема: Мин Тукайны беләм кечкенәдән (әдәби кичә).

Материал: Г.Тукай әкиятләре.

Җиһазлау: язучының портреты, китапларыннан күргәзмә.

Максат: укучыларны  Г.Тукай иҗаты белән таныштыру,язучының әкиятләренә кызыксыну уяту, аңлап укуларына, фикер йөртә белүләренә ирешү.

Кичәнең барышы

1. Оештыру өлеше.
2. Дәреснең максаты белән таныштыру.

Укытучы. Хәерле көн, хөрмәтле укучылар. Апрель ае – табигатьтә яз. Бөек шагыйребез туган ай. Тукай язы – Тукай бәйрәме. Габдулла Тукай дөньяда бары тик 27 ел гына яшәгән. Шулай булса да, ул гаятъ зур, бәя биреп бетермәслек рухи байлыгын калдырган. Аның тормышы һәм иҗаты халкыбыз тарихында иң яхшы, иң изге сәхифәләребезнең берсе.

Без дә бүген аның тормыш юлы, иҗаты буенча уенга җыелдык. Сез Габдулла Тукай иҗаты белән балалар бакчасыннан ук таныш инде. Менә хәзер инде сезнең белемнәрегезне тикшерәбез. Сезгә барлык белемнәрегезне, игътибарыгызны , фикерләү сәләтен бергә тупларга кирәк булачак.

3. Төп өлеш.

• Укучылар, Г.Тукай кечкенәдән үк бик моңлы бала булган, , шигырьләр , бәетләр, халкыбызның җырларын, әкиятләрен тыңлап үскән.

Бирем. Түбәндәге өзек кайсы әкияттән?

“Мин дә шуннан бирле андый эшкә кыймый башладым.

“Йә, иясе юк!”- дип, әйберләргә тими башладым.(Су анасы)

-“ Су анасы” әкияте нинди булырга өйрәтә?

-“ Су анасы” әкияте безне алдашмаска, кеше әйберләренә тимәскә өйрәтә.

Бирем. Түбәндәге өзек кайсы әкияттән?

Нәкъ Казан артында бардыр бер авыл –Кырлай диләр.

Җырлаганда көй өчен тавыклары җырлай диләр.(Шүрәле)

-“Шүрәле “әкияте балаларны нинди булырга өйрәтә?

– Табигатькә  сак караш тәрбияли, кыю булырга, бернәрсәдән дә курыкмаска, эшчән булырга өйрәтә.

Бирем. Бу юллар кайсы әкияттән алынган?

“Китте болар. Бара, һаман бара – бара,-

Күренмидер күзләренә ак һәм кара.

Бара болар. Күпме баргач, алла белә,

Юл өстендә үлгән бүре башын таба.(“Кәҗә белән сарык”)

-“ Суы бик аз, безнең ботка пешәр коры” дип кайсы бүре суга китә?(Өлкән)

“Кәҗә белән сарык”  әкияте балаларны нәрсәгә өйрәтә?

– Авырлыклар килсә, куркып калмаска, тапкыр, үткен булырга өйрәтә.

Бирем. Күбәләк ясау бәйгесе.(Кем тизрәк һәм матуррак  итеп күбәләк рәсемен ясый.

“Бала белән Күбәләк” шигырен яттан сөйләү.

-“Бала белән Күбәләк” шигыре аша шагыйрь ни әйтергә тели? (Кешелекле, шәфкатьле, мәрхәмәтле булырга, кешеләрне, табигатьне рәнҗетмәскә, сак һәм игътибарлы булырга )

Бирем. Бу юллар кайсы шигырдән алынган?

                                     Бик матур бер җәйге көн:

                                     Өстәл янында бер сабый.

                                     Ян тәрәзә каршысында

                                     Иртәнге дәресен карый.(“Эш беткәч, уйнарга ярый”)

-Баланы үз янына нәрсәләр чакыра? ( Кояш, Сандугач, Алмагач)

– Шагыйрь нинди бала турында язган? (Үз сүзендә нык торучан, акыллы, инсафлы, тырыш)

– Сезнең нинди бала булып үсәсегез килә? (Мәрхәмәтле, ярдәмчел, миһербанлы, эшчән)

• Бирем. “Кызыклы шәкерт”, “Эшкә өндәү” шигырьләре белән шагыйрь ни әйтергә тели? (Ялкауланмаска, тырыш булырга өйрәтә. Кечкенәдән тырыш булсаң, картайгач җиңел булуын кисәтә.)
• Сез шул турыда нинди мәкальләр беләсез? (Балалар җавабы)

Тырышкан табар, ташка кадак кагар.

Эш кешене төзәтә, ялкаулык боза.

Эшләп үлмәссең, чирләп үләрсен.

Калган эшкә кар ява.

Эш беткәч, уйнарга ярый.

Хезмәтнең тире ачы булса да, җимеше татлы.

Аз сөйлә, күп эшлә.

Бүгенге эшне иртәгә калдырма.

Ашаганда колагың селкенсен, эшләгәндә йөрәгең җилкенсен.

Хезмәт төбе-хәзинә.

Бирем.  Әйтеп бетер.

• Кич иде. Шатлык белән нурлар чәчеп … (ай)ялтырый.
• Гәрчә анда тумасам да, мин …( бераз ) торган идем.
• Күптән түгел, безнең тәрәзә капкачын

Оя итте минем сөйгән …..( карлыгачым)

• Юк, кирәкми, мин өйрәнмим,

Минем уйныйсым килә

Шул болыннарда ….(ятасым),

Шунда ауныйсым килә.

• Арба әйтә:”Җәй көне мин һич тә рәхәт күрмимен,

Көн-төн эштә ….(йөрим), бер җигелми тормыймын. Тулырак…

ТР Арча районы “Сәламәтлек мөмкинлекләре чикләнгән  балалар өчен Яңа Кенәр мәктәп-интернаты” дәүләт бюджет гомуми белем учреждениесе тәрбиячесе Шакирова Гөлүзә Зиннур кызы. Тема: Муса Җәлил – патриот шагыйрь.

Максат. Балаларны М.Җәлил тормышы ,иҗаты белән таныштырырга. Патриотик тәрбия бирергә. Иҗат активлыгы тәрбияләргә.

Материал. М.Җәлил тормышы һәм иҗаты турында белешмә материаллар. М.Җәлилнең “ Кечкенә дусларга “ китабы, фотоальбом, интернет материаллары.

I.Әңгәмә хәзерлек.

Сорауларга җавап бирү.

-Кем булган ул М.Җәлил?

-Сез аның нинди шигырьләрен беләсез?

1. Төп өлеш.

1.Муса Җәлил 1906нчы елның 15нче февралендә Оренбург губернасы Мостафа авлында туа.Әтисе-Мостафа,әнисе Рәхимә исемле.Бу гаиләдә 11 бала үсә.Әбиләре –Гыйльми апа Мусаны бик ярата.Муса кечкенәдән үк яраткан әбисенең әкиятләрен тыңлап үсә.

Авыл баласы –ул табигать баласы. Мусаның балачагы да аның яраткан камышлы, төнбоеклы Нит елгасы буенда су коенып,башка балалар кебек үк җиләк җып үтә,ул бигрәк тә кармак белән балык тотарга ярата .Бервакыт хәтта шундый хәл була: аның ирененә үзенең кармагы кадала, Мусаның ирененнән кармакны көчкә тартып алалар.

Ә кыш көннәрендә чана-чаңгы шуа.Аны карның матур җемелдәве,чаңгы артыннан сузылып калган чаңгы эзләре сокландыра.Бераз ул бу хакта түбәндәге юлларны иҗат итә.

Шикәр кебек карда сызылып кала

Чана табанының эзләре…(“Чаңгы шуганда”)

Миңа бу кар язылмаган

кәгазь төсле.

Чаңгы эзе-

Аңар язу

Язган төсле.(“Чаңгы эзе”)

2.Муса кечкенә чагында ук төрле такмаклар,җырлар чыгарырга ярата.Шигырьләрне дә бик иртә яза башлый ул.Беренче шигыре “Бәхет” дип атала.

“ Редакциядә”.Инсценировка күрсәтелә.

Оренбург шәһәрендә “ Кызыл йолдыз” газетасы редакциясе. Өстәлләр куелган.Бер өстәлгә газеталар,китаплар, әикенчесе артында Шәриф Камал телефоннан сөйләшеп утыра.

Шәриф Камал. …Әйе,дөрес әйтәсез.Ләкин эшне үз вакытында үтәргә кирәк.

Трубканы куя.Яза башлый.Ишек шакып ,бүлмәгә ике малай –Муса белән Һидият керә.Шәриф Камал аларны күрми.Муса тамак кыра.

Шәриф Камал(башын күтәреп карый.)Сез кем янына килдегез,балалар? Нинди хәбәр китердегез?

Һидият.Безгә мөхәррир абый кирәк.

Шәриф Камал.Мөхәррир абыегыз мин булам.Я,нинди хәбәр алып килдегез?

Һидият. Без хәбәр алып килмәдек.

Шәриф Камал.Ә нәрсә алып килдегез? (Малайлар эндәшми.)

Бирегә,гадәттә мәкалә белән киләләр.Күрәм: сездә дә берәр хәбәр яки мәкалә бар,күрәсең.

Муса.(Һидияткә) Син әйт!

Һидият.Син әйт,син язгансың бит.

Муса.Без шигырьләр алып килдек,абый.

Шәриф Камал. Кайда ул? Кәгазьгә яздыгызмы?

Муса күлмәк изүеннән дүрткә бөкләнгән шигырь алып бирә.Шәриф Камал ,әллә ни кызыксынмагандай итеп, тиз-тиз караштыра.Аннары күзлек өстеннән игътибар белән малайга карап ала да өр –яңадан кабат укый башлый.

Шәриф Камал.(укып бетергәч) Кем язды моны?

Һидият .(Мусаны алга этә.)Менә бу язды.

Шәриф Камал.Яле,үзең укып кара!

Муса.(укый башлый.) “Бәхет”шигыре.

Кулыма мин кызыл кылыч алсам,

Шулай шуннан кызыл фронтка барсам,

Олуг бер дәрт белән сафка атылсам,

Кулымны уртага –дошманга салсам.

Бөтен куәт белән шунда сугышсам,

Җиңелми мин һаман алга барсам,

Менә шунда берәр пуля очса-килсә.

Килеп ул күкрәгемне бишкә киссә,

Үлем кулы белән басса-егылсам,

Җаным күккә –гарешкә очса-китсә,

Менә шунда бәхетле мин,бәхет-шул,

Минем өчен зур олуг дан,зур бәхет ул.

Шәриф Камал.(Мусаның аркасыннан сөя.) Молодец .Исемең ничек синең ,егет?

Муса.Муса Җәлилов.

Шәриф Камал. Шигырең әйбәт, кечкенә Җәлил.Әгәр тырышып укысаң. Яңа тормыш өчен көрәшсәң,киләчәктә син зур Җәлил дә булырсың.Ә бу шигыреңне газетада бастырып чыгарырбыз.

Муса.Рәхмәт,абый.Сау булыгыз.

(Балалар һәм Шәриф Камал чыгып китә.)

3.Бу очрашуның нәтиҗәсе куңелле була.” Кызыл йолдыз” газетасында “Кечкенә Җәлил” имзасы белән бер-бер артлы “Бәхет”,”Киттеләр”,” Кызыл гаскәрләргә”шигырьләре басылып чыга.Бу аны яңа әсәрләр язарга этәрә.Кечкенә Җәлил,чын-чынлап,зур Җәлилгә-шагыйрь Муса Җәлил булып таныла.

М.Җәлил үз иҗатында балалар өчен әсәрләргә зур урын бирә.Аның “Куян”,”Карак песи”,”Сәгать”, “Маэмай белән “,” Кошларны каршы алабыз”,”Чишмә”,һәм башка шигырьләрен балалар бик яратып укый.Җәлилнең 12 китабы басылып чыга.

Данияр :”Куян”шигыре.

Нәфисә : “Карак “шигыре.

Еремин Руслан : “Маэмай”шигыре.

Гүзәл:” Күке” шигыре.

Айдар: “ Кошларны каршы алабыз!” шигыре.

Миләушә : “Чишмә” шигыре.

Хатыны Әминә һәм кызы Чулпан белән сугышка кадәр 7 ел яшиләр.Чулпан икесе өчен дә зур куаныч була.Муса аны бик ярата,аның белән бергә булуны күңелле эш дип саный .Алар бәхетле яшиләр.Муса Җәлил бик игътибарлы, сизгер кеше була.Үзенең нәни кызы Чулпанга багышлап бик күп шигырьләр яза ул.Мәсәлән, “ Кызыма” шигыре.

Ринат: “ Кызыма” шигыре.

Ә хәзер сезнең белән бер әсәрне үзебез уйнарбыз.

– Күрсәт әле,Камали,ничек утын яралар?

– Менә шулай, менә шулай, шулай утын яралар.

– Син әйт әле, Камали кайдан утын алалар?

– Урманнардан, урманнардан барып кисеп алалар.

– Күрсәт әле, Кәримә,ничек чаңгы шуалар?

-Менә шулай, менә шулай, шулай чаңгы шуалар.

– Күрсәт әле, Сираҗи, ничек мылтык аталар?

– Менә шулай, менә шулай, шулай мылтык аталар.

– Син әйт әле, Сираҗи, кайдан атып яталар?

– Окоп казып, окоп казып, шуннан атып яталар.

– Күрсәт әле, Гөлчирә, ничек салют бирәләр?

– Менә шулай, менә шулай, шулай салют бирәләр.

– Син әйт әле, Гөлчирә, кемнәр күпне беләләр?

– Пионерлар, пионерлар, шулай күпне беләләр.

5.Илдә тыныч тормыш өзелә. 1941нче елның 22 нче июнь таңында сугыш башлана.Бик күп кеше, кулына корал тотып, илне явыз дошманнан саклау өчен, сугышка китә.Алар арасында М.Җәлил дә була.Җәлил Волхов фронтына җибәрелә.Анда ул “ Отвага” газетасында эшли. Алгы сызыкта сугышчылар белән бергә дошманга каршы кулына корал тотып сугыша. Аларның батырлыгы хакында газетага мәкаләләр, очерклар яза, шигырьләр иҗат итә.Алгы сафта баручы Муса Җәлил фашистларның явызлыгын үз күзләре белән күрә.Фашистлар яндырган авыллар ,фашистлар җәзалаган кешеләр белән очрашканда ,аның йөрәгендә фашизмга каршы нәфрәт уты дөрли, күңелендә үч алу теләге көчәя.Ул фашистларның  ерткычлыгытурында, аларга каршы көрәшүче батыр егет-кызлар хакында әсәрләр иҗат итә.”Вәхшәт”, “ Батыр егет турында җыр”, ” Кызыл ромашка”,”Сандугач һәм Чишмә” әсәрләре әнә шул турыда.

Рәмис:” Батыр егет турында җыр”шигыре. Тулырак…